Кіріспе

Американдық композитор және жазушы (1910–1999)
Ағылшын футболшысы

Пол Фредерик Боулз (30 желтоқсан 1910 – 18 қараша 1999) – американдық эмигрант композитор, автор және аудармашы. Ол Марокконың Танжер қаласымен байланысты болды, ол 1947 жылы осы қалаға қоныстанды және өмірінің соңына дейін 52 жыл өмір сүрді. Нью-Йоркте мәдениетті орта тапта тәрбиелене келе, ол музыка мен жазу саласындағы қабілетін көрсетті. Боулз 1930 жылдары Парижге бірнеше сапар жасамас бұрын Вирджиния университетінде білім алды. Ол Аарон Копландтан музыка сабақтарын алды, ал Нью-Йоркте театрлық қойылымдарға және басқа да шығармаларға музыка жазды. Ол 1931 жылы өзі барып көрген Солтүстік Африкадағы оқиғаларды баяндайтын "Көктегі баспана" (1949) атты алғашқы романымен сыншылардың және оқырмандардың жоғары бағасын алды. 1947 жылы Боулз Танжерге қоныстанды, ол кезде бұл қала халықаралық аймақ болып есептелді, ал 1948 жылы оның әйелі Джейн Боулз оған қосылды. 1950 жылдардың басында Цейлон (Шри-Ланка) аймағында өткен қыстарын есептемегенде, Танжер Боулздың өмірінің соңына дейін үйі болды. Ол қаладағы американдық иммигранттардың символына айналды. Боулз 1999 жылы 88 жасында қайтыс болды. Оның күлі Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Лейкмонт зиратындағы отбасылық қабірлердің жанына жерленді.

1910-1930: отбасы және білім

Пол Боулз Нью-Йорк қаласының Куинс ауданындағы Ямайкада Реннаның (құрметті әкесі Винневиссер) және тіс дәрігері Клод Дитц Боулзтің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Оның балалық шағы материалдық тұрғыдан жайлы болды, бірақ әкесі салқын және билікке құмар ата-ана болды, ойынның немесе көңіл көтерудің кез келген түріне қарсы болды және ұлы мен әйелі одан қорқып жүрді. Отбасылық аңыз бойынша, Клод қарлы боран кезінде жаңа туған ұлын терезе алдында тастап өлтіруге тырысқан. Бұл оқиға рас емес болуы мүмкін, бірақ Боулз оған сенді және бұл оның әкесімен қарым-қатынасын бейнелейді. Балалық шағындағы жылуды оған Натаниел Хоторн мен Эдгар Аллан Поны оқыған анасы сыйлады – кейін ол өз әңгімелерін жазуға деген құштарлығын соңғысына қарыздастырды, мысалы, «Наздық жем», «Алыс эпизод» және «Салқын нүктеден жазбалар». Боулз 3 жасында оқи бастады және 4 жасында әңгімелер жазды. Көп ұзамай ол сюрреалистік өлеңдер мен музыка жазды. 1922 жылы, 11 жасында ол өзінің алғашқы поэзия кітабын – Артур Уэйлидің «Жүз жетпіс қытай өлеңі» кітабын сатып алды. 17 жасында «Spire Song» атты өлеңі әдеби журналда жариялануға қабылданды. Бұл Париж негізделген басылым модернизмнің жетекші жақтастары үшін форум ретінде қызмет етті – Джуна Барнс, Джеймс Джойс, Пол Элуард, Гертруда Штайн және басқалар. Боулздың музыкаға деген қызығушылығы да бала кезінен бастау алды, ол кезде әкесі фонограф пен классикалық пластинкаларды сатып алған. (Боулз джазға қызығушылық танытқан, бірақ әкесі мұндай пластинкаларды тыйым салған.) Оның отбасы фортепиано сатып алды, ал жас Боулз музыка теориясын, ән салуды және фортепиано ойнауды үйренді. 15 жасында ол Карнеги залында Стравинскийдің «Көктем құсы» қойылымын тамашалады, бұл оған үлкен әсер етті: «Көктем құсын тыңдағаннан кейін, әкем үйден кеткен кезде фортепианода импровизация жасауды жалғастыруға және мен жаңа және қызықты өрнек түріне таптым деген сезіммен өз музыкамды жазуға бел будым». Боулз 1928 жылы Вирджиния университетіне түсті, онда оның қызығушылықтары Т.С. Элиоттың «Шөл даласы», Прокофьев, Дьюк Эллингтон, грегориандық әндер және блюзді қамтыды. Ол Джордж Антейл мен Генри Коуэллдің музыкасын да тыңдады. 1929 жылдың сәуір айында ол ата-анасына хабарламай оқудан шығып, Парижге бір жолғы билетпен кетіп қалды және қайтып оралу ниеті болмады – кейін ол «қашқан жоқ, бірақ бір нәрсеге қарай жүгірдім, бірақ сол кезде не екенін білмедім» деді. Шілде айында ол Нью-Йоркке оралып, Манхэттендегі Даттонс кітап дүкенінде жұмыс істеді, онда ол аяқталмаған «Тоқтамай» атты көркем әдебиет кітабын жазуға кірісті (оны кейінірек сол аттас автобиографиясымен шатастырмау керек). Ата-анасының талабы бойынша Боулз Вирджиния университетінде оқуын жалғастырды, бірақ бір семестрден кейін Нью-Йоркте композицияны оқыған Аарон Копландпен бірге Парижге оралып қайтты. Копланд Боулз үшін кеңесші болды және кейін ол оны «Джейннен басқа менің өмірімдегі ең маңызды адам» деп атады: олардың қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін олар өмір бойы дос болып қалды. 1930 жылдың күзінде Боулз өзінің алғашқы музыкалық композициясы – обой мен кларнетке арналған сонатаны жазуға кірісті, оны келесі жылы аяқтады. Оның премьерасы 1931 жылдың 16 желтоқсанында Нью-Йорктегі Уигмор көшесіндегі Эолиан залында өтті. Концерт (оның ішінде Копланд пен Виржил Томсонның шығармалары да бар) Нью-Йорк сыншыларының сынауына ұшырады. (Боулздың алғашқы белгілі композициясы бұрын Берлинде аяқталған: Курт Швиттерстің вокалдық шығармаларының фортепианоға бейімделуі.)

1957-1973: Марокко музыкасы және аударма

1957 жылы Джейн Боулз жеңіл инсульт алды, бұл оның денсаулығының ұзаққа созылған нашарлауының бастауы болды. Оның жағдайы Пол Боулзды 1973 жылы Джейн қайтыс болғанға дейін мазалады. 1950 жылдардың соңында Марокко тәуелсіздікке ие болды. Рокфеллер қорының гранты және АҚШ Конгресс кітапханасының қолдауымен Боулз 1959 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Кристофер Уэнклин мен Мохаммед Ларбимен бірге Марокко бойынша саяхаттап, дәстүрлі марокколық музыканы жазды. 1959 жылдан 1961 жылға дейін Боулз Мароккодағы түрлі этникалық топтардың, соның ішінде Мекнес және Эссауира қалаларындағы сефардтық еврей қауымдастықтарының музыкасын жазды. Осы жылдары Боулз Мохамед Шүкри, Ахмет Якуби, Ларби Лайаши (Дрисс бен Хамед Шархади деген псевдониммен) және Мохаммед Мрабет сияқты марокколық авторлар мен әңгімешілердің шығармаларын аударумен де айналысты. 1968 жылдың күзінде досы Оливер Эванстың шақыруымен Боулз Сан-Фернандо аңғары мемлекеттік колледжінің (қазіргі Калифорния мемлекеттік университеті, Нортридж) ағылшын тілі кафедрасында бір семестр бойы қонақ ғалым болып жұмыс істеді. Ол «Кеңейтілген повесть жазу және қазіргі Еуропа романы» пәнінен сабақ берді. 1970 жылы Боулз бен Дэниел Халперн Танжерде орналасқан Antaeus әдеби журналын құрды. Онда көптеген жаңа және танымал авторлардың еңбектері жарияланды. Боулздың «Антеймен түстен кейін» атты әңгімесі де оның ішінде болды.

1974-1995: кейінгі жылдары

1973 жылы 4 мамырда Испанияның Малага қаласында әйелі қайтыс болғаннан кейін Боулс Танжерде өмір сүруін жалғастырды. Ол үнемі жазып, қарапайым пәтерінде көптеген қонақтарды қабылдады. 1980 және 1982 жылдың жазында Боулс Мароккода, Танжердегі американдық мектепте (Нью-Йорктегі Бейнелеу өнері мектебінің қолдауымен) жазу семинарларын өткізді. Бұл семинарлар табысты деп есептелді. Кейін әйгілі жазушылар болған студенттердің арасында 2004 жылы Мигель Анхель Астурия атындағы ұлттық әдебиет сыйлығының иегері Родриго Рей Роза және Марк Террилл болды. Боулс Рей Розаны өзінің және Джейн Боулздың мұрагері етіп тағайындады. 1982 жылы Боулс "Уақыттың сәттері" атты әңгімелер жинағын жариялады, ол "Мароккодан алынған әңгімелер" деген қосымша тақырыпқа ие болды. Он бір бөлімге бөлінген бұл жинақ атаусыз әңгіме үзінділерінен, оқиғалардан және саяхаттық әңгімелерден тұрады. Бұл әңгімелер "Пол Боулздың әңгімелері" (Ecco Press) немесе "Жиналған әңгімелер және кейінгі жазбалар" (The Library of America) жинақтарына енбеді. 1982 жылы Пол Боулс Каррен Алениермен бірге оның опералық либреттосы "Gertrude Stein Invents A Jump Early On" операсына байланысты бірнеше Штайн өлеңдерімен жұмыс істеді. 1985 жылы Боулс Хорхе Луис Борхестің "Шеңбердегі қираған орын" атты әңгімесін аударды. Бұл 16 әңгімеден тұратын жинақтың бір бөлігі болды, барлығы Боулс аударған және "Ол мені оятты, сондықтан мен оны өлтірдім" деп аталды. Бұл Борхес әңгімесі бұрын Борхестің үш негізгі аудармашысы – Энтони Керриган, Энтони Боннер және Джеймс Э. Ирби жасаған аудармаларда жарияланған болатын. 1988 жылы Боулсқа берген сұхбатында оның әлеуметтік өмірі туралы сұрақ қойылғанда, ол: "Мен әлеуметтік өмірдің не екенін білмеймін. Менің әлеуметтік өмірім маған қызмет ететін және тамақтандыратын адамдармен, сондай-ақ менімен сұхбаттасқысы келетін адамдармен ғана шектеледі" деді. Сол сұхбатта оның жетістіктерін қалай қорытындылайтыны туралы сұраққа ол: "Мен бірнеше кітап және музыка жаздым. Міне, менің жетістігім" деп жауап берді. Боулс Бернардо Бертолуччи режиссерлік еткен "Қорғаныш аспаны" (1990) фильмінің басы мен соңында эпизодтық рөлде пайда болды. Боулстың музыкасы бір буыннан астам уақыт бойы назарсыз қалды және көбінесе ұмытылды, бірақ 1990 жылдары американдық музыканттар мен әншілердің жаңа буыны оның туындыларына қайта қызығушылық танытты. Кәсіби әншілер "тартымды, әзілге толы шығармалар" деп сипатталатын оның шығармаларын бағалайды. 1994 жылы Боулсқа жазушы Пол Теру келді және оны сұхбатқа алды, ол оның саяхат кітабының соңғы тарауында, "Геркулестің тіректерінде" көрсетілді.

1995-1999: соңғы жылдар

1995 жылы Боулз Нью-Йоркке соңғы рет оралды, оны Линкольн орталығында өзінің музыкасын тойлайтын «Пол Боулз фестиваліне» шақырды. Музыканы «Eos» оркестрінің дирижері Джонатан Шеффер орындады. Боулздың шығармалары мен сұхбатына арналған симпозиум Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде өтті. Оның өмірінен түсірілген канадалық деректі фильм «Let It Come Down: The Life of Paul Bowles» Нью-Йоркте өткен 27-ші Халықаралық Эмми сыйлығында «Үздік деректі фильм» аталымын жеңіп алды. 1998 жылы келгендер Боулздың өткір әзілқойлығы мен зиялылығын сақтап қалғанын баяндады. Ол Танжердегі пәтерінде әлі де қонақтарды күтіп ала берді, бірақ дәрігерлер мен достарының кеңесімен сұхбаттарды шектеді. Соңғы сұхбаттардың бірі – Танжердегі американдық мектепте сабақ беретін досы Стивен Морисонмен болды. Ол «Poets & Writers» журналының 1999 жылғы шілде/тамыз санында жарияланды. 1999 жылғы 6 маусымда Пол Боулз музыкалық мұрасын басқаратын Ирен Херрманн онымен музыкалық карьерасына қатысты сұхбат жүргізді, ол 2003 жылғы қыркүйекте жарық көрді. Боулз 1999 жылғы 18 қарашада 88 жасында Танжердегі итальяндық ауруханада жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол тыныс алу мүшесінің ауруынан бұрыннан-ақ дертіне шалдыққан еді. Оның күлі ата-анасы мен әже-шешесінің қабірлеріне жақын, Нью-Йорктегі Лейкмонт қаласында жерленді.

Боулс және Танжер

Пол Боулз 88 жыл өмірінің 52 жылын Танжерде өткізді. Ол қаламен тығыз байланысты болды және американдық иммигранттардың символына айналды. Некрологтар оның өмірін көбінесе сол жерде тұрғандығымен байланыстырады. Боулз 1931 жылы Аарон Копландпен Танжерге алғаш келгенде, екеуі де бейтаныс салты бар, экзотикалық орын деп есептеген нәрсеге жат адамдар еді. Олардың ешқандай жергілікті ережелерге бағыну міндеті болмады, себебі олардың әр түрлі этникалық топтар арасында өзгешелігі бар еді. Танжер – марокколық және халықаралық қала, ұзақ жылдар бойы сауда орталығы болып келді, халқы берберлер, арабтар, испандықтар, француздықтар және басқа еуропалықтардан құралды, испан, француз, бербер және араб тілдерінде сөйледі және түрлі діндерді ұстанады. Саяси тұрғыдан қала шетелдік державалар консорциумының, соның ішінде АҚШ-тың бақылауында болды. Боулз қаланың мәдениетіне әсерленді. 1947 жылы қалаға қайтқанда, ол біршама өзгергенімен, ол үшін әлі де қызықты болды. 1955 жылы марокколықтар тәуелсіздікке ұмтылып, еуропалықтарға қарсы көтерілістер басталды. 1956 жылы қала толыққанды Марокконың бақылауына қайтарылды.

Кіріспе

Пауль Боулз алғаш рет Аарон Копландтан музыка сабақтарын алды. 1931 жылдың күзінде Копландтың ұсынуымен ол Вирджил Томсонның студиясына қабылданды. Боулз өзін алдымен ақын деп есептеген, Вирджиния университетінде оқып жүргенде бірнеше өлеңдерін жариялаған. Алайда, оның поэзиясының сапасы кейін Парижде танысқан зиялылардың ешқайсысына да ұнаған жоқ. Олардың арасында Гертруда Штайн болды, ол оған «жасанды жабайы» деген лақап ат қойып, өлең жазуды тоқтатуға кеңес берді. Дегенмен, сол кездегі музыкасы, Равель сияқты фортепианодағы импровизацияларға бейімділігімен ерекшеленді, Копланд пен Томсонды да әсерге түсірді. Копланд өзінің «Copland On Music» (Doubleday & Company, New York, 1960) кітабында былай деп жазды:

«Боулзді тек дилетант деп санайтындар бар. Боулз өзінің барлық музыкасына, тіпті өзінің шығармаларына да қатысты бейкүндеу және кәсіби емес көзқарас ұстанады. Бұл – жаңа және ерекше жекелікке ие музыка, әуенділікке толы, кейде таңғаларлықтай жақсы жасалған, инстинктивті және академиялық емес. Мен жеке Боулз сияқты «әуесқойды» «жақсы оқытылған» консерватория түлегінен артық көремін. Алайда, Боулздің музыкалық қабілеттерінің ерте дамуы кейін кәсіби білім мен тәртіптің жетіспеуін көрсетті. Копланд Нью-Йоркте оған гармонияны үйретуге тырысты, бірақ ол көңілсіз оқушы болды. Парижде Боулз сабақ алу үшін Надя Булангерге жүгінді, ал Томсон оны Поль Дюкасқа ұсынды. Бірақ ол екеуімен де жұмыс істемеді. Өзінің шығармаларын бұрын бағаламағандықтарына қарамастан, оның музыкасының қайта жандануы Боулздің өзінің мына сөзінің дәлелі болуы мүмкін: «Музыка тек орындалғанда ғана тірі». Бірінші том Латын Америкасының мотивтеріне негізделген шығармалармен ашылады, бұл композитордың мәдениетке деген қызығушылығын және испан тіліндегі еркін сөйлеуін көрсетеді. Екінші том 1946 жылғы «Blue Mountain Ballads» әуендерінің фортепиано дуэтіне доктор Андрей Каспаров жасаған аранжировкасымен және Артур Голд пен Роберт Физдейлдің екі фортепианоға арналған үш қосымша шығармасымен аяқталады. Соңғы үш аранжировка Питер Джей Шарптың арнайы коллекцияларында, Лила Ачесон Уоллес кітапханасында, Джульярд мектебінде сақталған Голд пен Физдейл жинағынан табылды. Доктор Каспаров осы дуэттерді алғаш рет жаздыруға мүмкіндік берген түпнұсқа қолжазбаларды қалпына келтірді. Бес ай ішінде ол 250 мысал құжаттады, олар Марокконың ең маңызды музыка жанрларын қамтиды. Жинаққа би музыкасы, дінсіз музыка, Рамазан және басқа да мерекелерге арналған музыка, сондай-ақ анимистік ритуалдарға арналған музыка кіреді. Боулз қазіргі заманғы мәдениет дәстүрлі музыканың практикасына әсер ететінін және өзгертетінін түсінді, сондықтан ол оның бір бөлігін сақтап қалғысы келді. Боулз дәстүрлі музыканың саяси аспектілері туралы былай деді:

«Музыканттар мен әншілердің пайда болуы – бұрынғы баяндаушылар мен ақындардың орнына келді, тіпті елдің дамуының соңғы кезеңінде – тәуелсіздік үшін күрес және қазіргі режимнің құрылуы – күрестің әрбір кезеңі әнмен аталып өтті». Осы жазылған музыканың толық жинағы Пол Боулз жинағы деп аталады; ол АҚШ Конгресс кітапханасында сақталады, анықтама нөмірі 72 750123. Мұрағаттық қолжазба материалдары (жинақ) 97 х 2 тректік 7 дюймдік магнитофондық таспалардан, онда шамамен алпыс сағатқа жуық дәстүрлі халық, өнер және эстрада музыкасы, бір қорап қолжазбалар, 18 фотосурет және карта, сондай-ақ «Марокко музыкасы» (AFS L63 64) атты 2 LP жазбасын қамтиды.

Басқа авторларды аудару

1960 жылдары Боулз марокколық жергілікті әңгімешілердің ауыз әдебиетінен әңгімелер аудару және жинау жұмысын бастады. Оның ең белгілі серіктестері Мұхаммед Мрабет, Дрисс Бен Хамед Шархади (Ларби Лайачи), Мохамед Чоукри, Абдеслам Булайх және Ахмет Якуби болды. Ол испан, португал және француз тілдерінде жазылған авторларды да аударды: Родриго Рей Роза, Хорхе Луис Борхес, Жан-Поль Сартр, Изабель Эберхардт, Роджер Фрисон Рош, Андре Пьер де Мандиаргес, Рамон Гомес де ла Серна, Джорджо де Кирико, Си Лахдар, Э. Лаост, Рамон Бетета, Габино Чан, Бертран Флорной, Жан Ферри, Денис Моран, Пол Колине, Пол Магритт, Популь Буж, Франсис Понже, Блюет д’Ашер және Рамон Сендер.

Жетістіктері мен мұрасы

Пол Боулз 20-ғасыр әдебиеті мен музыкасын қалыптастырған суретшілердің бірі саналады. Боулздың жинақталған әңгімелеріне жазған «Кіріспесінде» (1979) Гор Видал оның қысқа әңгімелерін «американдықтар жазған ең жақсы туындылардың қатарында» деп атады, былай деп жазды: «Біз салған осы шатқалды өркениеттің едені енді біздің салмағымызды көтере алмайды. Боулздың генийі сол еденнің астында жатқан қорқыныштарды көрсетуде болды, ол аспан сияқты нәзік, бізді жұтып алуға дайын кеңістіктен қорғайды». Оның музыкасын сыншылар «шығармалары қараңғылыққа толы, ал композитор жазушыдан мүлдем өзге адамдай» деп сипаттады. 1930 жылдардың басында Боулз Аарон Копландтан композицияны (үзіліспен) оқыды; оның осы кезеңдегі музыкасы «Сати мен Пуленкті еске салады». 1930 жылдардың ортасында Нью-Йоркке оралған Боулз американдық театр музыкасының көрнекті композиторларының біріне айналды, Уильям Сароян, Теннеси Уильямс және басқалар үшін шығармалар жазды, «әр пьесаның көңіл-күйін, эмоциясын және атмосферасын бейнелеуде ерекше шеберлік пен қиялды көрсетті». Боулз мұндай қосымша музыканың «көзге түспейтін, гипноздық музыканы ұсынуға мүмкіндік беретінін» айтты, себебі ол көрерменге әсерін сезіндірмейді. Сонымен қатар, ол концерттік музыка жазуды жалғастырды, африкалық, мексикалық және Орталық Америка музыкасының әуендік, ырғақты және басқа стильдік элементтерін сіңіріп алды. 1991 жылы Боулз қысқа әңгіме үшін жыл сайынғы Реа сыйлығына ие болды. Төрешілер алқасы былай деп мәлімдеді: «Пол Боулз – ең таза және адал әңгімеші. Ол Құдай адам болғанға дейінгі әлем туралы жазады; ерлер мен әйелдер үлкен, элементарлық драманың құрамдас бөліктері ретінде көрінетін әлем. Оның прозасы мөлдір, ал үні ерекше. Қысқа әңгіменің қазіргі американдық шеберлерінің арасында Пол Боулз – бірегей». Танжердегі американдық елшілігінің тарихи ғимаратында Пол Боулзға арналған жеке қанат бар. 2010 жылы олар Танжерде тұрақты тұратын және Боулздың досы Глория Кирби жинаған жиһаз, фотосуреттер мен құжаттарды алды. Америка кітапханасы 2002 жылы Боулздың шығармаларының жинағын жариялады.

Шығармалары

Камералық және сахналық шығармаларынан өзге, Боулз он төрт әңгімелер жинағын, бірнеше роман, үш томдық өлеңдер жинағын, көптеген аудармаларды, көптеген саяхат мақалаларын және өмірбаян жариялаған.

Бағалаулар

Пол Боулздың Танжер және Фес қалалары, Мохамед Элкуш ("Пол Боулздың Танжер және Фес: отаршылдықтан постколониалдық дәуірге өтудің күйзелісі" Urban Generations: Post Colonial Cities, Mohamed V Университеті, Рабат, 2005).