Кіріспе

Tupolev Tu 154 (Tyполев Ту 154; НАТО-ның атауы: "Careless") – 1960 жылдардың ортасында Tupolev компаниясы жобалаған үш қозғалтқышты, орта қашықтықтағы, тар корпусты жолаушы ұшақ. Кеңес және (кейін) Ресей әуе компанияларының көптеген жылдар бойы негізгі ұшағы болған ол, "Аэрофлот" және оның еншілес компаниялары тасыған жолаушылардың жартысын құрады (1990 жылы 137,5 миллион/жыл немесе 243,8 миллиард жолаушы километрі). Ресей және бұрынғы Кеңес мемлекеттеріндегі ішкі бағыттардағы стандартты ұшақ ретінде 2000-жылдардың ортасына дейін қолданылды. 17 ресейлік емес әуе компаниясына экспортталды және бірнеше елдің әуе күштері мемлекет басшыларын тасымалдау үшін пайдаланды. Ұшақтың круиздік жылдамдығы және қашықтығы белгілі. Тек қарапайым жабдықтары бар, бетонды емес және қиыршық тасты әуежайлардан да жұмыс істей алады. Ресейдің солтүстік/шығыс аймақтарындағы қатал Арктикалық жағдайларда, басқа ұшақтардың жұмыс істей алмаған жерлерінде кеңінен қолданылды. Бастапқыда 45 000 сағаттық (18 000 цикл) қызмет мерзіміне есептелген, бірақ жаңартулармен 80 000 сағатқа дейін ұзартуға болады. 2016 жылға дейін пайдалануға болады деп күтілген, алайда шу деңгейіне қатысты ережелер Батыс Еуропа және басқа да аймақтарға рейстерді шектеді.

Даму

Ту-154 ұшағы "Аэрофлот" компаниясының реактивті Tu-104 және Антонов Ан-10 және Илюшин Ил-18 турбовинтті ұшақтарын алмастыру қажеттілігіне жауап ретінде жасалды. Ол талаптарға сәйкес, круиздік жылдамдықпен ұшқанда қашықтыққа жүк көтеру қабілеті немесе қашықтыққа жүк көтеру қабілеті болуы керек еді. Сонымен қатар, максималды ұшу салмағындағы ұшу қашықтығы да талап етілді. 1962 жылы алғаш ұшқан британдық Hawker Siddeley Trident және 1963 жылы алғаш ұшқан американдық Boeing 727 ұшақтарымен концептуалды ұқсастығы бар, орта қашықтықтағы Tu-154 ұшағын Туполев компаниясы Ілюшиннің ұзақ қашықтықтағы Ілюшин Ил-62 ұшағын сатумен бірге нарыққа ұсынды. Советтік Ұшақ өнеркәсібі министрлігі Ту-154 ұшағын таңдады, себебі ол советтік ұшақ құрылысының соңғы жетістіктерін қамтыды және 1970-ші және 1980-ші жылдардағы Aeroflot-тың күтілетін талаптарын толығымен қанағаттандырды. Алғашқы жоба басшысы Сергей Михайлович Егер болды; 1964 жылы Дмитрий Сергеевич Марков (авиаконструктор) осы лауазымды иеленді. 1975 жылы жобаны басқару Александр Сергеевич Шенгардтке жүктелді. Tu-154 алғаш рет 1968 жылдың 4 қазанында ұшты. Aeroflot-қа алғашқы жеткізілімдер 1970 жылы жасалды, жүк (пошта) тасымалы 1971 жылдың мамырында, ал жолаушылар тасымалы 1972 жылдың ақпанында басталды. 2006 жылы өндіріс тоқтатылғаны туралы бұрынғы хабарламаларға қарамастан, 154M үлгісінің шектеулі өндірісі 2009 жылдың қаңтарына дейін жалғасты. Барлығы 1025 Tu-154 ұшағы салынды, олардың 214-і 2009 жылдың 14 желтоқсанында қызметте болды. Соңғы сериялық Tu-154 ұшағы 2013 жылдың 19 ақпанында Авиакор зауытынан Ресей Қорғаныс министрлігіне жеткізілді, ол жаңартылған электроникамен, VIP интерьерімен және байланыс құралдарымен жабдықталған. Зауыттың қорында жаңа тапсырыстар түскен жағдайда аяқталуы мүмкін төрт аяқталмаған фюзеляж бар.

Дизайн

Ту-154 ұшағына Boeing 727 ұшағына ұқсас, бірақ американдық аналогтарынан сәл үлкен үш артқы орнатылған, төменгі байпас турбовентиляторлық қозғалтқыштармен жабдықталған. 727 және Tu 154 екі ұшақта да ортаңғы (екінші) қозғалтқыштың S-түтікшелі конструкциясы қолданылады. Бастапқы үлгіде Кузнецов НК-8-2 қозғалтқыштары орнатылған, олар Tu 154M-де Соловьев Д-30КУ-154 қозғалтқыштарымен ауыстырылды. Tu 154 ұшағының барлық үлгілері салмаққа шаққандағы итеру күшінің жоғары көрсеткішіне ие, бұл ұшақтың өте жақсы қасиеттерін қамтамасыз етеді, бірақ отынның тиімділігі төмен. Бұл отын бағасының өсуімен кейінгі онжылдықтарда маңызды факторға айналды. Кабинаға екі қос рульдік басқару бағанасы орнатылған. Ұшуды басқару беттері гидравликалық түрде жұмыс істейді. Tu-154 ұшағының кабинасы, алты орынды қатарластырғанмен, Boeing және Airbus авиалайнерлеріне қарағанда төменгі төбелі, овал тәрізді ішкі көрініс береді. Жолаушылар кабинасы екі сыныпты орналастыруда 128 жолаушыны, бір сыныпты орналастыруда 164 жолаушыны және жоғары тығыздықты орналастыруда 180 жолаушыны қабылдай алады. Орналастыруды қысқы нұсқаға өзгертуге болады, онда бірнеше орындықтар алынып, жолаушылардың киімдеріне арналған шкаф орнатылады. Жолаушылар есіктері Boeing және Airbus ұшақтарына қарағанда кішкентай. Багаж бөлімшелеріндегі орын өте шектеулі. Туполев Ту-134 сияқты, Tu 154-тің қанаты 35° бұрышпен артқа қарай бұрылған. Британдық Hawker Siddeley Trident ұшағының да кері бұрышы осыған тең, ал Boeing 727 ұшағының кері бұрышы 32°-қа сәл кіші. Қанаттың төмен қарай бұрылуы (анхедрал) осы дәуірде жасалған ресейлік төмен қанатты авиалайнерлерінің ерекшелігі болып табылады. Батыстың Boeing 727 сияқты төмен қанатты авиалайнерлерінің көпшілігі жоғары қарай бұрылуға (диэдрал) ие. Анхедрал ресейлік авиалайнерлерінің батыстық аналогтарына қарағанда жақын жатқан тұрақтылығы нашар екенін білдіреді, бірақ голландтық домалануға қарсы тұру қабілеті де жоғары. Бұрынғы советтік авиалайнер Илюшин Ил-18-ге қарағанда салмағы ауыр болғандықтан, Tu 154 жерге түсу кезінде жүктемені азайту үшін үлкен шанақпен жабдықталған, бұл оның ұшу-қону жолақтарында жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Ұшақта екі алты дөңгелекті негізгі тіреуге ие, олар үлкен, төмен қысымды дөңгелектермен жабдықталған, олар қанаттардың артқы жиегінен созылатын (Tupolev-тің әдеттегі ерекшелігі) бөлімдерге жиналады, сонымен қатар екі дөңгелекті мұрындық шанағы бар. Жұмсақ амортизаторлар (серіппелер) нашар жағдайдағы аэродромдарда басқа авиалайнерлерге қарағанда тегіс қозғалысты қамтамасыз етеді, олар мұндай жағдайларда өте сирек жұмыс істейді. Бастапқы талапқа сәйкес, ұшқыштар экипажы үш адамнан тұруы керек еді – капитан, бірінші офицер және ұшқыштар инженері, басқа советтік авиалайнерлеріндегідей төрт немесе бес адамнан тұратын экипажға қарағанда. Төртінші экипаж мүшесі, навигатор, қажет екені анықталды және өндіріс ұшақтарына орындық қосылды, бірақ бастапқы жобаның шектеулеріне байланысты бұл жұмыс орнының тиімділігі төмендеді. Навигаторларды даярлау тоқтатылды және бұл мамандық ескі советтік ұшақтар зейнеткерлікке шығуымен ескірді. Соңғы нұсқасы (Tu 154M-100, 1998 жылы енгізілді) NVU B-3 Доплер навигациялық жүйесін, үш автопилотты (ICAO II категориясының ауа райының ең төменгі шектеріне сәйкес автоматты ILS жақындауын қамтамасыз етеді), автодроссельді, Доплер дрейфі мен жылдамдықты өлшеу жүйесін және "Курс MP" радио навигациялық жиынтығын қамтиды. Тұрақтылықты және басқаруды жақсарту жүйесі қолмен ұшу кезінде басқару сипаттамаларын жақсартады. Қазіргі заманғы жаңартулар әдетте жаңартылған TCAS, GPS және басқа жүйелерді (көбінесе американдық немесе ЕО жасаған) қамтиды. Tu 154-тің алғашқы нұсқаларын қазіргі ІІІ кезеңдегі шу ережелеріне сәйкес өзгерту мүмкін емес, сондықтан олар Еуропалық Одақ сияқты осындай ережелер қолданылатын әуе кеңістігіне ұшуға рұқсат етілмейді, бірақ Tu 154M-нің D-30 қозғалтқыштарын шуды азайту жиынтығымен жабдықтауға болады, бұл оларға шу ережелеріне сәйкес келуге мүмкіндік береді.

Пайдалану тарихы

2010 жылдың қаңтар айында Ресейдің «Аэрофлот» әуе компаниясы 40 жыл қызмет еткеннен кейін Ту-154 паркін зейнеткерлікке шығаратынын хабарлады, соңғы рейсі 2009 жылдың 31 желтоқсанында Екатеринбургтен Мәскеуге 736 рейсімен орындалды. 2010 жылдың желтоқсан айында «Uzbekistan Airways» компаниясы да Ту-154 ұшақтарын қызметтен шығаратынын мәлімдеді. 2011 жылдың ақпан айында екі жағдайдан кейін барлық қалған ирандық Ту-154 ұшақтары тоқтатылды. 2016 жылдың 27 желтоқсанында Ресей Қорғаныс министрлігі 2016 жылдың желтоқсанында болған 1983 жылғы Туполев Ту-154 ұшағының апатын тергеу аяқталғанға дейін барлық Ту-154 ұшақтарын тоқтатқандығын жариялады. Бұдан кейін Ресейдегі барлық Ту-154 ұшақтарының рейстері тоқтатылды. Tu-154 ұшағы 2016 жылдың 25 желтоқсанында Ресейдің Сочи қаласынан ұшып шыққаннан кейін Қара теңізге құлап, бортындағы 92 адамның барлығы, оның ішінде Ресей Қарулы Күштерінің ресми әскер хоры – Александров ансамблінің 64 мүшесі қаза тапты.

Сипаттамалар

ӨлшемдерTu 154B 2Tu 154MКабина экипажы 5 (Tu 154B) 3 (Tu 154M)Орын саны 114–180ҰзындығыҚанатының еніҚанатының ауданыБиіктігіКабина еніЖүк көтергіштігі (MTOW)Бос салмағыМаксималды жылдамдық (Мах 0.86)Толық жүктелгендегі қашықтығыМаксималды отынмен қашықтығыҚызмет ететін биіктігіҚозғалтқыш (x 3)Кузнецов NK-82УСоловьев Д-30КУ-154Максималды итеру күші (x 3) әрқайсысы eachМаксималды отын сыйымдылығы

Танымал мәдениетте

Air Crew – 1979 жылы түсірілген, халықаралық рейсте советтік Ту-154 ұшағының экипажының оқиғалары мен ерліктері туралы баяндайтын, апат жанрындағы совет киносының алғашқы туындысы.