Кіріспе
Монархтың сарайы, немесе кейбір кезеңдерде маңызды ақсүйектің сарайы – монархиядағы патшалық үйдің кеңейтілген бөлігі, монархқа немесе басқа да орталық тұлғаға үнемі қызмет ететін барлық адамдарды қамтиды. Сондықтан, "сарай" сөзі жоғары лауазымды ақсүйектің жақындарына да қолданылуы мүмкін. Патшалық сарайлар белгілі бір орында, бірнеше нақты жерде немесе жылжымалы, көшпелі түрде орналасуы мүмкін. Ең ірі сарайларда патшалық үйлерде ондаған мың адам сарай құрамына кіретін. Осы сарай қызметкерлеріне монархтың немесе ақсүйектің жақындары мен сүйіктілері, үй іші, ақсүйектер, дін қызметкерлері, сарайда тағайындалғандар, қауіпсіздік қызметкерлері, сондай-ақ басқа елдерден келген елшілер мен сарайға келген қонақтар кіреді. Шет елдік ханзаделер мен қуылған ақсүйектер де сарайда пана табуға құқылы. Таяу және Қиыр Шығыс сарайларында харемдер, кәнизақтар және түрлі қызметтер атқаратын евнухтар да болған. Кейде харем қабырғамен бөлініп, монархтың басқа тұрғын үйінен ажыратылған. Азияда кәнизақтар сарайдың маңызды бөлігі болған. Төменгі дәрежелі қызметшілер мен қауіпсіздік қызметкерлері толыққанды сарай қызметкерлері деп есептелмегенімен, ең кең мағынада сарай немесе патшалық үйдің құрамына кіруі мүмкін. Сарайда ойын-сауықпен айналысатын адамдар да болған.
A royal court, often called simply a court when the royal context is clear, is an extended royal household in a monarchy, including all those who regularly attend on a monarch, or another central figure. Hence, the word court may also be applied to the coterie of a senior member of the nobility. Royal courts may have their seat in a designated place, several specific places, or be a mobile, itinerant court. In the largest courts, the royal households, many thousands of individuals constituted the court. These courtiers included the monarch or noble's camarilla and retinue, household, nobility, clergy, those with court appointments, bodyguards, and may also include emissaries from other kingdoms or visitors to the court. Foreign princes and foreign nobility in exile may also seek refuge at a court. Near Eastern and Far Eastern courts often included the harem and concubines as well as eunuchs who fulfilled a variety of functions. At times, the harem was walled off and separate from the rest of the residence of the monarch. In Asia, concubines were often a more visible part of the court. Lower ranking servants and bodyguards were not properly called courtiers, though they might be included as part of the court or royal household in the broadest definition. Entertainers and others may have been counted as part of the court.
Патронаж және әміршілік мәдениеті
Патшалық үй – меценаттықтың ең жоғары деңгейдегі үлгісі. Регент немесе вице-король мұрагерлік билеушінің ересек болмауы немесе қатысудан тыс болуы кезінде сот өткізе алады, тіпті сайланған мемлекет басшысы да ресми емес, жеке таңдалған кеңесшілер мен «серіктестерден» тұратын сот құруы мүмкін. Француз тіліндегі «compagnon» сөзі және оның ағылшын тіліндегі «companion» деген түбірі сөздері әдемі түрде «дастархан басында нан бөлісетін» дегенді білдіреді, ал сот – бұл ұлы тұлғаның үйінің жалғасы. Үй шаруашылығының мүшелері мен әкімшілік бюрократтарының құрамындағы қызметкерлердің үлесі бар жерде «сот» деп айту орынды, мысалы, Ахеменидтік Парсыда, Мин Қытайында, Нормандық Сицилияда, 1870 жылға дейінгі Папалық (қараңыз: Папалық үй шаруашылығы) және Австро-Венгрия империясында. Ұлы тұлғаның қамқорлығына тәуелді адамдар тобы, классикалық түрде ежелгі Римде, вассал ретінде талқыланатын «клиентаж» жүйесінің бір бөлігін құрайды. Әрбір билеушінің талғамдары мен қызығушылықтары, сондай-ақ саяси шеберлігі мен конституциялық жағдайы әртүрлі болды. Сәйкесінше, кейбіреулері жаңа сарайларға негізделген әсем соттарды құрды, бірақ олардың мұрагерлері алыс қамалдарға немесе практикалық әкімшілік орталықтарға шегінді. Жеке резиденциялар ресми сот орталықтарынан қашықта пайда болуы мүмкін. Әдеп және иерархия жоғары ұйымдасқан сот ортасында гүлденеді және ұрпақтар бойы консервативті іздер қалдыруы мүмкін. Көптеген соттарда қатаң дәрежелік тәртіп болды, көбінесе императорлық, патшалық және ақсүйек атақтары, рыцарлық ордендері және ақсүйектерді қамтыды. Кейбір соттарда тіпті сот формалары да болды. Соттың маңызды белгілерінің бірі – рәсім. Көптеген монархиялық соттар монархтың тағына отыруы немесе киеліленуі және монархпен кездесулерге қатысты рәсімдерді қамтыды. Кейбір соттарда монархтың оянуы мен ұйықтауына байланысты рәсімдер болды, олар леве деп аталды. 15 ғасырдан бастап рыцарлық ордендері сарай мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. Олар монархтың құрметті атақ беру және оны тағайындау құқығы болды.
Ерте тарих
Ең ерте дамыған соттар, мүмкін, Аккад империясында, Ежелгі Египетте және Шан әулетінде болған. Дегенмен, Жаңа Ассирия империясы мен Чжоу әулетіндегі соттар туралы да мәліметтер бар. Соткер деген ұғымды білдіретін ең алғашқы атаулар, шамасы, Жаңа Ассирия империясының ша реси және маззаз пани болған. Ежелгі Египетте үйдің басқарушысы немесе үйдің үлкен қадағалаушысы деп аударылатын атақ кездеседі. Жаңа Ассирия империясының сотының ықпалында болған патшалық соттар, мысалы, Мидия империясы мен Ахеменид империясы, сот тағайындамаларымен және кейінгі соттарға тән басқа да ерекшеліктері бар дамыған соттарға ие болуы мүмкін. Персеполь және Пасаргадтағы Ахеменид империясының императорлық соты – корольдік соттың барлық анық белгілерімен, яғни үй шаруашылығымен, сот тағайындамаларымен, сарай қызметкерлерімен және сот рәсімдерімен ең ерте кездесетін күрделі сот. Ұлы Александрдың сүйемелдеушілері мен соттың қарапайым элементтері болғанымен, ол Персияны бағындырғаннан кейін ғана Ахеменидтердің күрделі сарай дәстүрлерінің көп бөлігін Македония патшалығына әкеліп, кейіннен Эллинистикалық Грекия мен Рим империясының соттарына әсер ететін корольдік сотты дамытты. Ахеменид империясының бұрынғы сот мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын қабылдап, дамытқан Сасанид империясы да Рим және Византия империяларының күрделі соттары мен соттық әдет-ғұрыптарының дамуына қайтадан әсер етті. Константинопольдегі Византия империясының императорлық сотында кем дегенде мың сарай қызметкері болды. Сот жүйесі Балқан мемлекеттері, Осман империясы және Ресей сияқты басқа да соттарда кеңінен таралды. Византизм – бұл Византия жүйесінің 19 ғасырда таралуын білдіретін термин.
Шығыс Азия
Қытай императорларының (朝廷) императорлық сарайлары ең ірі және күрделі сарайлардың қатарында болды. Хан, Батыс Цзинь және Тан династиялары Чанъань қаласының жанындағы Вэйян сарайының үлкен сарай кешенін пайдаланды, ал кейіннен Мин және Цин династиялары бүкіл Тыйым салынған қаланы және Қытайдың қазіргі астанасы Пекиннің басқа да бөліктерін иеленді. Суй династиясы кезінде императорлық үйдің және императорлық үкіметтің функциялары нақты бөлінді. Хэйан дәуірінде жапон императорлары мен олардың отбасылары мәдениетінде маңызды рөл атқарған, өте жоғары дәрежедегі сарайды құрды.
Ортағасырлық және қазіргі Еуропа
Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін, нағыз сарай мәдениеті Остготтардың Теодорих Ұлының және Карл I-нің сарайында байқалады. Шығыс Римде Византия императорларының төңірегінде сәнді сарайлар мәдениеті жалғасты. Батыс Еуропада 13 ғасырдың ортасынан бастап жергілікті салтанатты тұлғалар мен патшалардың билігін нығайту, тұрақты әкімшілік орталықтарда ерекше сарай мәдениетінің қалыптасуына әкелді. Бұл мәдениет абаттар мен епископтармен қатар зияткерлік және өнерге демеушілік ететін орталыққа айналды. Иерархияның динамикасы сарай мәдениеттерін біріктірді. Батыс Еуропадағы көптеген алғашқы сарайлар көшпенді болып, бір жерден екінші жерге саяхаттайтын. Ортағасырлық Еуропаның бөлінген мемлекеттерінде жергілікті сарайлар көбейді және Германия мен Италияда жаңа заманға дейін сақталды. Мұндай сарайлар интрига мен билік саясатымен танымал болды, ал кейбіреулері өнер мен мәдениеттің орталықтары мен ұжымдық демеушілері ретінде даңққа ие болды. Ортағасырлық Испанияда (Кастилия) провинциялық сарайлар құрылды. Кіші дворяндар мен буржуазия монархияға қарсы тұру үшін бірігіп, жүйе құрды. Олар "Кастилияның кортестері" деп аталды. Осы сарайлар қазіргі Испанияның конгресі мен сенатының бастауы болып табылады. Валуа Бургундиясы мен Португалия Корольдігінің сарайлары Еуропадағы сарай мәдениеті мен салтанаттылықтың дамуына зор ықпал етті. Бургундия герцогы Филипп Жақсының сарайы Еуропадағы ең сәнді сарайлардың бірі саналды және Франция мен Еуропаның барлық сарай өмірінің дамуына әсер етті. Кейін Бургундия сарайының Алиенор де Пуатьесі сарай әдептерін сипаттайтын маңызды кітаптардың бірін – "Les honneurs de la cour" (Сарайдың құрметтері) атты еңбегін жазды. Сарай өмірі мәдениет, күрделілік және әдептің шыңына Франция королі Людовик XIV тұсында Версаль және Габсбургтер тұсында Хофбург сарайларында жетті. Саяси атқарушылық функцияларды демократиялық немесе республикалық институттар қабылдағаннан кейін, аристократтардың сарайларының функциясы тағы да аристократтардың үйлеріне дейін төмендеді, олар үй иесіне жеке қызмет көрсетуге, салтанатты шараларға және мүмкін болса, саяси кеңес беруге шоғырланды. Егер республикалық ынта-жігер бір аймақтың бұрынғы билеуші аристократиясын қуған болса, сарайлар эмиграцияда да сақтала алады. Патшалық сарайлардың дәстүрлерінің іздері бүгінгі таңдағы жеке кеңестер мен үкіметтік кабинеттерде сақталған.
Африка
Фараондар қатары ежелгі Мысырды үш мыңжылдық бойы (б.з.д. 3150-ден 31 жылға дейін) Рим империясы жаулап алғанға дейін басқарды. Сол уақытта көршілес Нубия аймағында өздерінің патшалық соттары бар бірнеше мемлекеттер өркендеді, олардың кем дегенде біреуі, «А тобы» деп аталатын мәдениет, Мысырдың әдет-ғұрыптарына әсер еткен сияқты. VI-XIX ғасырларда Египет Византия империясының, Ислам империясының, Мамлюк сұлтандығының, Осман империясының және алыс монархы бар британ империясының құрамына кірді. Мысыр сұлтандығы 1914 жылдан 1922 жылға дейін Ұлыбританияның қысқа мерзімді протектораты болды, содан кейін ол Мысыр Корольдігіне айналды және Сұлтан Фуад I өзінің атағын патша деп өзгертті. 1952 жылғы Египет революциясынан кейін монархия таратылды және Египет республика болды. Африка мүйізінде Аксум патшалығы, кейін Загве әулеті, Эфиопия империясы (1270–1974 жж.) және Ауса сұлтандығы патшалық соттарға ие болды. Сомалиде Адал сұлтандығы (Ифат сұлтандығының Валашма әулеті басқарған), Могадишо сұлтандығы, Ажуран сұлтандығы, Варсангали сұлтандығы, Геледи сұлтандығы, Маджертин сұлтандығы және Хобё сұлтандығы сияқты түрлі сұлтандықтар болды. Патшалық жүйе мыңжылдықтар бойы Африканың орталықтандырылған қоғамдарының ажырамас бөлігі болып келді. Бұл әсіресе Батыс Африка сахелінде айқын байқалады, онда патшалық соттар кем дегенде 9 ғасырдағы Такрур және Гана империяларының дәуірінен бері бар. 13 ғасырдағы Мали империясының билеушісі Манса Муса көптеген сарайлықтарын өзімен бірге ислам хажына Меккеге алып келді. Бүгінде Ганадағы асанти наналарының, Малидегі Тункалемму кастасының манде мүшелерінің, Камерундағы Бамум сұлтандарының, Чадтың Канем шейхтерінің, Солтүстік Нигерияның Хауса әмірлерінің, Оңтүстік Африканың зулу және хоса тайпаларының инкозилерінің, Йорубаландтың обалары мен баалыларының және тағы басқалары континентте бұрын кең таралған сән-салтанат пен сарайлық өмір салтын сақтап келеді.
Сот қызметкерлері
Сот қызметкерлері немесе лауазым иелері (сарай қызметкерлерінің бір түрі) өздерінің қызмет орнын және атағын сарай шаруашылығындағы бастапқы міндеттерінен алған. Уақыт өте келе, мұндай міндеттер көнеріп, мағынасын жоя бастады. Дегенмен, атақтары ескі міндеттердің іздерін сақтап қалды. Мұндай лауазымдардың тарихы, әдетте, ақсүйектердің үй шаруашылығында күнделікті мәселелермен қатар, саясат және мәдениетпен айналысқан кезеңдерге дейін жетеді. Әрбір сот тағайындамасының өзіндік тарихы бар. Олар, мысалы, төмендегілерді қамтуы мүмкін, бірақ олармен ғана шектелмейді:
Халифат соттары
Төрт ірі халифаттың да күрделі сарайлары болды; осының арқасында Кордоба, Каир және Бағдад (Омейя, Фатима және Аббасидтердің резиденциялары) өз заманындағы ең ірі, мәдени тұрғыдан дамыған қалаларға айналды. Бұл музыканттар, әншілер, ақындар және ғалымдар сияқты өмірдің әр саласынан келген талантты адамдарды элиталық бюрократтардың, әмірлер мен сұлтандардың қамқорлығымен жұмыс іздеуге тартты. Басқа халифат – Османлы, ол өзінің сарай мәдениетін үш құрлыққа жайылған, ислам дінін ұстанбаған көптеген халықтарды қамтитын империяны тұрақтандыру үшін пайдаланды. Алжирден Балқанға, Йеменге дейінгі барлық аймақ Стамбулдағы сарайдың бақылауында болды. Ислам әлеміндегі патшалық сарайлар көбінесе билеушілермен басқарылды, бірақ Бармакидтер мен Низамдар сияқты маңызды элиталық әулеттер өздерінің шағын сарайларын құрды, бұл оларға өнерді дамытуға және билеуші ханның тиімсіз болғанына қарамастан империяны жақсартуға мүмкіндік берді.
Ежелгі дәуір
Спауфорт, А. Дж. С. (ред.). Ежелгі монархиялардағы сарай және сарайлық қоғам. Кембридж, 2007 жыл.
Орта ғасырлар
Бреннер, Роберт және басқалар, ред. Өнер және соттар: Франция мен Англия 1259–1328 жылдары, 2 томдық. Оттава, 1972 жыл. Бумке, Жоахим. Сарай мәдениеті: Орта ғасырдың жоғары дәуіріндегі әдебиет және қоғам. Беркли және Оксфорд, 1991 жыл. Кубитт, С. (ред.). Ерте орта ғасырлардағы сарай мәдениеті. Бірінші Алкуин конференциясының материалдары. Тернхаут, 2002 жыл. Хен, Ицхак. Римдік варварлар: Ерте орта ғасырлық Батыстағы патшалық сот және мәдениет. Басингстоук: Palgrave Macmillan, 2007 жыл. Ягер, К. С. Әдептіліктің бастаулары: өркениеттің дамуы және 939–1210 жылдардағы сарайлық идеалдардың қалыптасуы. Филадельфия, 1985 жыл. Джонс, С. Р., Р. Маркс және А. Дж. Миннис (ред.). Орта ғасырлық Еуропадағы соттар мен аймақтар. Йорк, 2000 жыл. Джонг, М. де және Ф. Тьюс (ред.). Ерте орта ғасырлардағы билік топографиясы. Лейден, 2001 жыл. Скаглионе, А. Сарайдағы рыцарьлар: Отондық Германиядан итальяндық Ренессансқа дейінгі сыпайылық, рыцарлық және әдептілік. Лос-Анджелес және Оксфорд, 1991 жыл. Скаттергуд, В. Дж. Кейінгі орта ғасырлардағы ағылшын сотының мәдениеті. Лондон, 1983 жыл. Вейл, Малкольм. Князьдік соттар: Солтүстік-Батыс Еуропадағы орта ғасырлық соттар мен мәдениет. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2001 жыл.
Hen, Yitzhak. Roman Barbarians: The Royal Court and Culture in the Early Medieval West. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2007. Jaeger, C. S. The Origins of Courtliness: Civilizing Trends and the Formation of Courtly Ideals 939–1210. Philadelphia, 1985. Jones, S. R., R. Marks and A. J. Minnis (eds.). Courts and Regions in Medieval Europe. York, 2000. Jong, M. de and F. Theuws (eds.). Topographies of Power in the Early Middle Ages. Leiden, 2001. Scaglione, A. Knights at Court: Courtliness, Chivalry, and Courtesy from Ottonian Germany to the Italian Renaissance. LA and Oxford, 1991. Scattergood, V. J. English Court Culture in the Later Middle Ages. London, 1983. Vale, Malcolm. The Princely Court: Medieval Courts and Culture in North West Europe. Oxford: Oxford University Press, 2001.
Қайта өрлеу дәуірі мен ерте заманауи
Адамсон, Джон (ред.). Еуропаның әмірлік соттары, 1500–1750 ж. Ескі тәртіптегі рәсімдер, саясат және мәдениет, 1500–1750 ж. Лондон, 1999 жыл. Аш, Рональд Г. және Адольф М. Бирке, ред. Принцтер, меценаттық және дворяндық: Жаңа дәуірдің басындағы соттар, 1450–1650 ж. Лондон және Оксфорд, 1991 жыл. Бірке, А. және Р. Аш (ред.). Соттар, меценаттық және дворяндық Жаңа дәуірдің басында, 1450–1650 ж. 1991 жыл. Берк, Питер. Людовик XIV жасалған образ. Нью-Хейвен мен Лондон, 1992 жыл. Чарльз Эдвардс, Т. М. және т.б. Уэльс патшасы және оның сарайы. Кардифф, 2000 жыл. Диккенс, А. Г. (ред.). Еуропа соттары: Саясат, меценаттық және патшалық билік, 1400–1800 ж. 1977 жыл. Меценаттыққа баса назар аударылған. Дюндам, Жерон. Билік туралы мифтер: Норберт Элиас және ерте заманауи Еуропа соты. Амстердам, 1995 жыл. Элиасқа сын. «Macht en Mythe» (1992) диссертациясының ағылшын тіліне аудармасы. Дюндам, Жерон. Вена мен Версаль. Еуропаның династиялық бәсекелестерінің соттары, 1550–1780 ж. Кембридж, 2003 жыл. Элиас, Норберт. Сарай қоғамы. Оксфорд, 1983 жыл.