Кіріспе
Фин мифологиясы көбінесе фин дінінің фольклорына сілтеме жасайды, оның заманауи жаңғыруын фин халқының шағын бөлігі қазірге дейін сақтап келеді. Онда эстон және басқа фин мифологияларымен, сондай-ақ көршілес Балтық, славян және, аз дәрежеде, норвегиялық мифологиялармен көптеген ортақ белгілер бар. Фин мифологиясы мифтік өлеңдерді айту және фольклордың ауызша дәстүрі арқылы 19 ғасырға дейін сақталды. Жануарлардың ішінде ең қасиеттісі – аю болды, оның нақты атын ешқашан жоғары дауыспен айтпаған, себебі бұл аң аулауға жаман ықпал етеді деп саналды. Аю ("карху" фин тілінде) – ата-бабалардың бейнесі ретінде қарастырылды, сондықтан оны түрлі тіркестермен атады: mesikämmen ("бал аяғы"), otso ("қабақты"), kontio ("жердің иесі"), metsän kultaomena ("орманның алтын алмасы"). Ол қатаң түрде құдай ретінде қарастырылмады.
Finnish mythology commonly refers of the folklore of Finnish paganism, of which a modern revival is practiced by a small percentage of the Finnish people. It has many shared features with Estonian and other Finnic mythologies, but also with neighbouring Baltic, Slavic and, to a lesser extent, Norse mythologies. Finnish mythology survived within an oral tradition of mythical poem singing and folklore well into the 19th century. Of the animals, the most sacred was the bear, whose real name was never uttered out loud, which was thought to be unfavorable to the hunt. The bear ("karhu" in Finnish) was seen as the embodiment of the forefathers, and for this reason it was called by many circumlocutions: mesikämmen ("mead paw"), otso ("browed one"), kontio ("dweller of the land"), metsän kultaomena ("the golden apple of the forest"). It was not strictly seen as a god.
Зерттеу тарихы
Фин халықтық дінінің алғашқы тарихи айғағын 1551 жылы өзінің фин тіліндегі Псалмдер аудармасының кіріспесінде епископ және лютеран реформаторы Микаэль Агрикола (1510–1555) келтірген. Агрикола Хяме (швед тілінде Тавастия) және Карьяла (Карелия) аймақтарының құдайларының тізімін ұсынды. Онда әр аймақтағы он екі құдайдың есімдері және олардың атқаратын қызметтері ғылыми тілмен қысқаша баяндалған. (Кейбір зерттеушілердің мәлімдемесінше, Агриколаның Пиру, Ібіліс туралы айтқанын есептемегенде, Хяме үшін тізімде тек он бір құдай болған). Осы тізімдердің арқасында Агрикола фин діни тарихы мен мифологиясын зерттеудің негізін қалаушысы саналады. Кейінгі ғалымдар мен студенттер Агриколаның тізімдерін тарихи дереккөз ретінде жиі пайдаланды; тек он сегізінші ғасырдың соңында ғалымдар Агриколаның еңбегін сын тұрғысынан қарастыра бастады, оның тізіміндегі көптеген тұлғалардың құдайлар емес, жергілікті қорғаушы рухтар, халық мифологиясы немесе түсіндірмелеуші аңыздардың кейіпкерлері, мәдени батырлар, басқаша аттармен аталатын христиан қасиеттілері және бір жағдайда – егін жинау мерекесі екенін анықтады. Бұл "құстардың жолы" деп аталды, себебі құстардың Линтукотоға және кері қайту үшін осы жолмен қозғалатынына сендірілді. Қазіргі фин тілінде линтукото сөзі – шаттыққа толы, жылы және тыныш жұмақ сияқты орынды білдіреді. Құстардың басқа да маңызы болды. Олар адамның жанын дүниеге келгенде алып келіп, қайтыс болғанда алып кетті. Кейбір аймақтарда, ұйқыда жаны қашып кетпеуі үшін жанында ағаштан жасалған құс мүсіні болуы қажетті еді. Бұл Сиелулинту, "жан құсы", арман жолында адасып қалған жанынан қорғады. Су құстары ертегілерде, сондай-ақ тасқа салынған суреттер мен өрнектерде жиі кездеседі, бұл олардың ежелгі финдердің наным-сенімдеріндегі маңыздылығын көрсетеді.
Туонела - өлгендердің жері
Туонела – өлілер мекені еді: барлық қайтыс болған адамдардың жер астындағы үйі немесе қаласы, онда ешқандай моральдық сот болмайтын. Бұл қараңғы және жансыз орын болатын, онда әркім мәңгілікке ұйықтайтын. Едәуір батыл шаман трансқа түсіп, Туонелаға сапар шегіп, ата-бабаларының кеңесін сұрай алатын. Бұл үшін Туонеланың қараңғы өзенін кесіп өту қажет еді. Шаманның себебі дұрыс болса, оны алып өту үшін қайық келер еді. Көп жағдайда шаманның жаны Туонеланың күзетшілерін алдап, өзінің шын мәнінде өлгенін көрсетуге мәжбүр болар еді.
Укко - аспан мен күн күркірі құдайы
Укко ("қария") аспан, ауа райы және егін құдайы болған. Фин тіліндегі күн күркіреуіне арналған "уконен" (кішкентай Укко) немесе "уконима" (Укконың ауа райы) сөзі оның есімінен туындаған. "Калевалада" ол "илижумала" (жоғарғы құдай, Бас Құдай) деп те аталады. Укко мифтерде тек табиғи құбылыстар арқылы көрінеді. Укконың тегі, болжам бойынша, Балтық Перкон және көне фин аспан құдайы Ильмариненмен байланысты. Укко Ильмариненнің Аспан құдайы лауазымын иеленсе, Ильмариненнің тағдыры теміршіге айналу немесе тас құдайы болу еді. "Калеваланың" эпикалық поэзиясында Ильмаринен аспан күмбезіндегі жұлдыздарды және Сампо – молшылықтың сиқырлы диірменін жасаған делінеді. Укконың қаруы – балға, балта немесе қылыш болған, олармен ол найзағай шақыратын. Укко және оның әйелі Акка ("қария") біріккен кезде нөсер жаңбыр болып, күн күркірейтін. Ол арбасын бұлттармен жүргізіп, найзағай тудыратын. Укконың алғашқы қаруы, шамасы, соғыс балтасы мәдениетінің қайық тәрізді тас балғасы болған. Укконың балғасы – Васара (мағынасы "балға") сөзі бастапқыда қайық тәрізді тас балғаны білдірген. Қола дәуірінде тас құралдар қолданудан шыққан соң, тас қарудың шығу тегі жұмбаққа айналды. Олар Укконың найзағай соққан жерде қалдырған қарулары деп есептелді. Шамандар тас балғаларды жинап, ұстайтын, себебі олардың үстерінен күш өтеді деп сенді.
Жануарлар
Қоңыр аю; фин мифологиясында аю ең қасиетті жануар саналған, оны тек эвфемизмдермен ғана атаған (табу және ноа атауларын қараңыз). Аюды өлтіргеннен кейін оның құрметіне үлкен той (пейязиет) өткізілді, онда мерекелеудің маңызды бөлігі – аюдың рухын оның кездейсоқ өлгенін және кімнің де болмасын өлтірмегенін сендіруден тұрады. Соңынан аюдың бас сүйегі биік қарағайға ілінді, осылайша оның рухы қайтадан көкке оралады. Калевалада аю туралы. Туонеланың аққуы; (Tuonelan joutsen). Хийденнің бұғысы; (Hiiden hirvi).
Өнер бұйымдары
Сампо, иесіне бақыт әкелетін сиқырлы артефакт. Лоннроттың "Калевала" түсіндірмесіне сәйкес, ол жұқа ауадан ұн, тұз және алтын жасаған диірмен болған. Вейнамойненнің сиқырлы кантелесі, ол алып суының жауырынан және жас қыздың шашынан жасалған. Вейнамойненнің ұлы қылышы, ол күндей жарқырап, өте өткір.