Кіріспе

1876 жылы Джордж Элиоттың романы «Дэниел Деронда» – ағылшын жазушысы Джордж Элиоттың романы, алғаш рет 1876 жылдың ақпаннан қыркүйекке дейін сегіз бөлімде (кітап) жарық көрді. Бұл оның аяқтаған соңғы романы және замандас Виктория қоғамын бейнелейтін жалғыз туындысы. Романның әлеуметтік сатира мен рухани ізденістің үйлесімі, сондай-ақ еврей протосионистік идеяларын мейіріммен бейнелеуі, оны осы дәуірдегі ең белгілі романдардың бірінің соңғы, даулы мәлімдемесі етіп қойды. Роман үш рет киноға түсірілді – бір рет нұсқасыз фильм, екі рет телесериал ретінде. Сондай-ақ ол сахнаға қойылды, атап айтқанда 1960 жылдары Манчестердегі 69 театр компаниясы Ванесса Редгрейвті Гвендолен Харлет рөлінде ойнатты. Романның сюжеті екі бағыттан тұрады. «Гвендоленнің тарихы» – «ағылшын көркем әдебиетінің шедеврлерінің бірі» деп бағаланса, Дэниел Дерондаға қатысты бөлігі «бос және сенімсіз» деп сипатталды. Бірақ Даниелдің тарихы сионизмге елеулі әсер етті.

Сюжет

Дэниел Деронда сюжеттің екі негізгі бағытын қамтиды, оларды басты кейіпкер біріктіреді. Роман 1865 жылдың қыркүйегінде Даниэль мен Гвендолен Харлеттің Германияның Леубронн қаласында кездесуімен басталады. Даниэль әдемі, тәуелсіз және өзімшіл Гвендоленге қызығады, бірақ ол рулеткада барлық ұтысын жоғалтып жатқанын көреді. Келесі күні Гвендолен анасынан хат алып, отбасының қаржылық жағдайы қиын екенін және үйге қайтуын сұрайды. Гвендолен мойын алқасын кепілге қояды және қайтадан ойнап, байлық табуды ойлайды. Бірақ, оның алқасын бір жұмысшы қайтарады, сонда Гвендолен Даниэль оның алқасын кепілге салғанын көргенін және оны сатып алғанын түсінеді. Осы сәттен бастап сюжет екі жекелеген шақыруға бөлінеді; бірі Гвендоленнің өмірін, екіншісі Даниэльдің өмірін көрсетеді. 1864 жылдың қазан айында ол Даниэльге үйлену тойы күні хат жіберіп, оны өзінен қатты ренжімеуін, ал оны танығаны үшін жақсы адам болатынын білуін тілейді. Жаңа үйленген жұбайлар Мордохаймен бірге "Шығысқа" аттануға дайын тұрғанда, Мордохай олардың құшағында көз жұмады, сонымен роман аяқталады.

Кейіпкерлер

Дэниел Деронда — Бай Сэр Хьюго Малинджердің қамқорлығындағы және романның батыры, Деронда өзіне қиындық туғыза отырып, басқаларға көмектесуге бейім. Романның басында ол досқа көмектесуге тырысқандықтан Кембриджде стипендия ұта алмаған, шетелге саяхаттап, заң оқуды жаңа ғана бастаған. Ол өзінің кім болып туғанын, джентльмен саналар ма екенін жиі ойлайды. Романның еврейлер әлеміне енген сайын, ол олардың мүддесімен тереңдеп танысады, бұл оның шежіресінің ашылуымен тікелей байланысты. Элиот Деронда үшін шабыттанған оқиялардың бірі ретінде Мұсаның тарихын пайдаланды. Мұса египеттік болып өскен еврей болғандықтан, ол өз халқын Уәде етілген жерге бастап алып барды, сондықтан Деронда да – ағылшын болып өскен еврей, романның соңында осылай істеуді жоспарлайды. Деронданың есімі оның ата-бабалары 1492 жылы еврейлер Испаниядан қуылғанға дейін Испанияның Ронда қаласында тұрғанын көрсетеді. Гвендолен Харлет — Жесір анасының әдемі, шалажанды қызы. Оған көп ер адамдар қызығушылық танытады, ол флиртке барады, бірақ ақыры өзіне ғана көңіл бөледі. Романның басында оның отбасы қаржылық қиындыққа тап болады, сондықтан ол өзін және отбасын асырау үшін гувернантка болуға мәжбүр болады. Ол актриса және әнші болу мүмкіндігін қарастырады, бірақ Херр Клесмер оған тым кеш бастағанын, ауыр еңбек, оқу және құрбандықтардың мәнін білмейтінін айтады. Гвендолен оны сүймесе де, билеуші және қатыгез Хенли Гранкортқа үйленеді. Өте бақытсыз болған ол Дерондадан көмек сұрайды, ол оған түсіністік, моральдық қолдау және кінә мен қайғыдан шығудың жолын ұсынады. Өзін және басқаларды түсінуге тырысатын жетілмеген эгоистің психологиялық зерттеуі ретінде Гвендолен көптеген адамдар үшін Элиоттың романист ретіндегі ең үлкен жетістігі және кітаптың нағыз мәні болып табылады. Ф. Р. Левис романның еврей бөлімін толығымен алып тастап, оны Гвендолен Харлет деп атаудан пайда көретін болар деп ойлады. Роман Деронданың атымен аталса да, оның көбісі Гвендоленге, Деронданың өзіне емес, арналған. Мира Лапидот — Англияда туған, бірақ әнші ретінде әлемді аралап жүруге әкелген әкесінің жас кезінде алып кеткен әдемі еврей қызы. Жас кезінде әкесі құмар ойындарға берілгендіктен, оны еуропалық дворянға сүйіктісі ретінде сатуды жоспарлап отырғанын түсінген ол одан қашып, анасы мен бауырын іздеу үшін Лондонға оралады. Лондонға келген соң, бұрынғы үйі қираған, отбасының із-түзсіз жоғалғанын көреді. Көңілі құлазып, өзін-өзі өлтіруге тырысады. Дэниел оны құтқарады, ол отбасын және өзін асырау үшін жұмыс іздеп жүргенде, оның достары оған қамқорлық жасайды. Сэр Хьюго Малинджер — Бай джентльмен; Сэр Хьюго жас кезінде опера дивасы Мария Алхаризиге ғашық болып, оған деген сүйіспеншілігінен оның ұлы Дэниел Деронданы тәрбиелеуге келіседі. Хенли Малинджер Гранкорт — Сэр Хьюгоның немересі және мұрагері, бай, манипулятивті, садистік адам. Гранкорт Гвендолен Харлетке үйленеді, содан кейін эмоционалдық қорлау науқанына кіріседі. Оның сүйіктісі Лидия Глэшер, оның бірнеше баласы бар. Ол күйеуі қайтыс болғаннан кейін Лидияға үйленуге уәде берген еді, бірақ Гвендолинге үйленуге уәдесін бұзған. Томас Кранмер Луш — Хенли Гранкорттың құлшынысты серіктесі. Гвендолен екеуі бірден бір-бірін ұнатпай қалады. Лидия Глашер — Хенли Грандкорттың сүйіктісі, күйеуін Грандкортқа тастап, оның балаларына ие болған құлдырау әйел. Ол Гвендоленге қарсы шығып, оны Гранкортқа үйленбей, балаларының мұрасын қорғауға көндіруге үміттенді. Екі әйелді де жазалау үшін Гранкорт Лидияға берген отбасылық алмастарды алып, Гвендоленге береді. Ол Гвендоленді оларды бұрын оның әулеті кигенін білгеніне қарамастан киюге мәжбүр етеді. Езра Мордекай Коэн — Мираның ағасы. Даниял Дерондамен достық қарым-қатынас құрған және оны иудаизм туралы үйреткен жас еврей көрнекі тұлға. Кабалист және протосионист Мордехай Дерондоны өзінің рухани мұрагері ретінде көреді және оны Палестинада яһудилер үшін отаны құру туралы өзінің көзқарасын жалғастыруға талпындырады. Естер кітабында яһудилерді Хаманның айла-шарғысынан құтқаратын Мардохайдың есімімен аталған. Герр Юлиус Клесмер — Гвендолен Харлеттің әлеуметтік шеңберіндегі неміс-иудей музыканты; Клесмер Гвендоленмен достық қарым-қатынаста болған бай қыз Кэтрин Ароупойнтқа үйленеді. Сонымен қатар Гвендоленге сахнадағы өмірді іздемеуді кеңес береді. Ол Франц Лист немесе Антон Рубинштейннің шығармаларына негізделген болуы мүмкін. Принцесса Хальм Эберштейн — Даниял Деронданың анасы. Дәрігердің қызы, ол әкесінің үстемдігінен зардап шекті; ол оның басты мақсаты еврей ұлдарына өмір беру екенін ойлады. Оны қуанту үшін, ол өз туысымен үйленуге келісті, оның оны жақсы көретінін және әкесі қайтыс болғаннан кейін қалағанын білді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол танымал әнші және актрисаға айналды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол ұлын Сэр Хьюго Малинджерге ағылшын джентльмені ретінде тәрбиелеу үшін берді, өзі еврей болғандықтан сезінген кемшіліктерден құтылу үшін. Кейін дауысы нашарлағанда, ол христиан дініне өтіп, ресейлік дворянға үйленді. Дауысы қалпына келді, және ол өнерден бас тарғанына қатты өкінді. Қазір өлімге әкелетін аурумен ауырған ол, әкесінің немересі туралы жоспарларын іске асырмағаны үшін жазаланудан қорыққанды. Ол Дэниелге Сэр Хьюго арқылы хабарласып, оны Генуяда кездесуге шақырады, онда ол дәрігерге қарау сылтавымен саяхаттайды. Италиядағы кездесуі романның маңызды көріністерінің бірі. Кейін ол Дерондаға оның еврей мұрасымен байланысты маңызды құжаттарды жинаған әкесінің қайта табуға болатын сандық туралы айтады.

Яһуди сионизміне әсер ету

Басылғаннан кейін «Дэниел Деронда» романы дереу неміс және голланд тілдеріне аударылды, ал австриялық сионист раввин және ғалым Дэвид Кауфманн оған құлшыныспен толы, кең рецензия жазды. Содан кейін француз (1882), итальян (1883), иврит (1893), идиш (1900-жылдар) және орыс (1902) тілдеріне де аудармалар жасалды. Эллиоттың бұл романы, Реставрационизмнің (20 ғасырғы христиандық сионизміне ұқсас) жақтастары көп болған кезеңде жазылған, кейінгі еврей сионизміне оңтайлы ықпал етті. Генриетта Сзольд, Елиезер Бен-Йегуда және Эмма Лазарус оның сионист болу шешіміне әсер еткенін айтқан.

Жер учаскесінің құрылымы

1948 жылы Ф. Р. Ливис "Ұлы дәстүр" кітабында кітаптың еврей бөлімдері ең нашар бөлімдері деп санайтынын айтты және "Гвендолен Харлет" деген қысқартылған нұсқасын жеке басылымға шығару керек екендігін ұсынды. Керісінше, кейбір сионист сарапшылар одан да басқаша қысқартуды жақтады – Гвендоленнің оқиғасын алып тастап, еврей бөлімін сақтап қалуды. Бүгінгі оқырмандар романның көріне екіге бөлінген құрылымы ішкі (Гвендолен) және сыртқы (Деронда, еврейлік "мәселеге") моральдық дамуды салыстыру ниетінен туындаған болуы мүмкін-ді деп ойлауға болады, ал Деронданың өзі – бұл тепе-теңдік сақтайтын орталық нүкте.