Кіріспе

Неміс философы Иоганн Эдуард Эрдманн (13 маусым 1805 – 12 маусым 1892) – неміс діни пасторы, философия тарихшысы және дін философы, ол сенім мен білімді үйлестіру туралы жазған. Ол Фридрих Шлейермахердің шәкірті болды, оны Август Карлбломнан (1797–1877) және Георг Вильгельм Фридрих Гегельден оқыды, оны өз ұстазы деп есептеді. Эрдман Карл Даубтың еңбектерін де зерттеді. Философия тарихшылары Эрдманды Гегель қозғалысының оң қанатының мүшесі ретінде қарастырады, бұл ойшылдар тобы сондай-ақ әртүрлі атаулармен белгілі болды: оң гегельдіктер (Rechtshegelianer), Гегельдік оң (die Hegelsche Rechte) және/немесе Ескі гегельдіктер (Althegelianer).

Өмірбаян

Ердман 1805 жылғы 13 маусымда Ливонияның Вольмар қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі пастор болып қызмет еткен. Фердинанд Вальтер (1801-1869) – лютеран пасторы, теолог және Ливландияның бас инспекторы, Ердманның анасының інісі болды. Ердман мен Фердинанд Вальтер екеуі де 1827 жылы Берлинде Гегельдің «Рух феноменологиясы» атты лекцияларына қатысты. Фердинанд Вальтердің ұлы Юлиус Вальтер (1841-1922) Кёнигсберг университетінде философия профессоры болды. Ердман Дорпат (Тарту) қаласында теологияны оқыды, сосын Берлинге кетті, онда Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің ықпалына ілігіп, Гегельдің лекцияларын қалай болса солай жібермейтін адам ретінде танылды. 1829 жылдан 1832 жылға дейін ол туған қаласы Вольмарда дін қызметкері болды. Кейін білім беру мен философияға өзін арнау үшін пасторлық қызметтен бас тартты, бірақ өмірінің соңына дейін діни қызметпен айналысып тұрды. 1830 жылы жазылған «Философия мен теологияның айырмашылығы неде?» деген тақырыптағы диссертациясымен Киль университетінен докторлық дәреже алды, онда философия мен дін әр түрлі тәсілдерге ие болғанымен, олардың екеуі де ортақ шындыққа ұмтылатынын дәлелдеді. 1834 жылы ол Берлиндегі біліктілігін арттыру мақсатында Habilitation диссертациясын жаза бастады. Бұл «Жаңа философия тарихының ғылыми тұрғыдан баяндалуына қатысты тәжірибе» (6 томдық, 1834-1853) атты еңбегінің бірінші томына айналды. 1836 жылы ол Галледе экстраординарлық профессор, 1839 жылы толық профессор атанды және өмірінің соңына дейін сол қызметте болды. 1892 жылғы 12 маусымда 86 жасында Галле қаласында қайтыс болды, 87 жасқа толуға бір күн қалғанда.

Ол көптеген философиялық оқулықтар мен зерттемелерді, сондай-ақ көптеген уағыздарды жариялады, бірақ оның ең басты еңбегі – «Философия тарихының тұжырымдамасы» (2 томдық, 1866) еңбегі, оның 4-ші басылымы ағылшын тіліне аударылды. Ердманның ерекше еңбегі – ол тек пікірлерді қорытындылаумен шектеліп қоймай, адам ой-өрісінің тарихын барлық дәуірлерде адамзатты мазалаған үлкен мәселелерді шешуге бағытталған, үздіксіз дамып келе жатқан күш ретінде көрсетуге тырысқанында. Оның басқа да маңызды еңбектері: «Дене мен жан» (1837), «Психологияның тұжырымдамасы» (1840), «Логика мен метафизиканың тұжырымдамасы» (1841) және «Психологиялық хаттар» (1851). Ердманның көптеген оқырмандары, шәкірттері мен ізбасарлары болды және ол өз заманының көптеген зиялыларына әсер етті. Олардың арасында Нильс Тулструп, оның шәкірті Альбрехт Ричль, әріптесі Мартин Кэхлер, сондай-ақ Куно Фишер, Бруно Бауэр, Людвиг Фейербах және Карл Людвиг Мишелет сияқты гегельшіл мектеп өкілдері бар. Сёрен Кьеркегор ерте зерттеулерінде Ердманның еңбектерін, әсіресе «Догматикалық және діни философияға кіріспе ретінде сенім мен білім туралы лекциялары» (Vorlesungen über Glauben und Wissen als Einleitung) еңбегін оқыды және одан шабыт алды. Кьеркегор Эрдманның көптеген еңбектерін өз шығармаларына енгізгенімен, Эрдманды тікелей сілтеме жасайтын жалғыз еңбегі – «Сократқа үнемі сілтеме жасай отырып, ирония тұжырымдамасы туралы» диссертациясы.