Кіріспе
Үй көгершіндері жабайы табиғатқа оралды. Қала көгершіндері, қалалық көгершіндер немесе көше көгершіндері деп те аталатын жабайы көгершіндер (Columba livia domestica немесе Columba livia forma urbana) – үй көгершіндерінің (Columba livia domestica) жабайы табиғатқа оралған ұрпақтары. Үй көгершіні бастапқыда теңіз жартастары мен тауларда қоныстайтын жабайы құйрықтан (rock dove) өсірілген. Тас, үй және жабайы көгершіндер – бір түрдің өкілдері және олар оңай шағылысады. Жабайы көгершіндер ғимараттардың жартас сияқты тік беттерін теңіз жартастарының орнына пайдаланады, қалалық өмірге бейімделіп, әлемнің көптеген қалаларында кең таралған. Көп мөлшерде қалдық шығару қабілеті, адамдарға ауру жұқтыру мүмкіндігі, сондай-ақ егін мен мүлікке келтіретін зиянға байланысты көгершіндер көбінесе зиянды және жат түр ретінде қарастырылады, оларды кейде "қанатты егеуқыр" деп те атайды. Көптеген муниципалитеттерде олардың санын азайту немесе толығымен жою шаралары қолға алынуда.
Feral pigeons (Columba livia domestica or Columba livia forma urbana), also called city doves, city pigeons, or street pigeons, are descendants of domestic pigeons (Columba livia domestica) that have returned to the wild. The domestic pigeon was originally bred from the wild rock dove, which naturally inhabits sea cliffs and mountains. Rock, domestic, and feral pigeons are all the same species and will readily interbreed. Feral pigeons find the ledges of buildings to be a substitute for sea cliffs, have become adapted to urban life, and are abundant in towns and cities throughout much of the world. Owing to their capacity to create large amounts of excrement and be an occasional disease vector to humans combined with crop and property damage, pigeons are largely considered a nuisance and an invasive species, often disparagingly referred to as "rats with wings". Actions are taken in many municipalities to lower their numbers or completely eradicate them.
Қорғау мәртебесі
Ұлыбританияда көгершіндер "жалпы лицензиялар" шеңберінде қарастырылады және жер иесі немесе оның өкілі адам ауруларын тарату сияқты түрлі себептермен оларды гуманды түрде өлтіруге құқылы. "Жалпы лицензияда" көрсетілген жағдайлардан басқа себептермен ұяларды жою немесе құрту заңсыз. АҚШ-та 1918 жылғы Көшіп-қоныс жасайтын құстар туралы шарттық акт, жергілікті құстарды қорғайтын заң, жабайы көгершіндерге, қара құстарға немесе үй құстарына қолданылмайды, себебі олар әкелінген түрлер. АҚШ-та жабайы көгершіндерді өлтіру көбінесе заңды, бірақ у қолдану сияқты әдістер реттелуі мүмкін. Үндістанда көгершіндер Үндістан қылмыстық кодексінің 428- және 429-баптарымен қорғалады. Сонымен қатар, жабайы көгершіндер 1972 жылғы "Жабайы табиғатты қорғау туралы" заңмен де қорғалады.
Халықты бақылау
Жабайы көгершіндердің қалалардағы саны адамдар санына қарағанда көбінесе шамалы болады. Мысалы, 2005 жылдың жазында Англияның Шеффилд қаласында жабайы көгершіндердің көбейіп өсетін популяциясы 500 000-ға жуық адам тұратын қалада 12 130 жеке түлкіге (95% сенімділік интервалы 7757–18 970) бағаланды. Бұған қарамастан, жабайы көгершіндер көбінесе қалалардың орталық бөліктерінде ең жоғары тығыздыққа жетеді, сондықтан олармен адамдар жиі кездеседі, бұл қақтығысқа алып келуі мүмкін.
Адамның денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін
Жабайы көгершіндер көбінесе зиянкестер саналады және сальмонеллез және туберкулез сияқты адам мен малға жұққан кейбір аурулардың қайнағы және таратушысы болуы мүмкін. Дегенмен, олардың иммундық жүйесінің арқасында көгершіннің адамға ауру жұқтыруы өте сирек.
Мүліктік залал
Көбінесе көгершіндердің нәжісінен айтарлықтай ластану болады, бірақ олардың басқа құс түрлерін ығыстыратынына дәлелдер аз. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті (USDA) көгершіндерді Солтүстік Америкада жауапсыз түр ретінде тіркеген.
Жыртқыш жануарлар
Бастапқыда жартастарда тіршілік ететін қызылқарлыштар үлкен қалалардың биік ғимараттарына да бейімделген және көбінесе тек жартастағы көгершіндермен қоректенеді. Кейбір қалалар соқырды өсіру бағдарламалары арқылы бұған белсенді түрде көмектеседі. Жобаларға Unibase Falcon жобасы және Викториялық қызылқарлыштар жобасы кіреді. Көгершіндердің басқа жыртқыштары да тіркелді, олардың ішінде еуразиялық сұңқарлар, қарғалар және шағалалар бар. Лондондағы Сент-Джеймс паркіндегі үлкен ақ пеликан популяциясы басқа да тамақ көздері болса да, көгершіндерді өлтіріп жегені туралы мәліметтер бар. Батыс Еуропа қалаларында еуропалық шағалалар кейде басқа құстар мен ұсақ сүтқоректілермен қатар жабайы көгершіндерді де аулап жейді. Ірі жыртқыш құстар да осы популяцияны пайдаланады. Нью-Йорк қаласында жабайы көгершіндердің (және басқа да кішкентай жануарлардың) көптігі жыртқыштар үшін өте қолайлы орта жасады, сондықтан қызылқұйрықты сұңқар өте аз санда, соның ішінде танымал Ақшыл еркек қайтып келе бастады.
Уыт
Таңдаулы емес сипатына байланысты көптеген құс уларына тыйым салынды. АҚШ нарығында EPA-да тек 4-аминопиридин (Авитрол) және DRC 1339 тіркелген. DRC 1339 тек USDA қолдануымен шектеледі, ал 4 AP – лицензиясы бар қолданушылар ғана қолданатын шектеулі пестицид. Дегенмен, у қолданудың тиімділігі төмен екені дәлелденді, себебі көгершіндер өте жылдам көбейеді және олардың саны қол жетімді азық мөлшерімен анықталады; яғни, оларға көбірек азық берілгенде көбейеді. Көгершіндерді улағанда, тірі қалған құстар аумақты тастамайды. Керісінше, бұрынғыдан әр құсқа азық көбірек қалады. Бұл сырттан келген көгершіндерді тартады, сонымен қатар олардың көбеюін ынталандырады және популяциялар тез қалпына келеді. Уланудың тағы бір мәселесі – ол көгершіндердің жаратылыстағы жауыздарын да өлтіреді. Осы себепті, саяшы соқырлар бағдарламасы бар қалаларда көгершіндерді улау әдетте заңсыз. Әлемнің көптеген қалалары жергілікті құстарды тамақтандыруды тоқтатудың нәтижесінде олардың саны бірнеше жыл ішінде бірте-бірте төмендейтінін анықтады. Қазаншылар сияқты, көгершіндер тасталып кеткен тамақтарды немесе жерге түсіп қалған қалдықтарды әлі де теріп алады, бірақ азық-түлікті қауіпсіз жою олардың санын айтарлықтай азайтады. Италияның Венеция қаласының кейбір бөліктерінде көгершіндерді тамақтандыруға тыйым салынған. Жабайы көгершіндердің санын ұзақ мерзімді азайту үшін азықпен қамтамасыз етуді шектеу қажет, бұл заңнаманы және қоқыс бақылауын қамтиды. Кейбір қалалар көгершіндер үшін қолайлы ұялану орындарын жасанды түрде құрды – қала қызметкерлерінің жұмыс істеуіне оңай жететін ұялар, олар жұмыртқаларды үнемі алып отырып, олардың көбею мүмкіндігін шектейді. Бұл ерекше контрацепциялық әсер гормоналды емес және толыққанды қайтымды. EPA-да пестицид ретінде тіркелген (EPA Reg. No. 80224-1), "OvoControl P" – никарбазиннен жасалған, қалалық аймақтарда және өнеркәсіптік объектілерде көгершіндердің санын бақылау үшін көбірек қолданылады. Қауіпсіз және адамгершілік деп танылған жаңа технология қоршаған ортаға зиян келтірмейді және жыртқыштар мен қоқым жеушілерге екіншілік улану қаупін тудырмайды. Құс контрацепциясын АҚШ-тың Адамгершілік Қоғамы, Жануарларға қатыгездіктің алдын алу жөніндегі Американдық Қоғам және Жануарларға этикалық қарым-қатынас жасау жөніндегі Адамдар сияқты жануарларды қорғау ұйымдары қолдайды. Көптеген азаматтар құс популяциясын бақылаудың басқа әдістеріне қарағанда, мысалы, тамақтандыруға тыйым салуға немесе жоюға қарағанда, құс контрацепциясын қабылдайды.
Ұя салуға арналған жалған жұмыртқалар
Жасанды көгершін үйлерінде жұмыртқалар алынып тасталғанда, көбею аралығы күрт қысқарады, бұл әдістің тиімділігін азайтады. Сондықтан кейбір қалаларда жалған жұмыртқаларды салу бағдарламалары сынақтан өтті, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Онда жұмыртқалар алынып, орнына жалған жұмыртқалар қойылады. Ал нағыз жұмыртқалар жойылды. Австралияның Мельбурн қаласындағы Бэтмен саябағындағы мұндай бір құрылыс көгершіндерді қызықтыра алмады және кейін алынып тасталды. Мельбурнда қолданылған үй тіреулерге орнатылған, ал есігі түбінен түнде, көгершіндер ұйықтағанда құрылысқа кіруге мүмкіндік беретін қақпақпен жабдықталған.
Күгірткелердің санын бақылау
Парктер мен басқа да қалалық аймақтардағы көгершіндерді бақылау және реттеу бағдарламаларын жүргізу үшін көгершіндердің санына баға беру қажет. Халық санын бағалау үшін қолданылатын әдістер:
Қабатталған торлар: Бұл әдіс көгершіндер мекендейтін аумақты 500x500 метрлік шаршыларға бөлуден тұрады. Шаршылардың 34% кездейсоқ түрде таңдалып, көгершіндер 5 метрлік радиуста 5 минут бойы саналады. Нүктелік санау: бақылаушы парктің ортасында тұрып, айналасындағы көшелер мен ғимараттармен шектелген, шамамен 50 метрлік радиуста қолмен механикалық санау құралын пайдаланып 360 градусқа бұрылып, жеке көгершіндерді санайды. Панорамалар: парктің ортасында тұрып 360 градустық панорамалық суреттерге түсіріп, содан кейін панорамалық суреттегі санаған көгершіндердің санына нөмір қою үшін бағдарламалық құралдарды қолдану. Бұл әдіс ең тиімді деп дәлелденген.
Stratified grids: This method consists in dividing the area where pigeons occur in 500x500m squares. 34% of the squares are selected randomly and pigeons are counted in a 5 meters radius for 5 minutes. Point counts: standing in the center of a park, the observer makes a 360 degree turn while counting individuals with a manual mechanical counter in a radius of approximately 50m, limited by the streets and buildings that surround the park. Panoramas: taking 360 panoramic photographs, while standing at the center of the park, and using software to place a number above the counted pigeon in the panoramic photograph. This method has been proven the most effective of all.
Қала алаңы көгершіндерге әйгілі
Көптеген қала алаңдарында көгершіндердің көп саны қоныстанған, мысалы, Нью-Йорктегі Вашингтон сквері, Глазгодағы Джордж сквері, Венециядағы Сан-Марко алаңы, Амстердамдағы Дамск сквері, Мумбаидегі Үндістан қақпасы мен Кабутархана және (2000 жылға дейін) Лондондағы Трафальгар сквері. Оңтүстік Австралияның Аделаида қаласындағы Рундл сауда орталығына суретші Пол Слоанның көгершін мүсіні орнатылды, бұл олардың мүсіндер коллекциясын, оның ішінде шошқа мүсіндерін де толықтырды. Слоан "Көгершін" атты туындысымен "қарапайым көгершіннің мәртебесін көтеруді" ниет еткен. Айналы тот баспайтын болаттан жасалған мүсіннің құны 174 000 австралиялық долларды құрады. Аделаида қаласының әкімі Сэнди Вершур бұл жобаны жақсы бағалағанмен, кейбір жергілікті тұрғындар оған қарсы пікір білдірді.