Ирландия Республикасының тарихнамасы

Ирландия тарихы: 1919-жылғы Республика, 1922-жылғы Ирландия еркін мемлекеті, 1949-жылғы Республика актісі. Ирландияның қалыптасуы мен тәуелсіздігі туралы.

40 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Republic of Ireland — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ирландия Республикасының хроникасы 1919 жылы 32 округті Ирландия Республикасы ретінде құрылды. 1922 жылы Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігінен ағылшын-ирланд келісімшарты бойынша бөлініп шыққаннан кейін Ирландия еркін мемлекеті болды. Ол 26 округті құрады, ал 6 округ 1921 жылы Солтүстік Ирландияға айналған одақтастардың бақылауында болды. 1937 жылғы Bunreacht na hÉireann конституциясы 26 штатты «Ирландия» деп атады. 1949 жылы 1948 жылғы Ирландия Республикасы туралы заңның шарттары бойынша тек 26 округ ресми түрде республикаға айналды, бұл оның Британдық достастығына қатысуын тоқтатты. 1973 жылы Ирландия Республикасы Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) мүше мемлекет ретінде қосылды, ол кейіннен Еуропалық Одаққа (ЕО) айналды. Құрылғаннан бастап Ирландия еркін мемлекеті келісімді қолдаған ұлтшылдар мен осы келісімге қарсы болған және қазіргі Республиканы қолдаған оппозиция арасындағы азаматтық соғысқа ұшырады. Келісімді қолдаған тарап, Cumann na nGaedheal ретінде ұйымдастырылып, қақтығыстан жеңіске жетті және келесі сайлауда жеңіске жетті. Олар 1932 жылға дейін мемлекеттік үкіметті құрды, содан кейін билікті бейбіт түрде Фианна Фейлдегі келісімге қарсы фракцияға тапсырды, олар сайлауда жеңіске жетті. Ирландия мемлекеті, зорлық-зомбылықпен басталуына қарамастан, өмір бойы либералды демократия болып қала берді. 1930 жылдардағы өзгерістер келісім бойынша Ұлыбританиямен орнатылған көптеген байланыстарды жойды, ал Ирландияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы бейтараптығы оның сыртқы саясатта Ұлыбританиядан тәуелсіздігін көрсетті. Экономикалық жағынан Ирландия мемлекетінің жетістіктері әртүрлі болды. Тәуелсіздік алған кезде ол Еуропадағы ең бай елдердің бірі болды. Алайда, ол Ұлыбритания билігінен жұмыссыздық, эмиграция, географиялық дамудың тепе-теңсіздігі және отандық өнеркәсіптік базаның болмауы сияқты проблемаларды мұра етті. Өзінің тарихының көп бөлігінде мемлекет осы проблемаларды түзетуге күресті. Эмиграцияның ең жоғары деңгейі 1930, 1950 және 1980 жылдары тіркелді, бұл кезде Ирландия экономикасы өте аз өсті. 1930 жылдары Фианна Фейл үкіметтері субсидиялар мен қорғау тарифін қолдана отырып, ирландтық ішкі өнеркәсіптерді құруға тырысты. 1950 жылдардың соңында бұл саясат таңдалған елдермен еркін сауда жасау және төмен салықтармен шетелдік инвестицияларды ынталандыру үшін тоқтатылды. Бұл 1973 жылы Ирландияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа кіруімен кеңейтілді. 1990 және 2000 жылдары Ирландия «Келттік жолбарыс» деп аталған экономикалық өркендеуді бастан кешірді, онда елдің ЖІӨ-сі көптеген еуропалық көршілерін басып өтті. Иммиграция эмиграциядан асып, мемлекеттің халқы 4 миллионнан асты. Алайда, 2008 жылдан бастап Ирландия банк секторында және мемлекеттік қарызда ауыр дағдарысқа ұшырады. Осыдан туындаған экономикалық құлдырау 2012 жылға дейін Ирландияға әлемдік рецессияның әсерін күшейтті. 2012 жылдан бері жұмыссыздық деңгейі төмендеді және экономика өсті, бірақ Covid кезеңінде бұл үрдіс бұзылды. Дүниежүзілік жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіштерінде Ирландия ХВҚ тізімінде 186 елдің ішінде 4-орында, ал Дүниежүзілік банк рейтингінде 187 елдің ішінде 4-орында тұр. 1937 жылдан 1998 жылға дейін Ирландия конституциясында Солтүстік Ирландияның ұлттық аумақтың бөлігі болуы туралы ирредентистік талаптар қамтылған. Алайда, мемлекет сондай-ақ күшпен Ирландияны біріктіруге тырысқан қарулы топтарға – негізінен Уақытша Ирландия Республикалық Армиясына ( Provisional Irish Republican Army) – қарсылық көрсетті және өз қауіпсіздік күштерін қолданды. Бұл 1950 жылдары, 1970 және 1980 жылдары және одан кейін де азая түскен деңгейде жалғасты. Осы уақытта Ирландия үкіметтері 1968 жылдан 1990 жылдардың соңына дейін Солтүстік Ирландиядағы «Қиындықтар» деп аталатын жанжалға келісімге қол жеткізуге тырысты. Ұлыбритания үкіметі 1985 жылғы Англо-Ирландиялық келісімде Ирландия үкіметінің Солтүстік келіссөздеріне қатысу құқығын ресми түрде мойындады. 1998 жылы Ұлы жұма келісімінің аясында Ирландия конституциясы референдум арқылы Солтүстік Ирландияға қатысты аумақтық талапты алып тастау және оның орнына барлық арал тұрғындарына ирландтық азаматтық алу құқығын беру үшін өзгертілді.

Chronicle of the Republic of Ireland

The Irish state came into being in 1919 as the 32 county Irish Republic. In 1922, having seceded from the United Kingdom of Great Britain and Ireland under the Anglo Irish Treaty, it became the Irish Free State. It comprised 26 counties with 6 counties under the control of Unionists which became Northern Ireland in 1921. Bunreacht na hÉireann 1937 constitution renamed the 26 states 'Ireland'. In 1949, only 26 counties explicitly became a republic under the terms of the Republic of Ireland Act 1948, definitively ending its tenuous membership of the British Commonwealth. In 1973 the Republic of Ireland joined the European Communities (EC) as a member state which would later become the European Union (EU). Upon its foundation, the Irish Free State was embroiled in a civil war between nationalists supporting the Treaty and opponents who supported the existing Republic. The pro Treaty side, organised as Cumann na nGaedheal, emerged victorious from the conflict and won subsequent elections. They formed the government of the state until 1932, when they peacefully handed over power to the anti Treaty faction in Fianna Fáil, who defeated them in an election. The Irish state, despite its violent beginnings, has remained a liberal democracy throughout its existence. Changes in the 1930s removed many of the links with Britain established under the Treaty and Ireland's neutrality in the Second World War demonstrated its independence in foreign policy matters from Britain. In the economic sphere, the Irish state has had a mixed performance. On independence, it was one of the wealthier countries in Europe per head of population. However it also inherited from British rule the problems of unemployment, emigration, uneven geographical development and lack of a native industrial base. For much of its history, the state struggled to rectify these problems. Particular peaks of emigration were recorded during the 1930s, 1950s and 1980s, when the Irish economy recorded little growth. In the 1930s, Fianna Fáil governments attempted to create Irish domestic industries using subsidies and protective tariffs. In the late 1950s, these policies were dropped in favour of free trade with selected countries and encouraging of foreign investment with low taxes. This was expanded when Ireland entered the European Economic Community in 1973. In the 1990s and 2000s, Ireland experienced an economic boom known as the Celtic Tiger, in which the country's GDP surpassed many of its European neighbours. Immigration also surpassed emigration, bringing the state's population up to over 4 million. However, since 2008, Ireland has experienced a severe crisis in the banking sector and with sovereign debt. The resultant economic slump has deepened the effect of the world recession on Ireland till 2012. Since 2012 unemployment rates and the economy has grown except around Covid. In the global GDP per capita tables, Ireland ranks 4th of 186 in the IMF table and 4th of 187 in the World Bank ranking. From 1937 to 1998, the Irish constitution included an irredentist claim on Northern Ireland as a part of the national territory. However, the state also opposed and used its security forces against those armed groups – principally the Provisional Irish Republican Army – who tried to unite Ireland by force. This occurred in the 1950s, throughout the 1970s and 1980s and has continued on a reduced scale. Irish governments meanwhile tried to broker an agreement to the conflict known as the Troubles within Northern Ireland from 1968 to the late 1990s. The British government officially recognised the right of the Irish government to be a party to the Northern negotiations in the Anglo Irish Agreement of 1985. In 1998, as part of the Good Friday Agreement, the Irish constitution was altered by referendum to remove the territorial claim to Northern Ireland and instead extend the right of Irish citizenship to all the people of the island should they wish to have it.

Сепаратизм, бүлік және бөліну

1801 жылғы Одақтан бастап 1922 жылдың 6 желтоқсанына дейін Ирландияның барлық бөлігі Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамында болды. Алайда, 1880-жылдардан бастап автономия немесе өз билігі үшін ұзақ жылдар бойы ұлтшыл қозғалыс болды. Ирландиялық Республикалық Бауырластық сияқты басқа, радикалды дауыстар тәуелсіздікке шақырды, бірақ олар азшылықты құрады. 1912–1913 жылдары Ұлыбританиядағы Либералдық үкімет өз билігі туралы заң жобасын ұсынды. Осыған алаңдаған солтүстіктегі одақтастар «Ульстер еріктілері» атты қарулы жасақты ұйымдастырды, ол өз билігіне күшпен қарсы тұруды көздеді. Ұлтшылдар жауап ретінде Ирландиялық еріктілерді құрды. Осы қақтығыстың нәтижесінде Ирландияны бөлу туралы мәселе Ирландия парламенттік партиясы, Юнионисттік партия және Ұлыбритания үкіметі арасында үш тарапты келіссөздерде талқыланды. 1914 жылы Ұлыбритания Парламенті Ирландияның үшінші өз билігі туралы заң жобасын қабылдады, бірақ оның күші Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ғана күшке енуі керек болды. Ұлтшыл көшбасшы Джон Редмонд британдық соғыс күшін қолдауға уәде берді және көптеген ирландтар британдық армияда қызмет етті (Ирландия мен Бірінші дүниежүзілік соғысты қараңыз), бірақ соғыс және өз билігіне қатысты ұлтшыл амбициялардың көңілі қалуы ирланд ұлтшылдығының радикалданғанына әкелді. 1916 жылы Ирландиялық еріктілер ішіндегі IRB белсенділерінің тобы Дублинде Ирландияның тәуелсіздігіне бағытталған көтеріліске басшылық етті, ол Пасха көтерілісі деп аталды. Көтеріліс халықтан кең қолдау алмады және бір апта ішінде басылды, бірақ оның басшыларын атып өлтіру және одан кейін радикалды ұлтшыл белсенділерді жаппай тұтқындау ұлтшыл қоғамдастықта наразылық тудырды. Көтерілістен кейін өз билігі мәселесін шешу үшін Ирландия конвенциясында тағы бір әрекет жасалды, бірақ ол сәтті болмады. Соңында, британдықтардың соғысқа шақыруды Ирландияға тарату туралы ұсынысы кеңінен қарсылық тудырды (1918 жылғы шақыру дағдарысын қараңыз) және британдық соғыс күшін қолдаған Ирландия парламенттік партиясының беделін түсірді. Осы факторлардың барлығы Пасха көтерілісінің ардагерлері басқаратын және тәуелсіз Ирландия Республикасын жақтаған Синн Фейн партиясына қолдаудың артуына әкелді. 1918 жылғы Ирландиядағы жалпы сайлауда Синн Фейн көптеген орындарды жеңіп алды, олардың көпшілігі талассыз болды. Синн Фейннің сайланған өкілдері Вестминстердегі Ұлыбритания Парламентіне қатысудан бас тартты және оның орнына Дублинде «Дейл Эйрейн» деп аталатын жаңа революциялық парламент ретінде жиналды. Олар «Ирландия Республикасы» деп аталатын жаңа мемлекеттің құрылғанын жариялады және Ұлыбритания институттарына қарсы үкімет жүйесін құрды. Дейлдің алғашқы отырысы Типперриде екі RIC қызметкерін рұқсатсыз атып өлтірумен бірге өтті, бұл оқиға Ирландияның Тәуелсіздік соғысының басталуы деп есептеледі. 1919 жылдан 1921 жылға дейін Ирландиялық еріктілер (кейін Ирландиялық Республикалық Армия деп аталды, Дейл оны жаңа Ирландия Республикасының армиясы деп таныды) британдық армияға, RIC және «Қара және қоңыр» және «Көмекшілер» деп аталатын жартылай әскери полиция бөлімшелеріне қарсы партизандық соғыс жүргізді. Зорлық-зомбылық 1919 жылы 19 өліммен басталды, бірақ 1920 жылдың екінші жартысынан және 1921 жылдың алғашқы алты айында барлық тараптан 1000-нан астам адам қаза тапты. Республикалық қозғалыстың басты саяси көшбасшысы Эмон де Валера болды. Алайда ол қақтығыстың көп бөлігін АҚШ-та өткізді, ирландтық мақсатқа ақша және қолдау жинады. Оның болмауынан кейін Майкл Коллинз және Ричард Малкахи екеуі де ИРА-ның құпия басшылары ретінде танылды – тиісінше барлау қызметінің директоры және партизандық ұйымның штаб бастығы. Қақтығысты аяқтау үшін бірнеше рет келіссөздер жүргізілді. 1920 жылдың жазында британдық үкімет Ирландия аралын екі автономиялық аймаққа бөлуді көздеген 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңды ұсынды (ол 1921 жылдың 3 мамырында күшіне енді). Алайда, бұл оңтүстік республикашылдарына қанағаттандырмады және 1921 жылы Заң бойынша Солтүстік Ирландия ғана құрылды. 1922 жылы Ирландия еркін мемлекетінің құрылуымен Оңтүстік Ирландияның саяси бірлігі жойылды. 1920 жылдың желтоқсанында тағы да сәтсіз келіссөздерден кейін партизандық қақтығыс 1921 жылдың шілдесінде IRA мен британдықтар арасындағы келісіммен аяқталды. Содан кейін бейбіт келісімге қол жеткізу үшін ресми келіссөздер басталды. Тәуелсіздік соғысы ирланд қоғамындағы саяси және діни жіктерді көрсетті. ИРА қақтығыс кезінде 200-ден астам азаматтық адамды, болжамды хабар берушілерді өлтірді. Протестанттар мен бұрынғы әскери қызметкерлер осы санда пропорционалды түрде көп ұсынылған деген пікір бар, бірақ басқа тарихшылар бұл пікірге қарсы. Алайда, зорлық-зомбылық пен қорқытудың салдарынан немесе Ирландиядағы британдық үкіметке адалдығынан туындаған, 1911 жылдан 1926 жылға дейін Ирландия еркін мемлекетінің протестант халқының 34 пайызы – шамамен 40 000 адам 26 округтен көшіп кетті, көбінесе Солтүстік Ирландияға немесе Ұлыбританияға. Көшудің көптеген себептері болғанымен, Ұлыбританиядан бөліну протестанттардың эмиграциясына ықпал етті.

From Union in 1801 until 6 December 1922 the whole of Ireland was part of the United Kingdom of Great Britain and Ireland. However, from the 1880s, there had been long standing nationalist agitation for autonomy or Home Rule. Other, more radical voices such as the Irish Republican Brotherhood called for independence, but these were in a minority. In 1912–1913, the Liberal government in Britain proposed a Bill for Home Rule. Alarmed, unionists in the north organized the Ulster Volunteers, an armed militia proposing to resist Home Rule by force. Nationalists in response founded the Irish Volunteers. Arising out of this stand off, the partition of Ireland was proposed in three way talks between the Irish Parliamentary Party, the Unionist Party and the British government. In 1914, the UK Parliament enacted a Third Irish Home Rule Bill but suspended its effect until after World War I. The nationalist leader John Redmond pledged support for the British war effort and many Irishmen served in the British Army (see Ireland and World War I), but the war and the frustration of nationalist ambitions regarding Home Rule led to a radicalisation of Irish nationalism. In 1916, a group of IRB activists within the Irish Volunteers led an insurrection aimed at Irish independence in Dublin, known as the Easter Rising. The rebellion did not have popular support and was put down within a week, but the execution of its leaders, and the subsequent wholesale arrest of radical nationalist activists proved very unpopular with the nationalist public. Coming directly after the Rising, a further attempt was made at the Irish Convention to resolve the impasse over Home Rule, but without success. Finally, the British proposal to extend conscription for the war to Ireland provoked widespread resistance, (see Conscription Crisis of 1918) and discredited the Irish Parliamentary Party who had supported the British war effort. All of these factors led to a swing towards support for Sinn Féin – the party which was led by veterans of the Easter Rising and which stood for an independent Irish Republic. In the 1918 Irish general election, Sinn Féin won the vast majority of seats, many of which were uncontested. Sinn Féin's elected candidates refused to attend the UK Parliament at Westminster and instead assembled in Dublin as a new revolutionary parliament called "Dáil Éireann". They declared the existence of a new state called the "Irish Republic" and established a system of government to rival the institutions of the United Kingdom. The first meeting of the Dáil coincided with an unauthorised shooting of two RIC men in Tipperary, now regarded as the outbreak of the Irish War of Independence. From 1919 to 1921 the Irish Volunteers (now renamed as the Irish Republican Army, being deemed by the Dáil to be the army of the new Irish Republic) engaged in guerrilla warfare against the British army, the RIC and paramilitary police units known as the Black and Tans and Auxiliaries. The violence started out slowly, with only 19 deaths in 1919, but escalated sharply from the second half of 1920 and in the first six months of 1921 alone there were 1,000 deaths on all sides. The principle political leader of the republican movement was Éamon de Valera – the President of the Republic. However he spent much of the conflict in the United States, raising money and support for the Irish cause. In his absence, two young men, Michael Collins and Richard Mulcahy rose to prominence as the clandestine leaders of the IRA – respectively Director of Intelligence and Chief of Staff of the guerrilla organisation. There were several failed attempts to negotiate an end to the conflict. In the summer of 1920, the British government proposed the Government of Ireland Act 1920 (which passed into law on 3 May 1921) that envisaged the partition of the island of Ireland into two autonomous regions Northern Ireland (six northeastern counties) and Southern Ireland (the rest of the island, including its most northerly county, Donegal). However, this was not acceptable to southern republicans and only the entity of Northern Ireland was established under the Act in 1921. The political entity of Southern Ireland was superseded in 1922 by the creation of the Irish Free State. After further failed talks in December 1920, the guerrilla conflict was brought to an end in July 1921, with a truce agreed between the IRA and the British. Talks were then formally begun in pursuit of a peace settlement. To some extent, the War of Independence exposed political and religious fissures in Irish society. The IRA killed over 200 civilians as alleged informers in the conflict. It has been alleged that groups like Protestants and ex servicemen were disproportionately represented in this figure – an argument disputed by other historians. However whether due to violence and intimidation or due to their loyalty to the British presence in Ireland, between 1911 and 1926 some 34 percent of the Free State's Protestant population – or about 40,000 people – left the 26 counties, mostly for Northern Ireland or Great Britain. While there were many reasons for this, secession from the United Kingdom was a factor in Protestant emigration.

Англия-Ирландия келісім-шарты

Британдық және ирландтық келіссөзшілер тобы арасындағы келіссөздер 1921 жылғы 6 желтоқсанда жасалған Англо-ирланд келісіміне әкелді. Ирландиялық команданы Майкл Коллинз басқарды, ол Тәуелсіздік соғысы кезінде ИРА-ның барлау қызметін ұйымдастырған еді. Дэвид Ллойд Джордж және Уинстон Черчилль басқарған британдық команда Ирландияның тәуелсіздігіне келісім жасауға дайын болды, бірақ республиканы мойындауға бас тартты. Келіссөздердің соңында Ллойд Джордж ирландтар ұсынған шарттарды қабылдамаса, «бірден және қорқынышты соғыс» болатынымен қорқытты. Келісімде Ирландияның өзін-өзі басқарудың жаңа жүйесі көзделген, ол «доминион мәртебесі» деп аталды, және жаңа мемлекет Ирландия еркін мемлекеті деп аталады. Еркін мемлекет үйде басқару парламентінен гөрі әлдеқайда тәуелсіз болды. Оның өз полициясы мен қарулы күштері болды, сондай-ақ өзінің салық және фискалдық саясатын бақылады, мұның ешқайсысы үйде басқару кезінде қарастырылмаған еді. Дегенмен, оның егемендігіне белгілі бір шектеулер қойылды. Ол Британ Достастығының доминионы болып қала берді және оның парламентінің мүшелері британ монархына адалдық серт беруге міндетті болды. Бұған қоса, британдықтар «Келісім порты» деп аталатын үш теңіз базасын сақтап қалды. Сонымен қатар, Ирландия мемлекеті қолданыстағы мемлекеттік қызметкерлердің келісімдерін орындауға міндетті болды, тек Корольдік ирланд полициясы таратылды, бірақ толық зейнетақы төленді. Бөліну мәселесі де болды, ол келісімге дейін болған, бірақ осы келісіммен бекітілді. Теориялық тұрғыдан алғанда, Солтүстік Ирландия келісім шарттарына енді, бірақ 12-бап бойынша бір ай ішінде одан шығу мүмкіндігі берілді. (1922 жылғы Ирландия еркін мемлекеті Конституциялық заңына қараңыз). Осылайша, 1922 жылғы 6 желтоқсан күні түн ортасынан бастап үш күн бойы жаңадан құрылған Ирландия еркін мемлекеті теория бойынша Ирландия аралының барлық бөлігін (Солтүстік Ирландияны қоса) қамтыды. Алайда, іс жүзінде Солтүстік Ирландия осы уақытқа дейін жұмыс істейтін автономиялы аймақ болды және ол 1922 жылғы 8 желтоқсанда Ирландия еркін мемлекетінен ресми түрде шықты. Еркін мемлекеттің егемендігіне қойылған осы шектеулердің нәтижесінде, және келісім 1918 жылы ұлтшылдар жариялаған Республиканы таратып жібергендіктен, Sinn Féin қозғалысы, Dáil және ИРА келісімді қабылдау не қабылдамау туралы терең дауға түсті. Республика Президенті Эмон де Валера келісімді қабылдамағандардың ең белгілі көшбасшысы болды. Басқа нәрселермен қатар, ол Коллинз бен келіссөзшілер тобының Dáil кабинетінің рұқсатысыз оған қол қойғандығына қарсылық білдірді.

Negotiations between the British and Irish negotiating teams produced the Anglo Irish Treaty, concluded on 6 December 1921. The Irish team was led by Michael Collins, who had organised the IRA intelligence during the War of Independence. The British team led by David Lloyd George and Winston Churchill were prepared to make concessions on Irish independence but would not concede a republic. Towards the end of negotiations, Lloyd George threatened, "immediate and terrible war" if the Irish did not accept the terms offered. The Treaty envisaged a new system of Irish self government, known as "dominion status", with a new state, to be called the Irish Free State. The Free State was considerably more independent than a Home Rule Parliament would have been. It had its own police and armed forces and control over its own taxation and fiscal policy, none of which had been envisaged under Home Rule. However, there were some limits to its sovereignty. It remained a dominion of the British Commonwealth and members of its parliament had to swear an oath of loyalty to the British monarch. The British also retained three naval bases, known as the Treaty Ports. In addition, the Irish state was obliged to honour the contracts of the existing civil service—with the exception of the Royal Irish Constabulary, which was disbanded, albeit with full pensions—payable by the Irish state. There was also the question of partition, which pre dated the Treaty but which was copper fastened by it. In theory, Northern Ireland was included under the terms of the Treaty but under Article 12 was, given the option to opt out within a month. (See Irish Free State Constitution Act 1922) Thus for three days from midnight on 6 December 1922 the newly established Irish Free State, in theory included all of the island of Ireland (including Northern Ireland). However, in practice, Northern Ireland was already a functioning autonomous area by this time and it formally left the Irish Free State on 8 December 1922. As a result of these limits to the Free State's sovereignty, and because the Treaty dismantled the Republic declared by nationalists in 1918, the Sinn Féin movement, the Dáil and the IRA were all deeply split over whether to accept the Treaty. Éamon de Valera, the President of the Republic was the most prominent leader of those who rejected the Treaty. Among other things, he objected to the fact that Collins and the negotiating team had signed it without the authorisation of the Dáil Cabinet.

Азаматтық соғыс

64-57 дауыспен, 7 қаңтарда 1922 жылы Dáil Англо-Ирландия келісімін тар жүйрік қабылдады. Эмон де Валера, Республика Президенті және бірнеше басқа кабинет мүшелері наразылық білдіріп отставкаға кетті. Келісімді қолдайтын Майкл Коллинз бен Артур Гриффиттің басшылығы, Уақытша үкімет құрамында ұйымдастырылып, келісіммен құрылған Ирландия еркін мемлекетін құруға кірісті. Осы мақсатта олар Дублиндегі Беггарс Буш казармасында орналасқан жаңа армияға жауынгерлерді тартуды бастады, ол бастапқыда келісімді қолдайтын ИРА бөлімдерінен құралды. Сондай-ақ, 1922 жылдың тамызында таратылған RIC орнына жаңа полиция – Азаматтық гвардияны құруды бастады. Алайда, Рори О’Коннор басқарған ИРА көпшілігі келісімге қарсы болды, себебі олар Ирландия Республикасын қорғауға ант бергендіктерін және ирланд парламентіне британ монархына адалдық туралы декларация қабылдауды талап еткендіктерін айтты. 1922 жылдың наурыз айында ИРА съезі өтті, онда олар Dáil-ге деген адалдықтарынан бас тартып, оны өздерінің Армия кеңесіне берді. О’Коннор сәуір айында Дублиндегі бірнеше қоғамдық ғимараттарды, әсіресе Ирландия құқықтық жүйесінің орталығы – Төрт сот ғимаратын келісімге қарсы күштердің басып алуына жетекшілік етті. Эмон де Валера, келісімге қарсы ИРА-ның қолбасшысы болмаса да, Cumann na Poblachta деп аталатын жаңа партияда келісімге қарсы саяси оппозицияны басқарды. Екі қарсыласатын ирландтық қарулы күштің елге енуімен 1922 жылдың көктемінен бастап азаматтық соғыс болуы мүмкін болды. Оны үш оқиға тудырды. Біріншісі – 1922 жылдың 18 маусымында өткен сайлауда келісімді қолдайтын Синн Фейн партиясы жеңіске жетіп, еркін мемлекетке халықтың мандатын берді. Екіншісі – Лондон қаласында ирланд республикашылдары британдық генерал Генри Хьюз Уилсонды өлтірді. Қастандыққа кімнің бұйрық бергені белгісіз болғанымен, британ үкіметі оны келісімге қарсы ИРА жасады деп есептеп, Коллинске оларға қарсы әрекет етуді немесе британдық әскери араласу қаупін тудыруды бұйырды. Үшінші себеп – ИРА-ның "Төрт сотта" еркін мемлекеттің генералы Дж.Дж. "Жинджер" О’Коннеллді ұрлауы болды. Оқиғалардың бұл тізбегі Коллинз үкіметін Дублиндегі келісімге қарсы ұстанымдарды шабуылдап басып алуға мәжбүр етті, ол 1922 жылдың шілдесінде бір апталық шайқастан кейін сәтті аяқталды. Эмон де Валера жаулық әрекеттер басталғаннан кейін келісімге қарсы ИРА-ны қолдауын жариялады. Тағы бір әскери шабуыл тамыздың басында еркін мемлекеттің басқа да ірі қалалары мен қалаларын бақылауын қамтамасыз етті. Ашық соғыста жеңілгеніне қарамастан, ИРА қайтадан топтасып, Ирландия Республикасын қалпына келтіру үшін партизандық науқанды бастады. Соғыс 1923 жылдың сәуір айына дейін партизандық түрінде жалғасты. 1922 жылдың тамызында еркін мемлекет екі басты көшбасшысының қазасынан дірілдеді. Майкл Коллинз 1922 жылдың 22 тамызында Корк қаласындағы Беал-на-Мблатта жасалған шабуылда қаза тапты, ал Артур Гриффит бір апта бұрын инсульттан қайтыс болды. У.Т. Косгрейв Ирландия Республикасы кабинетінің де, Уақытша үкіметтің де басқаруын өз қолына алды, және екі әкімшілік те көп ұзамай бір мезгілде таратылып, 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландия еркін мемлекетінің институттарымен алмастырылды. Лиам Линч басқарған келісімге қарсы ИРА 1919-1921 жылдары британдықтарға қарсы қолданған партизандық тактиканы еркін мемлекетке қарсы қолдануға тырысты. Алайда, халықтың бірдей деңгейде қолдауы болмағандықтан, олар тиімді болмады. 1922 жылдың соңына қарай Ирландия Ұлттық Армиясы елдің барлық ірі қалаларын басып алып, ИРА-ның науқанын ұсақ шабуылдарға дейін қысқартты. Шартқа қарсы күрескендердің өте көп саны, барлығы 12000-ға жуық, еркін мемлекет тарапынан тұтқындалды. Соғыс жүріп жатқанда екі тарап та зор қатыгездік көрсетті. Еркін мемлекет таңдамалы жазалау саясатын жүргізді – 77 тұтқын сот арқылы атылды, ал тағы 100-ден астам адам "ресми емес" жағдайда өлтірілді. Келісімге қарсы күштер бір парламент мүшесін және бірнеше азаматтық саясаткерді өлтірді, көптерін жаралады және үйлерін өртеп жіберді. Алайда, 1923 жылдың сәуіріне қарай еркін мемлекеттің интернациялау және өлім жазасын қолдану тактикасы келісімге қарсы күштерді әлсіретіп жіберді. Осы айда Лиам Линчтің қазасы Фрэнк Эйкеннің бұйрығымен және де Валераның азаматтық басшыларының ықпалымен келісімге қарсы ИРА-ны атысты тоқтатуға және "қаруды тастауға" шақыруға әкелді. Алайда соғыс келісіммен аяқталған жоқ. Ирландия ұлтшылдары арасындағы азаматтық соғыс үлкен ащылық тудырды, ал азаматтық соғыстың айырығы тәуелсіз Ирландияның 20 ғасырындағы екі басты партиясын құрады. Қаза тапқандардың саны әлі дәл есептелген жоқ, бірақ ол алдыңғы Тәуелсіздік соғысында қаза тапқандар санынан кем емес, шамамен 2000 адамды құрайды.

On a vote of 64 to 57, the Dáil narrowly passed the Anglo Irish Treaty on 7 January 1922. Éamon de Valera, President of the Republic and several other cabinet members resigned in protest. The pro Treaty leadership of Michael Collins and Arthur Griffith, organised in a Provisional Government, set about establishing the Irish Free State created by the Treaty. To this end, they began recruiting for a new army, based initially at Beggars Bush Barracks in Dublin, composed of pro Treaty IRA units. They also began recruiting for a new police, the Civic Guard, to replace the RIC which was disbanded as of August 1922. However a majority of the IRA led by Rory O'Connor opposed the Treaty, on the grounds that it disestablished the Irish republic, which they argued they were sworn to defend, and that it imposed a declaration of fidelity to the British monarch on Irish parliamentarians. The IRA held a convention in March 1922, in which they renounced their allegiance to the Dáil and vested it in their own Army Council. O'Connor in April led the occupation by anti Treaty forces of several public buildings in Dublin, notably the Four Courts – centre of the Irish legal system. Éamon de Valera, while not in command of the anti Treaty IRA, also led political opposition to the Treaty in a new party named Cumann na Poblachta. With two rival Irish armed forces now in the country, civil war looked likely from the spring of 1922. Three events set it off. The first was the election of 18 June 1922, which the pro Treaty Sinn Féin party won, giving the Free State a popular mandate. The second was the assassination by Irish republicans in London of a retired British general Henry Hughes Wilson. While it is not clear who ordered the killing, the British government assumed it was the anti Treaty IRA and ordered Collins to act against them or risk armed British intervention to do it. The third trigger was the kidnapping by the IRA in the Four Courts of Free State general, JJ "Ginger" O'Connell. This combination of events forced the Collins government to assault and take the anti Treaty positions in Dublin, which it succeeded in doing after a week's fighting in July 1922. Éamon de Valera declared his support for the anti Treaty IRA after the outbreak of hostilities. A further military offensive secured the Free State control over the other major towns and cities in its territory by the beginning of August. Despite their defeat in open warfare, the IRA regrouped and took up a guerrilla campaign, as they saw it, to restore the Irish Republic. The war dragged on in a guerrilla form until April 1923. In August 1922, the Free State was rocked by the death of its two main leaders. Michael Collins was killed in an ambush at Béal na mBláth, Cork, on 22 August 1922 and Arthur Griffith died of a stroke a week earlier. W. T. Cosgrave assumed control of both the Irish Republic's cabinet and the Provisional Government and both administrations disappeared simultaneously shortly afterwards, replaced by the institutions of the Irish Free State on 6 December 1922. The anti Treaty IRA under Liam Lynch tried to use the same guerrilla tactics against the Free State as they had against the British in 1919–1921. However, without the same degree of popular support, they were less effective. By late 1922, the Irish National Army had taken all the major towns in the country and reduced the IRA's campaign to small scale attacks. A very large number of anti Treaty fighters, some 12,000 in all, were interned by the Free State. Moreover, as it went on the war produced acts of great cruelty on both sides. The Free State embarked on a policy of selective executions – 77 prisoners were judicially shot with over 100 more 'unofficially' killed in the field. The anti Treaty forces assassinated one pro Treaty member of Parliament, and several other civilian politicians, wounded more and burned their houses. However the Free State's tactics of internment and executions combined to cripple the anti Treaty forces by April 1923. The death in action of Liam Lynch in this month led to the anti Treaty IRA, under the orders of Frank Aiken and on the urgings of civilian leader de Valera, calling a ceasefire and to "dump arms". There was no negotiated end to the war however. The Civil War between Irish nationalists created a great deal of bitterness and the Civil War cleavage also produced the two main parties of independent Ireland in the 20th century. The number of dead has yet to be accurately counted but is considered to be around 2,000; at least as high as the number killed in the preceding War of Independence.

Ирландия мемлекеті, 1922-1939 жылдар

Азамат соғысынан кейін бірден сайлаулар өтті, онда келісімге қарсы «Синн Фейн» партиясына қатысуға рұқсат берілді. Олардың көптеген кандидаттары, соның ішінде Эмон де Валера да түрмеге қамалды, бірақ олар дауыстардың шамамен үштен бірін жинады. Дегенмен, келісімді қолдайтын «Куманн на нГаэдхал» ұйымы ықпалды көпшілік дауысқа ие болып, 1932 жылға дейін жаңа мемлекеттің үкіметін құрды. У.Т. Косгрейв басқарған «Куманн на нГаэдхал» үкіметтері өте консервативті болды – олар әлеуметтік немесе саяси реформаларға қарағанда, азамат соғысының салдарынан кейін мемлекеттің негізгі институттарын құруға көбірек мән берді. Әділет министрі Кевин О’Хиггинс: «Біз революцияны сәтті аяқтаған ең консервативті революционерлер тобымыз» деді. Ирландияның мемлекеттік қызметі көбінесе британдық жүйеден мұраға қалды, ал C.J. Грегг сияқты жоғары лауазымды шенеуніктер жаңа мемлекеттің бюрократиялық жүйесін іске қосу үшін Лондоннан Ирландияға «уақытша жіберілді». Жаңа қызмет, әсіресе оның бас контролері Джозеф Бреннан мемлекеттік бюджетті теңгерту және ұзақ мерзімді қарыздан сақтану мәселесіне ерекше назар аударды. Еркін мемлекет өз банкноттарын (пунт) басып, монеталарын соқты, бірақ олардың құны 1970 жылдарға дейін британ фунт стерлингіне байланысты болды. Британдықтар 1890 жылдары жергілікті басқаруға көп өкілеттік берген болса, еркін мемлекеттің алғашқы қадамдарының бірі округтік кеңестердің көптеген өкілеттіктерін жойып, оларды сайланбаған округтік басқарушылармен алмастыру болды. Бұл ішінара азамат соғысы кезінде кейбір кеңестердің келісімге қарсы тарапқа адал болуымен байланысты болды, сонымен қатар жергілікті басқаруға билік беру сыбайлас жемқорлыққа әкеледі деген сенім де болды. «Куманн на нГаэдхал» үкіметтерінің маңызды жетістіктерінің бірі – полицияны, «Гарда Сиохананы» қарусыз және саяси бейтарап күш ретінде құру болды, ол азамат соғысының ащылығынан салыстырмалы түрде зардап көрмеді. Экономикалық тұрғыда Косгрейв әкімшілігі өзінің рөлін ирландтық ауыл шаруашылығы экспорт секторын қолдау деп қарастырды, фермаларды біріктіру және олардың өнімдерінің сапасын жақсарту арқылы. Алғашқы қаржы министрі Эрнест Блайт мемлекеттік қарызды азайту мақсатында 1923 жылы 42 миллион фунт стерлингтен 1926 жылы 27 миллион фунт стерлингке дейін мемлекеттік шығыстарды қысқарды. «Куманн на нГаэдхал» үкіметтері әлеуметтік қызметтерді басымдыққа қоймады, керісінше табыс салығын 5 шиллингтен 3 шиллингке дейін төмендетті. Мемлекеттік шығындардың жалпы төмен деңгейіне ерекшелік ретінде Шеннон гидроэлектрлік станциясы болды, ол Ирландияның алғашқы тәуелсіз электр энергиясының көзіне айналды. Азамат соғысының соңғы тұтқындары 1924 жылы босатылғанмен, еркін мемлекет саяси қарсыластарын тұтқындау және тіпті өлім жазасына кесуге қатысты төтенше жағдайларға байланысты өкілеттіктерді сақтап қалды (1923, 1926 және 1931 жылғы «Қауіпсіздік туралы» заңдар). Бұл өкілеттіктер 1927 жылы ИРА министр Кевин О’Хиггинсті өлтіргеннен кейін (азамат соғысы кезінде өлім жазасына кесілгендерге кек қайтару үшін) қолданылды, содан кейін бірнеше жүз ИРА күдіктілері тұтқындалды.

Immediately after the Civil War, elections were held in which anti Treaty Sinn Féin were allowed to participate. Although many of their candidates, including Éamon de Valera, were imprisoned, they won about one third of the vote. However the pro Treaty side, organised in Cumann na nGaedheal, won a comfortable majority and went on to form the government of the new state until 1932. The Cumann na nGaedheal governments, led by WT Cosgrave, were highly conservative – being more concerned with establishing the state's basic institutions after the havoc of the Civil War than with social or political reform. According to Kevin O'Higgins, the Minister for Justice, "we were the most conservative group of revolutionaries ever to have carried out a successful revolution". The Irish Civil Service was largely inherited intact from the British and senior civil servants such as C. J. Gregg were 'lent' to the Irish from London to get the new state's bureaucracy off the ground. The new service, and especially its comptroller, Joseph Brennan were initially most concerned with balancing the state's budget and avoiding long term in debtedness The Free State printed its own notes (the punt), and minted its own coins but their value remained tied to British sterling currency until the 1970s. Whereas the British had devolved much power to local government in the 1890s, one of the Free State's first acts was to abolish many of the powers of County Councils and replace them with unelected County managers. This was partly due to the allegiance of some councils to the anti Treaty side in the Civil War, but also due to the belief that giving power to local government bred corruption. One of the major successes of the Cumann na nGaedheal governments was to establish the police, the Garda Síochána, as an unarmed and politically neutral force, relatively untainted by the bitterness of the civil war. On the economic front, the Cosgrave administration saw its role as supporting the Irish agricultural export sector by consolidating farms and improving the quality of their produce. Ernest Blythe, the first Minister for Finance, in a bid to reduce the public debt, cut public expenditure from £42 million in 1923 to £27 million in 1926. The Cumann na nGeadhael governments did not see providing social services as a priority and instead cut income tax from 5 to 3 shillings. One exception to the generally low level of public spending was the Shannon hydroelectric scheme, which provided Ireland's first autonomous source of electricity. While the last prisoners of the Civil War were released in 1924, the Free State retained extensive emergency powers to intern and even execute political opponents, under a series of Public Safety Acts (1923, 1926 and 1931). These powers were used after the IRA assassinated Minister Kevin O'Higgins (in revenge for the executions during the Civil War) in 1927 after which several hundred IRA suspects were interned.

Фианна Фейл билікке келді

Келісімге қарсы тараптың саяси өкілдері 1926 жылы «Фианна Файл» партиясын құрып қайта топтасты, ал «Шинн Фейн» мен ИРА-да мемлекеттің заңдылығын мойындамайтын республикашылдардың аз ғана тобы қалды. «Фианна Файл» бастапқыда Дэйлге сайланғаннан кейін мандаттарын алудан бас тартты. Бірақ 1927 жылы парламентке кірді, ішінен Кевин О’Хиггинстің өлтірілуіне қатысы жоқ екенін көрсету үшін. Бастапқыда «Куманн на нГаэдхел» мемлекет құрған партия ретінде танымал болды, бірақ 1932 жылға қарай олардың экономикалық консервативтілігі мен келісімге қарсы республикашылдарды жалғастырып қуғындауына наразылық күшейді. «Фианна Файл» 1932 жылғы сайлауда ирланд индустриясын дамыту, жұмыс орындарын құру, әлеуметтік қызметтерді кеңейту және Британ империясымен байланысты қысқарту бағдарламасымен жеңіске жетті. 1932 жылы «Фианна Файл» Лейбористік партиямен коалиция құрып үкіметке кірді, бірақ бір жылдан кейін абсолютті көпшілік мандатқа ие болды. Олар 1948 жылға дейін және 20 ғасырдың көп бөлігінде үзіліссіз үкіметте болды. «Фианна Файл» үкіметке келген соң жасаған алғашқы қадамдарының бірі – ИРА-ны заңдастыру және тұтқынға алынған республикашылдарды босату болды. ИРА мүшелері «Куманн на нГаэдхел» жақтастарына шабуыл жасады, оларды митингтерде «сатқындар» деп есептеді. Бұл Азамат соғысының ардагерлерін қатты ашуландырды, олар жауап ретінде квазифашистік «Блюшертс» (бастапқыда «Армия серіктері қауымдастығы») құрды. Бұл ұйымды бұрынғы Гарда комиссары Эойн О’Даффи ИРА-ға қарсы шығу үшін басқарды. 1930 жылдардың басында екі топ арасында жиі тәртіпсіздіктер мен кейде атыс-шабыс болды. Де Валера 1933 жылы Муссолинидің Римге жасаған науқанына еліктеп, Дэйлге жасалған науқаннан кейін «Блюшертс» ұйымын тыйым салды. Одан көп ұзамай, 1936 жылы Де Валера саяси зорлық-зомбылықтан түбірлі бас тартыс жасады, солшыл қанаты күшейіп келе жатқан ИРА-ны жер дауында жер иесінің өкілі Ричард Мор О’Фарреллді өлтіргенінен және Дублинде трамвай жұмыскерлерінің ереуілі кезінде полицияға оқ атқаннан кейін тыйым салды. 1939 жылы ол заңсыз қарулы топтарды қудалау үшін «Мемлекетке қарсы қылмыс актісін» қабылдады, бұл акт бұрынғы үкіметтердің диссиденттік әскери топтармен күресу үшін қабылдаған заңдарымен ұқсас болды.

The political representatives of the anti Treaty side had re grouped in 1926 as Fianna Fáil, leaving only a minority of intransigent republicans in Sinn Féin and the IRA who refused to recognise the legitimacy of the state. Fianna Fáil initially refused to take their seats after being elected to the Dáil. However, they entered the parliament in 1927, in part to disassociate themselves from the killing of Kevin O'Higgins. Initially Cumann na nGaedheal had been popular as the party that had established the state, but by 1932, their economic conservatism and continued repression of anti Treaty Republicans was becoming unpopular. Fianna Fáil won the 1932 election on a programme of developing Irish industry, creating jobs, providing more social services and cutting the remaining links with the British Empire. In 1932, Fianna Fáil entered government in coalition with the Labour Party, but a year later they won an absolute majority. They would be in government without interruption until 1948 and for much of the rest of the 20th century. One of Fianna Fáil's first actions in government was to legalise the IRA and to release imprisoned republicans. IRA members began attacking Cumann na nGaedhal supporters, who they considered "traitors" at rallies. This greatly antagonised pro Treaty Civil War veterans, who in response formed the quasi fascist Blueshirts (initially the "Army Comrades Association"), led by the former Garda Commissioner Eoin O'Duffy to oppose the IRA. There were frequent riots and occasional shootings between the two factions in the early 1930s. De Valera banned the Blueshirts in 1933, after a threatened march on the Dáil, in imitation of Mussolini's March on Rome. Not long afterwards, in 1936, de Valera made a clean break with political violence when he banned the increasingly left wing IRA after they murdered a landlord's agent, Richard More O'Farrell, in a land dispute and fired shots at police during a strike of Tramway workers in Dublin. In 1939 it enacted the Offences against the State Act for the prosecution of illegal armed groups, an act similar to those passed by previous governments to combat dissident militant groups.

Экономикалық ұлтшылдық және Британиямен сауда соғысы

Фианна Фейлдің экономикалық бағдарламасы олардың Cumann na nGaedheal-дегі алдыңғыларымен күрт айырмашылықты көрсетті. Ірі фермерлерге көбінесе пайда әкелетін еркін сауда орнына, Фианна Фейл ұлттық мақсатты көздеді – тарифтер мен субсидиялар арқылы шетелдік бәсекелестерден қорғалған ирландтық отандық өнеркәсіптерді құру. Фианна Фейл шетелдік компаниялар үшін басқарма құрамында ирландтық мүшелердің белгілі бір үлесі болуын міндетті етті. Олар сондай-ақ Электрмен жабдықтау басқармасы және Газонды дамыту басқармасы сияқты көптеген жартылай мемлекеттік компаниялар құрды. Бұл мемлекеттік басшылық стратегияның кейбір оң нәтижелері болғанымен, эмиграция осы кезеңде жоғары деңгейде қалып қойды, 1930 жылдардың соңында 75 000-ға жуық адам Ұлыбританияға кетті. Экономикалық тәуелсіздікке ұмтылу барысында Фианна Фейл 1933 жылы Ұлыбританиямен «Англо-ирланд сауда соғысы» деп белгілі болған жағдайды тудырды. Бұл 1903 жылғы Жер сатып алу (Ирландия) заңы бойынша британ үкіметі ирланд фермерлеріне жер сатып алуға көмектесу үшін берген «жер аннуитеттерін» төлеуден бас тарту арқылы болды. Британдықтар жауап ретінде ирландтық ауыл шаруашылығы өнімдеріне тарифтерді көтерді, бұл Ирландияның экспорттық саудасына нұқсан келтірді. Де Валера өз кезегінде британдық тауарларды импорттауға салықтарды көтерді. Бұл қақтығыстың ауыртпалығы мал шаруашылығымен айналысатындардың үстіне түсті, олар енді малын Ұлыбританияда бәсекеге қабілетті бағамен сата алмады. Сонымен қатар, Фианна Фейл үкіметі жер аннуитеттерінің жартысын салық ретінде жинауды жалғастырды. Полиция, кейде әскерлер, төлей алмайтын немесе төлеуге жағдайлары келмейтін шаруалардан малды алып қоюға қолданылды. Бұл саясаттан наразы болған шаруалар «Көк көйлектер» қозғалысының негізгі қолдаушыларының бірі болды.

1939 жылы Британиямен араздасқан мәселе ақыры шешілді. Жер аннуитетінің жартысы (шамамен 90 миллион фунт стерлинг) есептен шығарылды, ал қалғаны біржолғы төлем ретінде жасалды. Британдықтар сондай-ақ 1922 жылғы келісімнен бері өздерінің бақылауында болған келісім порттарын Ирландияға қайтарды. Бұл базаларға ирландтықтардың бақылауы екінші дүниежүзілік соғысқа қатыспауға мүмкіндік берді.

Конституциялық мәртебесі

1922 жылдан 1937 жылға дейін еркін мемлекет конституциялық монархия болды, оған британ монархы билік жүргізді (1927 жылдан бастап «Ирландия королі» атағымен). Монархтың өкілі генерал-губернатор ретінде белгілі болды. Еркін мемлекетте екі палаталы парламент және «Атқару кеңесі» деп аталатын, парламенттің төменгі палатасына, яғни Еркін мемлекеттің Дайылына жауапты кабинет болды. Үкімет басшысы Атқару кеңесінің президенті деп аталды. Ұлыбритания парламенті 1931 жылы Вестминстер жарғысын қабылдады, ол Австралия, Канада, Ирландия еркін мемлекеті, Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка сияқты алты доминионға заңнамалық тәуелсіздік берді. 1932 жылы Эмон де Валера мен Фианна Фейлдің жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің конституциясы бірқатар заңнамалық өзгерістер арқылы түзетілді, сосын жаңа конституциямен алмастырылды. Бұл құжатты де Валера әкімшілігі дайындады. Ол сайлаушылардың қарапайым көпшілік дауысымен плебисцитте бекітілді. 1937 жылдың 29 желтоқсанында жаңа «Ирландия Конституциясы» күшіне енді, соның нәтижесінде Ирландия еркін мемлекетінің атауы жай ғана «Éire» немесе ағылшын тілінде «Ireland» болып өзгертілді. Бас губернатордың орнына Ирландия президенті тағайындалды, ал «Таоишиг» деп аталатын жаңа, ықпалды премьер-министр пайда болды, ал Атқару кеңесі «Үкімет» деп аталды. Президенті болғанына қарамастан, жаңа мемлекет республика болған жоқ. Британ монархы теориялық тұрғыдан «Ирландия королі» ретінде билік етуді жалғастырды және халықаралық және дипломатиялық қатынастарда «құрал» ретінде пайдаланылды, ал Ирландия президенті мемлекет ішіндегі, бірақ одан тыс емес, символдық функциялармен шектелді.

Солтүстік Ирландияның мәртебесі

Англия-Ирландия келісімінде Солтүстік Ирландия еркін мемлекет құрамына кірмеуді таңдаса, екі юрисдикция арасындағы шекараны қайта қарау үшін Шекара комиссиясы құрылатыны көзделген. Ирландия тарапынан қарағанда, бұл Солтүстік Ирландияның басым көпшілігі ұлтшыл аймақтарына еркін мемлекетке қосылуға мүмкіндік беру мақсатында болған, және еркін мемлекет құрылғаннан кейін көп ұзамай осы комиссия құрылды. Бірақ комиссия жаңа шекараға жақын тұратын халықтың саяси ұмтылыстарына қарағанда экономикалық және топографиялық факторларға көбірек назар аударды. 1925 жылы Шекара комиссиясының баяндамасы күтілгендей болмады, ол еркін мемлекеттің бірнеше шағын аудандарын Солтүстік Ирландияға беруді ұсынды. Әртүрлі себептерге байланысты, үкіметтер Ұлыбританияның Ирландияның Ұлыбританияның империялық қарыздарына қатысу міндеттемесінен бас тартуының шартымен бастапқы Солтүстік Ирландия/Оңтүстік Ирландия шекарасын қабылдауға келісті. Дэйл бұл шекараны 71-20 дауыспен мақұлдады.

Екінші дүниежүзілік соғыс, бейтараптық және "қажетті жағдай" 1939-1945

Екінші дүниежүзілік соғыс мемлекетті және де Валера үкіметін қиын жағдайға түсірді. Ол Ұлыбританиядан, кейін АҚШ-тан соғысқа қатысуға немесе кем дегенде одақтастарға порттарын пайдалануға рұқсат беруге қысымға ұшырады. Бірақ, ұлттық тәуелсіздікке толық қол жеткізілмегенін және Ұлыбританиямен кез келген одаққа қатысты қарсы тұратындар аз болды. Осы себепті де Валера мемлекетті соғыс жылдарында бейтарап сақтады, бұл ресми түрде «Төтенше жағдай» деп аталды. Мемлекеттің бейтараптыққа бейімделуіне Англо-Ирландия соғысы мен Азамат соғысы естеліктері, сондай-ақ соғысқа қатысуға мемлекеттің әскери дайындықтарының жетіспеуі ықпал етті. 1922 жылдан бері бірнеше рет ұсақ топтарға бөлінген ИРА қалдықтары Ұлыбританияда бомбалау науқанын жүргізді (ИРА-ның саботаж науқанына қараңыз) және Солтүстік Ирландияда шабуылдар жасады (Солтүстік науқанына қараңыз), мақсаты – Ұлыбританияны Солтүстік Ирландиядан кетуге мәжбүрлеу. Олардың кейбір жетекшілері, әсіресе Шон Рассел, осы жоба үшін нацистік Германиядан көмек сұрады. Де Валера бұл әрекетті Ирландияның бейтараптығына және мемлекеттің мүдделеріне қауіп деп есептеді, сондықтан барлық белсенді ИРА мүшелерін тұтқындады және біразын өлім жазасына кесті. Тағы біреуі Солтүстік Ирландияда полицейді атқылағаны үшін асылды. Көлеңкедегі билік Ирландия мемлекеті одақтастармен ынтымақтастық жасады; 1940 жылы үкімет Ұлыбританиямен келісімге келді, егер немістер Ирландияға басып кірсе, британдық әскерлерді қабылдап, өз қарулы күштерін олардың басқаруына беруге дайын болды – W жоспарына қараңыз. Ирландияға басып кіру үшін неміс тарапынан «Жасыл операция» деген жоспар жасалған, бірақ ол іске аспады. Сонымен қатар, 1941 жылы Белфаст қаласын неміс авиациясының бомбалауынан туындаған өрттерді сөндіруге көмектесу үшін Ирландия өрт сөндірушілері Солтүстік Ирландияға жіберілді (Белфаст бомбалауына қараңыз). Ынтымақтастықтың тағы да бірнеше мысалдары болды. Ирландияда құлаған неміс ұшқыштары тұтқындалды, ал одақтас ұшқыштары Ұлыбританияға қайтарылды. Ақпарат алмасу да жүзеге асты. Мысалы, Нормандияға түсу күні (D күні) Ирландия мемлекеті ұсынған Атлант мұхитының ауа райы туралы мәліметтер негізінде белгіленді. Шамамен 43 000-нан 150 000-ға дейін ирландиялықтар соғысқа қатысқан, олардың саны шамамен Солтүстік Ирландия мен Оңтүстік Ирландия арасында тең бөлінген. Керісінше, Адольф Гитлердің өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін де Валера дипломатиялық тәртіпті сақтап, неміс елшісіне көңіл айтты. Соғыс мемлекет үшін экономикалық тұрғыдан қиын кезең болды. Өнеркәсіптік өндіріс 25%-ға төмендеді. Бірінші дүниежүзілік соғыста ирландиялық фермерлер Ұлыбританияға азық-түлік сатудан үлкен пайда тапқаннан өзгеше, Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания ирландиялық ауыл шаруашылығы өнімдерінің импортына қатаң бақылау қойды. Соғыс салдарынан Ирландияға импорт азайды, бұл азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз етуге және қатаң рациондауға алып келді, ол 1950 жылдарға дейін жалғасты. Дегенмен, бейтараптық саясатының арқасында Ирландия соғыстан зардап шекпеді, Еуропалық құрлықтағы соғысқа қатысқан елдерге қарағанда физикалық қиратудан және ауыр жағдайлардан сақталды.

The outbreak of the Second World War put the state and the de Valera government in a difficult situation. It came under pressure from Britain and later the US, to enter the war, or at least to allow the allies to use its ports. However, there remained a minority who felt that national independence had yet to be achieved and who were resolutely opposed to any alliance with Britain. For this reason, de Valera ensured that the state remained neutral throughout the War which was officially known as the "Emergency". The state's decision to adopt neutrality was influenced by memories of the AngloIrish War and the Civil War, and the state's lack of military preparedness for involvement in a war. The remnants of the IRA, which had split several times into ever smaller groupings since 1922, embarked on a bombing campaign in Britain (see Sabotage Campaign (IRA)) and some attacks in Northern Ireland (see Northern Campaign), intended to force a British withdrawal from Northern Ireland. Some of its leadership, notably Seán Russell, sought help from Nazi Germany for this project. De Valera, considering this activity a threat to Irish neutrality and therefore to the state's vital interests, interned all active IRA members and executed several. Another was hanged in Northern Ireland for shooting a policeman. Behind the scenes the Irish state worked with the Allies; in 1940, the government agreed provisionally with Britain that it would accept the entry of British troops and put its own armed forces under their command should the Germans invade Ireland – see Plan W. There was a provisional German plan for an invasion of Ireland, known as Operation Green, but it was never carried out. Additionally, Irish fire fighters were sent to Northern Ireland to help fight the fires caused by the German bombing of Belfast in 1941 (See Belfast Blitz). There were a number of further examples of cooperation. German pilots who crashed in Ireland were interned while Allied airmen were returned to Britain. There was also mutual sharing of intelligence. For example, the date of the D Day Normandy landings was decided on the basis of transatlantic weather reports supplied by the Irish state. It is estimated that between 43,000 and 150,000 men from Ireland took part, with that number roughly evenly divided between Northern Ireland and the southern state. Conversely, following the suicide of Adolf Hitler, de Valera, following diplomatic protocol, controversially offered condolences to the German ambassador. Economically, the war was a difficult time for the state. Industrial production fell by 25%. Unlike the First World War, when Irish farmers had made substantial profits selling food to Britain, in the Second World War, Britain imposed strict price controls on Irish agricultural imports. Due to the war, imports to Ireland dried up, leading to a drive for self sufficiency in food and strict rationing, which continued until the 1950s. Nevertheless, as a result of neutrality, Ireland emerged from the war having been spared the physical destruction and extreme hardship undergone by combatant nations on the European mainland.

Солтүстік Ирландиямен қарым-қатынас 1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1937 жылғы Конституцияда белгіленгендей, Ирландия мемлекетінің ресми ұстанымы бойынша мемлекеттің аумағына бүкіл Ирландия аралы кіретін, бірақ оның заңдары 1922 жылғы Келісімде көрсетілгендей, тек Ерік мемлекетінің аумағына ғана қолданылатын. Содан кейін Ирландия үкіметтерінің саясаты Анти-Бөліс Лигасы сияқты қысым тобы арқылы Ирландияның біртұтас болуын бейбіт жолмен ілкімдік етті. Алайда, сонымен бірге мемлекет жарымәскери топтардың, әсіресе ИРА-ның, өзінің қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін мойындады. Сонымен қатар, олардың Солтүстік Ирландияға жасаған шабуылдары Ирландия мемлекетін Ұлыбританиямен қаламаған қақтығысқа тартуы мүмкін еді. 1950 жылдары ИРА шекара бойындағы Солтүстік Ирландияның қауіпсіздік нысандарына шабуылдар науқанын бастады (Шекаралық науқаны). Ирландия үкіметі алдымен ИРА басшыларын Мемлекетке қарсы қылмыстар туралы заңға сәйкес ұстады, кейіннен барлық ИРА белсенділерін тұтқындады. Бұл ИРА-ның 1962 жылы науқанын тоқтатуына көмектесті. Осы оқиғадан кейін, өзі Тәуелсіздік соғысы мен Азамат соғысының ардагері болған Шон Лемасс басқаратын Оңтүстік Ирландия үкіметі, аралда бейбіт ынтымақтастықты дамыту үшін Солтүстік Ирландия билігімен жақынырақ байланыс орнатуға тырысты. Ол Солтүстік Ирландия премьер-министрі Теренс О'Ниллмен сапар алмасты, бұл 1922 жылы бөлініс күндерінен бері мемлекет басшыларының алғашқы рет жасаған қадамы болды. Алайда 1969 жылы Ирландия үкіметі Солтүстік Ирландияда Дерри, Белфаст және басқа да қалалық орталықтарда тәртіпсіздіктер түрінде қақтығыс басталған кезде өте қиын жағдайға тап болды. Бұл қақтығыс Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығының Солтүстік Ирландиядағы католиктер мен ұлтшылдардың наразылықтарын жоюға бағытталған күресінен туындады. Әсіресе екі оқиға алаңдаушылық тудырды: Дерридегі Богсайд шайқасы, онда ұлтшылдар үш күн бойы полициямен шайқасты, және Белфасттағы тәртіпсіздік, онда бірнеше католик аудандарына лоялистер шабуыл жасап, өртеп жіберді. Премьер-министр Джек Линч телеарнада сөйлеген сөзінде: «Біз бейкүнә адамдардың жарақаттануын және одан да жаман жағдайдың орын алуын қарап отыра алмаймыз», - деді, бұл сөздер Ирландия әскерлерінің солтүстік ұлтшылдарына көмек көрсету үшін шекарадан өтетінін білдіреді деп түсіндірілді. Бұл орындалмады, бірақ Ирландия армиясының далалық госпитальдары құрылды және өзін-өзі қорғау үшін кейбір ақша мен қару-жарақ ұлтшыл топтарға жасырын түрде жеткізілді. Кейіннен үкімет министрлері Чарльз Хоуги мен Нил Блейни республикалық жарымәскери топтарға қару-жарақ бергені үшін сотталды. Сол уақытта 1969 жылғы тәртіпсіздіктерден пайда болған Уақытша ИРА Солтүстік мемлекетке қарсы қарулы науқанды бастамақшы болды. 1972 жылы олардың науқаны айтарлықтай қарқынды болды, сол жылы ғана 100-ден астам британдық сарбаз қаза тапты. 1950 жылдардағы ИРА науқанынан айырмашылығы, бұл науқан Солтүстік ұлтшылдары арасында кең қолдауға ие болды және осы себепті Ирландия үкіметтері Солтүстік Ирландияда саяси келісімнің болмауына байланысты бұрынғыдай тұтқындауды енгізбеді. Ирландия үкіметі сондай-ақ британдық және Солтүстік Ирландияның қауіпсіздік күштеріне республикалық жарымәскерилерді республикаға шекара арқылы қуып кіруге рұқсат бермеді және оның аумағына қарулы түрде кірген сарбаздарды немесе полиция қызметкерлерін тұтқындады. Алайда Ирландия үкіметі республикашылардың қарулы әрекеттерін өзінің аумағында қауіпсіздікке үлкен қауіп ретінде қарастыра берді. Гардаи және Ирландия армиясы Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс кезінде (1968-1998 жж.) республикалық жарымәскери топтардың қызметіне кедергі келтіруге тырысты. Оңтүстіктегі жарымәскерилердің қызметіне банк тонау, адам ұрлау және ирландтық қауіпсіздік күштеріне шабуыл жасау (6 гардаи мен бір ирландтық сарбаз қаза тапты), сондай-ақ шекарадан ағылшын күштеріне шабуыл жасау кірді. Республикалық жарымәскери күштердің өкілдеріне теледидар мен радиода хабар тарату туралы заңның 31-бабымен (1971) шығуға тыйым салынды. Сондай-ақ оңтүстік аймақта лоялист жарымәскери топтардың шабуылдары болды, атап айтқанда 1974 жылы Дублин мен Монагандағы бомбалаулар, онда 33 адам қаза тапты. Алайда ПИРА Оңтүстікті Солтүстік Ирландиядағы британдықтарға қарсы науқанын жалғастыру үшін қауіпсіз баспана ретінде сәтті пайдаланды, бұл Оңтүстік Ирландия халқының жанашырлығына байланысты болды. Ирландиялық тарихшы Герайд О Фаолеан The Irish Times газетінде: «Елдің барлық аймақтарында республикашылар өздерінің қоғамдастықтарының бір бөлігі болды. Көптегендері GAA немесе басқа жергілікті ұйымдарға қатысты және олардың көршілері [ирландиялық жазушы Тим Пат] Куганды парафраздай отырып, «ұлдар» туралы тыныш және мақұлдаумен лепес салған, содан кейін күдіксіз ертең ИРА-ға қарсы агрессивті түрде дауыс беруге кеткен». Шеннон әуежайы мен Корк және Коб порты ИРА-ның 1970-жылдардың басында теңіз арқылы қару импорттау үшін кеңінен пайдаланылды, оған жергілікті жұмыскерлер көмектесті. Көптеген ИРА оқу лагерлері республикада орналасқан, сондай-ақ жасырын үйлер мен қару-жарақ фабрикалары да болды. ИРА науқанына жұмсалған қаржының басым көп бөлігі Ирландия Республикасының қылмыстық және заңды әрекеттерінен түскен, шетелдік көздерден емес. ИРА мүшелері мен жақтастары Оңтүстік Ирландияда көптеген жарылғыш құрылғылар мен қару-жарақтар жасады, содан кейін оларды Солтүстік Ирландия мен Англияға осы аймақтардағы нысаналарға қарсы пайдалану үшін тасыды. Мысалы, 1973 жылы Дублиндегі Стэннауэй көшесіндегі ИРА қару-жарақ фабрикасы күніне алты қару-жарақ өндірді. 1975 жылы Дублин округіндегі Донабате ауылындағы қару-жарақ фабрикасы «гранаталар, ракеталар мен минометтерді жасау орталығы» деп сипатталды. Республикадағы карьерлерден, фермалардан және құрылыс алаңдарынан ұрланған гелигнит 1973 жылдың алғашқы алты айында Солтүстік Ирландияда жарылған 48 000 фунт жарылғыш заттың артында тұрды. ИРА оқуы негізгі қару-жарақтар мен жарылғыш заттарды жасаудан бастап ауыр пулеметтерге дейін, Оңтүстік Ирландия азаматтарының қадағалауымен өтті, оның ішінде Ирландия қорғаныс күштерінің бұрынғы мүшесі де болды. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс кезінде Ирландия Республикасының мыңдаған азаматтары ИРА-ға қосылды; мысалы, 1979 жылдың тамызында Луис Маунтбаттенді өлтіруді Монеганнан келген ИРА мүшесі Томас Макмахон орындады. 1985 жылы Ирландия үкіметі Англо-Ирландия келісімінің бір бөлігі болды, онда британдық үкімет Ирландия үкіметінің Солтүстікте болашақ бейбіт келісімде рөлі бар екенін мойындады. 1994 жылы Ирландия үкіметі ИРА-ның бейбіт келісіміне әкелген келіссөздерге белсенді қатысты. 1998 жылы Ирландия билігі тағы да келісімге келді, яғни «Жұма күнгі келісім», ол Солтүстік Ирландияда билік бөлісу институттарын, солтүстік-оңтүстік нұсқауларын және Ұлыбританияның және Ирландия Республикасының әртүрлі бөліктері арасындағы байланыстарды құрды. Ирландия мемлекеті де Конституцияның 2 және 3-бастарын Солтүстік Ирландияның бар екенін және ирланд ұлтшылдарының біртұтас Ирландияға деген ұмтылысын мойындау үшін өзгертті. «Жұма күнгі келісімнен» кейінгі Уақытша ИРА мен Шин Фейннің сайлау саясатына енуіне қарамастан, Солтүстік Ирландияны дестабилизациялау үшін күш қолдануды қалайтын бірнеше республикалық жарымәскери топтар бар - мысалы, Нағыз ИРА және Ұлттық ИРА. Ирландияның қауіпсіздік күштері мұндай топтардың шабуылдарын болдырмауға тырысып жатыр.

The official position of the Irish state, as laid out in the 1937 constitution, was that the territory of the state comprised the whole island of Ireland, but that its laws applied only to the territory of the Free State, as outlined in the 1922 Treaty. Thereafter the policies of Irish governments pursued the peaceful unification of Ireland through the pressure groups such as the anti Partition League. However, at the same time, the state recognised that paramilitary groups – in particular the IRA – were also a threat to its own security. Furthermore, their attacks on Northern Ireland could drag the Irish state into an unwanted confrontation with Britain. In the 1950s, the IRA launched a campaign of attacks on Northern security targets along the border (the Border Campaign). The Irish government first detained the IRA's leaders under the Offences Against the State Act and later introduced internment for all IRA activists. This helped to halt the campaign in its tracks, and the IRA called it off in 1962. In the aftermath of this episode, the southern government under Seán Lemass, himself an IRA veteran of the War of Independence and Civil War, tried to forge closer ties with the authorities in Northern Ireland to promote peaceful co operation on the island. He and Northern premier Terence O'Neill exchanged visits, the first of the respective heads of state to do so since the very early days of partition in 1922. However, in 1969, the Irish government found itself placed in a very difficult position when conflict erupted in Northern Ireland in the form of rioting in Derry, Belfast and other urban centres. The violence arose out of agitation by the Northern Ireland Civil Rights Association for the redress of grievances of Catholics and nationalists in Northern Ireland. Two episodes in particular caused concern – the Battle of the Bogside in Derry, in which nationalists fought the police for three days and the rioting in Belfast, in which several Catholic neighbourhoods were attacked and burned by loyalists. Taoiseach Jack Lynch in a televised address, said, "we can not stand by and watch innocent people being injured and perhaps worse", comments taken to mean that Irish troops would be sent over the border to assist Northern nationalists. This was not done, but Irish Army field hospitals were set up and some money and arms were covertly supplied to nationalist groups for self defence. Government ministers, Charles Haughey and Neil Blaney, were later put on trial for allegedly supplying arms to republican paramilitaries. At the same time, the Provisional IRA, emerged from the 1969 rioting intending to launch an armed campaign against the Northern state. By 1972, their campaign was of considerable intensity, killing over 100 British soldiers in that year alone. Unlike the IRA campaign of the 1950s, this campaign was viewed as having considerable public support among Northern nationalists and for this reason, Irish governments did not introduce internment as they had previously, in the absence of a political settlement in Northern Ireland. The Irish government also refused to allow British and Northern Ireland security units to pursue Republican paramilitaries over the border into the Republic and arrested those soldiers or police who did enter its territory armed. The Irish government, however, continued to view armed activity by republicans on its territory as a major security risk. The Gardaí and the Irish Army were used to try to impede the activities of republican paramilitary groups throughout the conflict in Northern Ireland known as the Troubles (c. 1968–1998). The paramilitaries' activities in the south included bank robberies, kidnappings and occasional attacks on the Irish security forces (killing 6 gardaí and one Irish soldier) as well as attacks on British forces over the border. Representatives of republican paramilitaries were forbidden from appearing on television or radio by Section 31 of the Broadcasting Act, (1971). There were also some attacks by loyalist paramilitary groups in the southern territory, notably the Dublin and Monaghan bombings of 1974, which killed 33 people. However, the PIRA successfully used the South as a safe haven in order to sustain its campaign against the British in Northern Ireland, widely owing to the sympathy of the Southern Irish population. Irish historian Gearóid Ó Faoleán wrote for The Irish Times that "[t]hroughout the country, republicans were as much a part of their communities as any others. Many were involved in the GAA or other local organisations and their neighbours could, to paraphrase [Irish writer Tim Pat] Coogan, quietly and approvingly mutter about the 'boys' – and then go off without a qualm the next day to vote for a political party aggressively opposed to the IRA." Shannon Airport and Cork and Cobh harbours were used extensively by the IRA for arms importation overseas during the early 1970s aided by sympathetic workers on site. Most IRA training camps were located in the republic, as did safe houses and arms factories. The vast majority of the finances used in the IRA campaign came from criminal and legitimate activities in the Republic of Ireland rather than overseas sources. Large numbers of improvised explosive devices and firearms were manufactured by IRA members and supporters in Southern Ireland and then transported into Northern Ireland and England for use against targets in these regions. For example, one IRA arms factory near Stannaway Road, Dublin, was producing six firearms a day in 1973. An arms factory in the County Dublin village of Donabate in 1975 was described as "a centre for the manufacture of grenades, rockets and mortars." Gelignite stolen from quarries, farms and construction sites in the Republic was behind the 48,000lbs of explosives detonated in Northern Ireland in the first six months of 1973 alone. IRA training ranged from basic small arms and explosives manufacturing to heavy machine guns, overseen by Southern Irish citizens, including a former member of the Irish Defence Forces. Thousands of Irish citizens in the Republic joined the IRA throughout the conflict; for example, the assassination of Louis Mountbatten in August 1979 was carried out by IRA member Thomas McMahon from Monaghan. In 1985, the Irish government was part of the Anglo Irish Agreement, in which the British government recognised that the Irish government had a role to play in a future peace settlement in the North. In 1994, the Irish government was heavily involved in negotiations which brought about an IRA ceasefire. In 1998, the Irish authorities were again party to a settlement, the Good Friday Agreement, which set up power sharing institutions within Northern Ireland, north–south instructions and links between the various components of the United Kingdom and the Republic of Ireland. The Irish state also changed Articles 2 and 3 of the constitution to acknowledge both the existence of Northern Ireland and the desire of Irish nationalists for a united Ireland. Even in the wake of the post Good Friday Agreement incorporation of the Provisional IRA and Sinn Féin into electoral politics, there remain several republican paramilitary groups who wish to use force to destabilise Northern Ireland – such as the Real IRA and the Continuity IRA. Irish security forces continue to be used to try to prevent attacks by such groups.

1949 Республиканы жариялау

1949 жылғы 18 сәуірде Ойрехтас қабылдаған 1948 жылғы Ирландия Республикасы туралы заң күшіне енді. Бұл заң Ирландияны Ирландия Республикасы деп белгіледі, бірақ елдің атауын өзгертпеді. Бұрын корольге жүктелген немесе король арқылы жүзеге асырылған халықаралық және дипломатиялық функциялар енді Ирландия Президентіне жүктелді, ол Ирландияның анық мемлекет басшысы болды. Сол кездегі Ұлттар Достастығының (Комонвелл) ережелеріне сәйкес, республика жариялануы мемлекеттің Британдық Ұлттар Достастығына мүшелігін автоматты түрде тоқтатты. Ұлттар Достастығына кейіннен қайта қосылған Үндістаннан айырмашылығы, Ирландия Ұлттар Достастығына қайтадан қосылуға өтініш бермеді. 1949 жылдан бері республика болғанымен, 1542 жылғы Ирландия Корольдігін құрған Корольдік актісі Ирландия Парламентінің көптеген ескірген заңдарымен бірге 1962 жылға дейін толығымен жойылмады. Алайда, одан бұрын Ұлыбритания үкіметі 1949 жылғы Ирландия туралы заңында "Ирландия Республикасы Ұлыбританияның иелігінен шықты" деп мойындады (бірақ кез келген заң мақсаты үшін "шет ел" деп есептелмейді). Мемлекет 1955 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағының ұзаққа созылған ветосынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды. 1961 жылы Францияның ветосымен қабылданбаған мемлекет, ақыры 1973 жылы Еуропалық қауымдастыққа (қазіргі Еуропалық Одақ) қосылуға қол жеткізді.

Экономикалық, саяси және әлеуметтік тарих, 19451998

Ирландия Екінші дүниежүзілік соғыстан көптеген еуропалық елдерге қарағанда жақсы жағдайда шықты, тікелей соғысқа қатыспағаны және жан басына шаққандағы табысы соғысқа қатысқан көптеген елдерден жоғары болғанының арқасында. Ирландия Маршалл жоспары бойынша 36 миллион доллар, 2% пайызымен қарыз алды. Бұл қаржылар кең ауқымды тұрғын үй салу және шалап-шапырды жою жобасына, сондай-ақ туберкулезді жоюға сәтті науқанға жұмсалды. Дегенмен, 1950 жылдарда көптеген еуропалық елдер тұрақты экономикалық өсімді бастан өткергенімен, Ирландияда жағдай осылай болмады, оның экономикасы он жылдық ішінде жылына тек 1% ғана өсті. Осының салдарынан Ирландия он жылдық ішінде жылына шамамен 50 мың адамның эмиграциясына ұшырады және мемлекеттің халқы 2,81 миллионға дейін төмендеді. 1930 жылдардан бері басымдыққа ие болған протекционизм және мемлекеттік шығындарды шектеу саясаты сәтсіз деп танылды. Фианна Фейлдің саяси үстемдігі 1948–1951 және 1954–1957 жылдары бұзылды, осы кезде Fine Gael (Cumann na nGaedheal ұрпақтары) бастаған коалициялар, соның ішінде Еңбек партиясы және Clann na Poblachta сайлауда жеңіске жетіп, үкімет құрды. Алайда, коалициялық үкіметтердің кезеңдері үкіметтік саясатты түбегейлі өзгертуге көп мүмкіндік бермеді. Денсаулық сақтау министрі Ноэль Браунның аналар мен балаларға тегін медициналық көмек көрсетуді көздеген «Ана мен бала» жобасын енгізуге жасаған әрекеті католик шіркеуі мен жеке медицина қызметкерлерінің қарсылығына ұшырады. Экономиканың нашар өсуі және әлеуметтік қызметтердің жетіспеуі 1958 жылы Фианна Фейлдің жетекшісі және Taoiseach болған Сеан Лемасты, егер экономикалық көрсеткіштер жақсартылмаса, тәуелсіз Ирландия мемлекетінің болашағы қауіпте болады деп мәлімдеуге итерді. «Егер біз сәтсіздікке ұшырасақ, барлығы жоғалады және өткеннің барлық үміттері бекер болады». Лемас, Қаржы департаментінің хатшысы Т.К. Уитакермен бірге экономикалық өсудің нақты жоспарларын жасады, оның ішінде өнеркәсіптік инфрақұрылымға жоспарланған инвестициялар, көптеген қорғау тарифін алып тастау және шетелдік өндіріс компанияларын Ирландияда құруға салықтық жеңілдіктер беру кірді. Осы уақыттан бастап тікелей шетелдік инвестицияларды тарту Ирландияның экономикалық жоспарлауының маңызды бөлігі болып қала берді. Лемас кезеңіндегі экономикалық жоспарлар 1959 мен 1973 жылдар аралығында жылына 4% экономикалық өсімге әкелді. Мемлекеттік кірістердің өсуі әлеуметтік инфрақұрылымға инвестициялардың артуына мүмкіндік берді, мысалы, 1968 жылы сол кездегі білім министрі Доно О'Мэлли тегін орта білім беруді енгізді. Ирландияда өмір сүру деңгейі 50%-ға өсіп, еуропалық орташа деңгейге жақындағандықтан эмиграция азайды. Алайда, 1970 жылдары әлемдік энергетикалық дағдарыс – ОПЕК елдері мұнай жеткізімін тоқтатқан кезде – инфляцияның өсуіне және Ирландияда бюджет тапшылығына әкелді. 1973 жылдан 1977 жылға дейін Fine Gael және Еңбек партиясы коалициялық үкіметі шығындарды бақылауға тырысты, мемлекеттік шығындарды қысқарту арқылы. 1970 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыс Ирландияда 1980 жылдар бойына созылған жаңа экономикалық дағдарысты тудырды. 1977 жылғы сайлаудан кейін билікке оралған Фианна Фейл экономиканы жандандыруға тырысты, мемлекеттік шығындарды арттырды, ол 1981 жылы Ирландияның ЖІӨ-нің 65% құрады. 1980 жылы Ирландияның мемлекеттік қарызы 7 миллиард фунт стерлинг немесе ЖІӨ-нің 81% құрады. 1986 жылы ол 23 миллиард фунт стерлингтен асты, бұл Ирландияның ЖІӨ-нің 142% құрады. Бұл үлкен мемлекеттік қарыз 1980 жылдар бойы Ирландияның экономикалық көрсеткіштерін тежеді. Чарльз Хоухи (Фианна Фейл) және Гаррет Фицджеральд (Fine Gael/Еңбек партиясы) үкіметтері одан да көп қарыз алды, ал табыс салығы мөлшерлемелері жалақы алушылардың табысының 35% -дан 60% -ға дейін көтерілді. Жоғары салықтар мен жоғары жұмыссыздық эмиграцияның қайтадан өсуіне себеп болды, сол онжылдықта жыл сайын 40 мыңға жуық адам елден кетіп жатты. Билік Фианна Фейл мен Fine Gael арасында кезектесіп өтті, кейбір үкіметтер тіпті бір жылға да созылмады, ал бір жағдайда 18 ай ішінде үш сайлау өтті. 1989 жылдан бастап экономикалық реформа, салықты қысқарту, әлеуметтік реформа, бәсекелестікті күшейту және ағымдағы шығындарды қаржыландыру үшін қарыз алуға тыйым салу сияқты маңызды саяси өзгерістер болды. Сондай-ақ кәсіподақтармен «Әлеуметтік әріптестік туралы келісім» жасалды, оған сәйкес кәсіподақтар ақының кезең-кезеңімен келісілген өсуіне байланысты ереуілге бармауға келісті. Бұл саясат 1989–1992 жылдардағы Фианна Фейл/Прогрессивті демократ үкіметі тарапынан, оппозициядағы Fine Gael партиясының қолдауымен басталды және кейіннен 1992–1994 жылдардағы Фианна Фейл/Еңбек партиясы және 1994–1997 жылдардағы Fine Gael/Еңбек партиясы/Демократиялық сол партиясы үкіметтері тарапынан жалғастырылды. Бұл Tallaght стратегиясы деп белгілі болды, онда оппозиция үкімет әкелген қажетті экономикалық шараларға қарсы шықпауға уәде берді. Ирландия экономикасы 1990 жылдары өсімге қайта оралды, бірақ жұмыссыздық сол он жылдықтың екінші жартысына дейін жоғары деңгейде қалып қойды.

Ireland emerged from the Second World War in better condition than many European countries, having been spared direct involvement in the war and with an income per capita higher than that of most belligerent countries. Ireland also benefited from a loan under the Marshal Plan; $36 million, at 2% interest. The money was spent on an extensive housing and slum clearing project and a successful campaign to eradicate tuberculosis. However, whereas most European countries experienced a sustained economic boom in the 1950s, Ireland did not, its economy growing by only 1% a year during the decade. Ireland as a result experienced sharp emigration of around 50,000 per year during the decade and the population of the state fell to an all time low of 2.81 million. The policies of protectionism and low public spending which had predominated since the 1930s were widely viewed to be failing. Fianna Fáil's political dominance was broken in 1948–51 and in 1954–1957, when coalitions led by Fine Gael (descendants of Cumann na nGaedheal), and including the Labour Party and Clann na Poblachta won elections and formed the government. However, the periods of coalition rule did little to radically alter government policies. An initiative by Noël Browne, the Minister for Health, to introduce the Mother and Child Scheme, providing free medical care to mothers and children, came to nothing when opposed by the Catholic Church and by private medical practitioners. Poor economic growth and lack of social services led Seán Lemass, who succeeded the veteran Éamon de Valera as leader of Fianna Fáil and as Taoiseach in 1958, to state that if economic performance did not improve, the very future of the independent Irish state was at risk. "[Something] has got to be done now If we fail everything else goes with it and all the hopes of the past will have been falsified". Lemass, along with T. K. Whitaker as Secretary of the Department of Finance, set specific plans for economic growth, including planned investment in industrial infrastructure and dropping of many protective tariffs and giving tax incentives to foreign manufacturing companies to set up in Ireland. Attracting foreign direct investment has remained a central part of Irish economic planning since that time. The economic plans of the Lemass era yielded economic growth of 4% a year between 1959 and 1973. A result of having more public revenue was more investment in social infrastructure – free secondary education, for instance, was instituted in 1968, by the then Minister for Education, Donough O'Malley. Emigration fell as living standards in Ireland went up by 50% and began to catch up with the European average. However, in the 1970s, the world energy crisis – where OPEC countries withheld supplies of oil – resulted in rising inflation and a budget deficit in Ireland. From 1973 to 1977 a coalition government of Fine Gael and Labour tried to keep spending under control by imposing a series of cuts in public spending. The period of economic crisis of the late 1970s provoked a new economic crisis in Ireland that would endure throughout the 1980s. Fianna Fáil, back in power after the 1977 election, tried to reactivate the economy by increasing public spending, which by 1981 amounted to 65% of Irish GNP. Irish national debt in 1980 was £7 billion or 81% of GNP. By 1986, it was over £23 billion – 142% of Irish GNP. This massive public debt hindered Irish economic performance throughout the 1980s. The governments of Charles Haughey (Fianna Fáil) and Garret FitzGerald (Fine Gael/Labour) borrowed even more, and income tax rates went up to between 35% and 60% of wage earners' income. The combination of high taxes and high unemployment caused emigration to pick up again, with up to 40,000 leaving the country each year in that decade. Power alternated between the Fianna Fáil and Fine Gael, with some governments not even lasting a year, and in one case, three elections in a period of 18 months. Starting in 1989 there were significant policy changes with economic reform, tax cuts, welfare reform, an increase in competition, and a ban on borrowing to fund current spending. There was also a "Social Partnership Agreement" with the trade unions, whereby unions agreed not to strike in return for gradual, negotiated pay increases. These policies was started by the 1989–1992 Fianna Fáil/Progressive Democrat government, with the support of the opposition Fine Gael, and continued by the subsequent Fianna Fáil/Labour government (1992–1994) and Fine Gael/Labour Party/Democratic Left governments (1994–1997). This was known as the Tallaght Strategy, where the opposition promised not to oppose certain necessary economic measures brought in by the government of the day. The Irish economy returned to growth by the 1990s but unemployment remained high until the second half of that decade.

"Келттік жолбарыс"; 1990 жылдардағы экономикалық өсім

Мемлекеттің өмір сүруінің көп бөлігінде экономикалық көрсеткіштері көңіл көншілік болды, бірақ 1990 жылдарға қарай әлемдегі ең қарқынды дамыған экономикалардың біріне айналды, бұл құбылыс "Келттік жолбарыс" деп белгілі. Бұл, ең алдымен, шетелдік инвестицияларды тарту саясатының арқасында мүмкін болды – компанияларға ұсынылған пайдадан төмен салық ставкалары ("корпорациялық салықтар", 12% деңгейінде) және білім беруге инвестиция салу арқылы. Бұл салыстырмалы түрде төмен жалақымен білікті жұмыс күшін ұсынуға және енді ашық еуропалық нарыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Екінші фактор – кәсіподақтармен жасалған "әлеуметтік серіктестік" деп аталатын бірқатар келісімдер арқылы мемлекеттік шығындарды бақылауға алу болды, онда еңбекақының кезеңдік өсуі ешқандай ереуіл шараларына бармау шартымен ұсылды. Дегенмен, жұмыссыздық және эмиграция көрсеткіштерінің жақсаруы 1990 жылдардың екінші жартысында ғана байқалды.

21 ғасыр

Ирландия 21 ғасырдың басында соғыстан кейінгі ең ауыр дағдарыстарды бастан өткерді, мысалы, 2008 жылғы Ұлы рецессия және 2020 жылдың наурызы мен 2022 жылдың наурызы аралығында COVID-19 пандемиясы (Дельта-Крон гибридті штаммын қоса алғанда), бұл экономикаға одан әрі зиян келтірді және ұлттық және халықаралық деңгейде мойынсоққыға ие болды. 21-ші ғасырдың басында, 2000-шы жылдары, Ирландия Еуропалық Одақтың жан басына шаққандағы ЖІӨ есебімен (сатып алу қабілеті паритетіне сәйкес түзетілген) екінші бай мүшесі болды, Еуропалық Одақ қаражатының таза алушысынан таза берушісіне және таза эмиграциядан таза иммиграцияға көшті. 2005 жылы оның жан басына шаққандағы ЖІӨ (сатып алу қабілеті паритетіне сәйкес түзетілген) Швейцариядан кейін әлемде екінші орында болды, халықтың 10 пайызы шетелде туған. Халық саны мемлекет үшін рекордтық 4,5 миллионға жетті. 2001 жылға қарай Ирландияда айтарлық бюджеттік артықшылық болды, ал жаңа мыңжылдықтың алғашқы онжылдығында инфрақұрылым мен әлеуметтік қызметтерге мемлекеттік шығындар да едәуір өсті. Сонымен қатар, бірнеше мемлекеттік кәсіпорындар жекешелендірілді, мысалы, Eircom. 2002 жылы Ирландияның мемлекеттік қарызы ЖІӨ-нің 32 пайызын құрады және 2007 жылға дейін одан әрі төмендеді. «Celtic Tiger» 1990-шы жылдардың ортасында басталды және 2001 жылға дейін қарқынды дамыды, содан кейін баяулады, бірақ 2003 жылы қайта өркендеді. 2007 жылы қайта баяулады, ал 2008 жылдың маусым айында Ирландияның Экономикалық және әлеуметтік зерттеу институты (ESRI) Ирландияның өсімді қайта бастамас бұрын қысқа мерзімге рецессияға түсетінін болжады. Алайда, 2001 жылдан бастап Ирландия экономикасы жылжымайтын мүлік нарығына күшті байланысты болды, ал ол 2008 жылы құлдыраған кезде елдің экономикасы ауыр зардап шекті. Ирландия банктері жылжымайтын мүлік дамытушыларына көптеген несиелер берген және жылжымайтын мүлік нарығының құлдырауынан, сондай-ақ халықаралық «кредиттік тартылыстан» немесе шетелден несиелердің азаюынан құлдыраудың алдында тұрды. Ирландия экономикасының және мемлекеттік қаржының көп бөлігі жылжымайтын мүлік нарығына байланысты болды, ал оның құлдырауы банк дағдарысымен бірдей уақытта Ирландия экономикасының барлық саласына әсер етті. Бұл сонымен қатар мемлекет жинаған табыстың күрт төмендеуіне әкелді. Бұл жағдай 2008 жылы мемлекеттің банктердің қарызын өз мойнына алуымен ушықты. 2008 жылғы 30 қыркүйекте Брайан Коуэн басқаратын Ирландия үкіметі елдің барлық жоғары банктік шенеуніктерімен түн ортасында өткен кездесуден кейін банктердің барлық қарызын жабуға келісті. Қазіргі уақытта 50 миллиардтан астам евроға бағаланатын бұл қарыз (оның жартысынан астамы Anglo Irish Bank-қа төленеді) салық төлеушілерге ауыр жүк салды және Ирландияның халықаралық облигациялар нарығынан ақша қарыз алу қабілетін қатты шектеді. Екінші мәселе – 2000-шы жылдары күрт өскен мемлекеттік шығындар енді тұрақты емес еді. 2010 жылдың желтоқсанына сәйкес Ирландияның жалпы бюджет тапшылығы 93,4 миллиард теңгеге жетті, ал мемлекеттік қарыз 148,6 миллиард теңгені немесе ЖІӨ-нің 94,2 пайызын құрады. Банктерді қайта жандандыруға қанша ақша қажет болатыны белгісіз болғандықтан, олардың қарыздарын жабу және оларды қайтадан несиелеуді бастауға жеткілікті ақшамен қамтамасыз ету үшін халықаралық нарықтар Ирландияға қолжетімді пайыздық мөлшерлемемен ақша беруге дайын болмады. Еуропалық Одақтың қысымымен, яғни, евроның құнсыздануынан (сатудан құлдырауынан) қорқып, Ирландия ЕО мен ХВҚ-дан 85 миллиард евро мөлшерінде 6 пайыздық мөлшерлемемен 16 жылға қарыз алуға мәжбүр болды. Қарыздың пайыздық мөлшерлемесі жоғары ғана емес, сонымен қатар келісімде егемендіктің қорқынышты жоғалуы болды, онда Ирландияның бюджетін алдымен басқа Еуропалық Одақтың парламенттері, әсіресе Германия парламенті мақұлдауы керек еді. Осы дағдарыстың саяси салдары Коуэн үкіметінің құлауы және 2011 жылғы Ирландияның жалпы сайлауында Фианна Фейлдің жеңілісі болды, онда партия дауыс берудің 17 пайызын ғана жеңіп, Дэйлдегі 71 орынның тек 20-сын ғана сақтап қалды. Ирландиядан эмиграция қайтадан көбейді және көптеген адамдар экономикалық болашаққа алаңдаушылық танытуда. Fine Gael партиясының басшысы Энда Кенни Брайан Коуэннің орнын алмастыру үшін сайлаудан кейін жаңа премьер-министр болды. 2016 жылғы Ирландияның жалпы сайлауында Fine Gael парламенттегі ең үлкен партия болып қалды, бірақ орыннан айырылды. Энда Кенни отставкаға кеткеннен кейін Лео Варадкар 2017 жылдың маусым айында жаңа премьер-министр және Fine Gael партиясының басшысы болды. Варадкардың, үнді эмигранттарының ұлы ретіндегі тарихы, оның таңдалуын тарихи жағдайға жеткізді.

Ireland went through some of its most serious post war crises in the early 21st century, such as the Great Recession of 2008 and with COVID 19 pandemic (Including Delta cron hybrid variant) in between March 2020 and March 2022, which has been further damaged economy and met with both national and international acclaim. By the beginning of the 21st century, in 2000s, Ireland had become the second richest (in terms of GDP per capita, adjusted for purchasing power parity) member of the European Union, had moved from being a net recipient of EU funds to a net contributor, and from a position of net emigration to one of net immigration. In 2005, its per capita GDP (adjusted for purchasing power parity) became the second highest in the world (behind Switzerland) with 10 percent of the population born abroad. The population grew to an all time high for the state of about 4.5 million. By 2001, Ireland had a substantial budget surplus and the first decade of the new millennium also saw a significant expansion of public spending on infrastructure and social services. As against this, several state run industries were also privatised – Eircom for instance. In 2002, Irish national debt was 32% of GNP and fell further until 2007. The Celtic Tiger started in the mid 1990s and boomed until 2001, when it slowed down, only to pick up again in 2003. It slowed again in 2007 and in June 2008 the Irish Economic and Social Research Institute (ESRI) predicted that Ireland would go into recession briefly before growth would resume. However, since 2001, the Irish economy had been heavily dependent of the property market and when this crashed in 2008, the country's economy was badly hit. The Irish banks had invested heavily in loans to property developers and were facing ruin as result of the property markets' collapse and also the international 'Credit crunch' or drying up of loans from abroad. Much of the Irish economy and public finances had also depended on the property market and its collapse at roughly the same time as the banking crisis impacted all parts of the Irish economy. It also meant that revenue collected by the state fell radically. This situation was compounded by the assumption by the state of the banks' debts in 2008. The Irish government led by Brian Cowen, following a late night meeting with all the senior banking officials in the country on 30 September 2008, agreed to cover all of the banks' debts. This debt, now estimated at over €50 billion, (over half of which will be paid to Anglo Irish Bank) imposed a heavy burden on the tax payer and severely damaged Ireland's ability to borrow money from the International Bond markets. The second problem is that public spending, which rose steeply in the 2000s, was now unsustainable. The total Irish budget deficit as of December 2010, stood at 93.4 billion with General Government Debt at 148.6 billion or 94.2% of GDP. As it was not clear how much money would be needed to revitalise the banks – to clear their debts and supply them with enough money to start lending again – the international markets were unwilling to lend Ireland money at an interest rate it could afford. Under pressure from the European Union, which feared a 'run' (selling causing a collapse in value) of the euro, Ireland was forced to accept a 16 year loan of €85 billion at just under 6% interest from IMF and EU itself. Not only were the interest rates of the loan high, but the deal also involved a humiliating loss of sovereignty, in which Irish budgets had to first be approved by other parliaments of the EU – notably that of Germany. The political result of this crisis was the fall of the Cowen government and a shattering defeat for Fianna Fáil in the 2011 Irish general election, in which the party won just 17% of the vote and retained only 20 out of its 71 seats in the Dáil. Emigration from Ireland has again picked up and many remain anxious about the economic future. Leader of Fine Gael, Enda Kenny, became the new Prime Minister after the election to succeed Brian Cowen. In the 2016 Irish general election, Fine Gael remained the largest party in parliament, but lost seats. After the resignation of Enda Kenny, Leo Varadkar became the new Prime Minister and leader of Fine Gael, in June 2017. The background of Varadkar, as gay son of Indian immigrant, made his choice historical

2020 жылдың басында өткен жалпы сайлауда үш партияның әрқайсысы 20% -дан 25% -ға дейін дауыс жинаған, бұрын-соңды болмаған үштік жарыс болды. Фианна Фейл 38 мандатпен (Ceann Comhairle-ді қоса алғанда) аяқтады. Sinn Féin айтарлықтай жетістікке жетті; ол ең көп дауыс алды және 37 мандат жеңіп алды, бұл партияның 1970 жылдан бергі тарихындағы ең жақсы нәтижесі болды. Fine Gael, басшысы Taoiseach Лео Варадкар болған үкіметтік партия, мандаттар (35) және бірінші дауыс бойынша үшінші орында аяқтады. Халықаралық жаңалықтар агенттіктері бұл нәтижені екі партиялық жүйеден тарихи үзіліс деп сипаттады, өйткені соңғы бір ғасыр ішінде Фианна Фейл немесе Fine Gael ең көп дауыс жинаған жоқ. Бұған қоса, екі дәстүрлі үлкен партияның жиынтық дауыс үлесі тарихи төмен деңгейге түсті. Бұл партиялардың басшылары Sinn Féin-мен коалициялық үкімет құрудан ұзақ уақыттан бері бас тартып келді. 2020 жылдың маусымында Фианна Фейл партиясының басшысы Мичал Мартин жаңа ирландиялық премьер-министр (Taoiseach) болды. Ол Фианна Фейл, Fine Gael және Жасыл партиядан тұратын тарихи үш партиялық коалиция құрды. Фианна Фейл мен Fine Gael үкіметте бірге болған алғашқы жағдай. Бұрынғы премьер-министр және Fine Gael партиясының басшысы Лео Варадкар вице-премьер-министр (Tánaiste) болды. Мартин елді премьер-министр ретінде 2022 жылдың желтоқсанына дейін басқаруға жоспарлаған, содан кейін олармен орындарды ауыстыруға келісім болған. 2022 жылдың желтоқсанында Варадкар Taoiseach ретінде қайтадан тағайындалды, ал Мартин вице-премьер-министр (Tánaiste) рөлін иеленді. Коалициялық келісімде олар Taoiseach лауазымын бөлісуге ресми келісті. 2024 жылдың сәуір айында Варадкардың орнына Fine Gael партиясының жаңа басшысы Саймон Харрис Ирландияның премьер-министрі болды.

Әлеуметтік либерализация

ХХ ғасырдың соңында Ирландия қоғамы қарқынды әлеуметтік өзгерістерге ұшырады. 1960 жылдардың соңында тегін білім беру енгізілгеннен кейін, көптеген адамдар екінші және жоғары білім деңгейінде біліктілік алу мүмкіндігіне ие болды. 1960 және 1970 жылдардағы салыстырмалы экономикалық жетістіктер эмиграцияны да азайтты, нәтижесінде Ирландия бұрынғыға қарағанда жасырақ және көбірек қалалық қоғамға айналды. Телевизия және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарының таралуы ирланд азаматтарын бұрынғыдан гөрі әлдеқайда кең әсерлерге ұшыратты. Бұл факторлардың барлығы дәстүрлі саяси партиялар мен Католик шіркеуінің қоғамға қатысты ықпалын әлсіретті. 1980 жылдары кейбір адамдар мемлекеттік заңдарды либерализациялауды, әсіресе ажырасуға, контрацепцияға және гомосексуализмге тыйым салуды қайта қарауды талап етті. Алайда, реформаторларды дінсіз және "отбасыға қарсы" деп айыптаған, жақсы ұйымдастырылған топтар да оларға қарсы шықты. Сол онжылдықта әлеуметтік консервативті, негізінен діни топтар мен либералдар арасында бірқатар референдумдар бойынша келіспеушіліктер туды. 1983 жылы "Өмірді қорғау науқаны" референдумда жеңіске жетіп, конституцияға абортты тыйым салуды енгізді – Ирландия Конституциясының сегізінші түзетуі. Либералдар 1985 жылы жеңіске жетті, осы жылы презервативтер мен спермицидтерді рецептсіз сатып алу заңдастырылды. Дегенмен, контрацептивтер туралы ақпарат беру және сату бойынша барлық шектеулер тек 1993 жылы жойылды. 1986 жылы Fine Gael/Labour коалициясы ажырасуға тыйым салуды алып тастауды ұсынды. Бұл ұсынысқа Fianna Fáil және Католик шіркеуі қарсы болды, ал 1986 жылғы Конституцияға оныншы түзету жобасы референдумда жеңілді. 1992 жылдан бастап мемлекет әлеуметтік жағынан консервативтіліктен алыстады. Либерализацияны Ирландия президенті болған радикалды феминист сенатор Мэри Робинсон және гомосексуалистік құқық реформасы үшін науқанға жетекшілік еткен Дэвид Норрис сияқты тұлғалар қолдады. Гомосексуализм 1993 жылы парламент актісімен қылмыстық жазадан босатылды. 1992 жылы абортқа тыйым салу туралы конституциялық заң біршама жеңілдетілді. Сол жылы өткізілген референдумда 1992 жылғы Конституцияға 12-ші түзету енгізілді, нәтижесінде ананың өмірін сақтап қалу үшін аборт жасау, аборт туралы ақпарат беру және аборт жасау үшін басқа елге бару заңдастырылды. 1995 жылы референдумнан кейін Ирландия Конституциясының он бесінші түзетуі ажырасуды заңдастырды. 1980 және 1990 жылдардың басында бұл мәселелер Ирландия Республикасында терең бөліністерге әкеліп соқты және діни және зайырлы ойлы адамдар, қалалық және ауылдық, орта және жұмысшы таптар арасындағы терең әлеуметтік ажырымдарды көрсетті. Ажырасу, контрацепция және гомосексуализм сияқты мәселелер содан бері көпшілік тарапынан қабылданып, күрделі саяси пікірталыс тудырмайды. Алайда, абортты заңдастыру әлі де даулы мәселе болып қала берді. Аборт мәселесіне қатысты қоғамдық сауалнамалар әртүрлі нәтижелер көрсетті. 2015 жылы Ирландия әлемдегі алғашқы бір жынысты некелерді халықтық референдум арқылы заңдастырған ел болды, онда Ирландия Конституциясының отыз төртінші түзетуі сайлаушылардың 60% -тан астамының қолдауымен қабылданды. 2018 жылы абортты тыйым салуды алып тастайтын референдум қабылданды, бұл Ирландия Конституциясының отыз алтыншы түзетуі болды. 12 аптаға дейін және одан кейін шектеулермен таңдамалы аборт жасауға рұқсат беретін заң 2018 жылғы Денсаулық сақтау (Жүктілікті тоқтатуды реттеу) заңы түрінде қабылданды. Аборт қызметтері 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолжетімді болды.

In the late 20th century, Irish society underwent rapid social change. After the introduction of free education in the late 1960s, many more people had access to second and third level qualifications. The relative economic success of the 1960s and 1970s also decreased emigration, meaning that Ireland became a younger and much more urban society than before. The spread of television and other mass media also exposed Irish citizens to a far wider range of influences than previously. All of these factors loosened the power of the traditional political parties and the Catholic Church over society. By the 1980s, some were calling for liberalisation of the state's laws, particularly a review of the bans on divorce, contraception, and homosexuality. However, they were also opposed by well organised groups who accused the reformers of being irreligious and "anti family". That decade saw bitter disagreement between socially conservative, principally religious, elements and liberals over a series of referendums. In 1983, the Pro Life Amendment Campaign campaigned for and won a referendum, explicitly including a ban on abortion into the constitution – the Eighth Amendment of the Constitution of Ireland. The liberals had a victory in 1985, when it was made legal to buy condoms and spermicides without prescription. Nevertheless, it was not until 1993 that all restrictions on information and sale of contraceptives were abolished. In 1986, the Fine Gael/Labour coalition proposed to remove the ban on divorce. This was opposed by Fianna Fáil and the Catholic Church and the Tenth Amendment of the Constitution Bill 1986 was defeated in a referendum. Since 1992, the state has become less socially conservative. Liberalisation has been championed by figures like Mary Robinson, a radical feminist senator who became President of Ireland, and David Norris, who led the Campaign for Homosexual Law Reform. Homosexual sex was decriminalised by an act of parliament in 1993. The constitutional ban on abortion was softened somewhat in 1992. After a referendum in that year, the Twelfth Amendment of the Constitution Bill 1992 was approved, it was made legal to perform an abortion to save the life of a mother, to give information about abortion and to travel to another country for an abortion. In 1995, after a referendum, the Fifteenth Amendment of the Constitution of Ireland legalised divorce. In the 1980s and early 1990s, these questions were deeply divisive in the Republic of Ireland and exposed deep social cleavages between religious and secular minded people, urban and rural, middle and working classes. Issues such as divorce, contraception and homosexuality have since become accepted by many and have ceased to be matters of serious political debate. However, legalising abortion remained controversial. Opinion poll evidence on the subject of abortion was mixed. In 2015, Ireland became the first country in the world to legalise same sex marriage by means of popular referendum, when the Thirty fourth Amendment of the Constitution of Ireland was passed by just over 60% of voters. In 2018, a referendum repealing the ban on abortion was passed, the Thirty sixth Amendment of the Constitution of Ireland. Legislation to allow elective abortion care up to 12 weeks and under restrictions after that time was enacted in the form of the Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018. Abortion services began on 1 January 2019.

Ұлттық жанжалдар

Әлеуметтік либерализация 1990-шы жылдары кеңінен қабылданды, бұл сол онжылдықта болған өте зиянды жанжалдардың сериясына байланысты. Католик шіркеуінің жетекші епискобы Эмон Кейсидің ажырасқан әйелден бала тапқаны туралы ақпарат үлкен резонанс тудырды, сондай-ақ қылмыскерлердің өздерінің шіркеудегі лауазымын пайдаланып, жәбірленушілерге, әсіресе танымал педофил Брендан Смитқа қол жеткізу үшін дін қызметкерлері болып тағайындалған балаларды зорлау оқиғаларының ашыққа шығуы да үлкен реакция тудырды. Кейбір басқа епископтар, соның ішінде Джон Маги мен Брендан Комиски, 2002 және 2010 жылдар аралығында өз епархияларында балаларды зорлау істерін дұрыс басқармағаны үшін отставкаға кетті. 2000 жылдары Райан комиссиясы жүргізген тергеу барысында 1920 жылдан 1960 жылға дейін шіркеу және мемлекеттік мектептер мен жетімдер үйлерінде балаларды кеңінен физикалық және сексуалдық зорлау фактілері орын алғаны анықталды. Бұл мекемелер отбасысы жоқ немесе өте кедей ата-аналары бар балаларға арналған еді. Кейбір жағдайларда, бұл балалар ата-аналарынан алынып, бұрынғыдан да жағдайлары нашар мекемелерге орналастырылған. Басқа да факторлар әсер еткенмен, католик шіркеуіндегі жанжалдар ирландтық католиктердің шіркеуге бару жиілігінің күрт төмендеуіне себеп болды. 1991 жылы республика халқының 92% өзін Рим католиктері деп санаса, 2006 жылы бұл көрсеткіш 86%-ға дейін төмендеді. Көрініс зор, 1990 жылы католиктердің 85% апта сайын қасиетке қатысса, 2008 жылы бұл көрсеткіш католиктер арасында 43%-ға, ал жалпы халықтың 40%-ына дейін төмендеді. (Ірландиядағы католиктердің сексуалдық зорлау жанжалы туралы да қараңыз).

1990-шы жылдары бірқатар трибуналдар жоғары саяси лауазымдардағы тұлғаларға қатысты сыбайлас жемқорлықтың ірі айыптауларын тергеуді бастады. 1997 жылы Сыртқы істер министрі болған Рей Бёрк 2005 жылғы қаңтарда салықтан қашуға қатысқандығы үшін сотталғаннан кейін алты айға бас бостандығынан айырылды. 1990-шы жылдардың басындағы «Beef Tribunal» ірі азық-түлік компанияларына, әсіресе Иракта, «Fianna Fáil» үкіметінен осы партияға қайырымдылық жасау үшін артықшылықтар берілгенін анықтады. Бұрынғы «Таоисигтер» Чарльз Хоухи мен Берти Аерн де жеке кәсіпкерлерден алған ірі ақшалай сыйлықтарын түсіндіру үшін трибуналдарға шақырылды.

Тарихнама

Фаннинг, Брайан. Қазіргі Ирландияны іздеу: идеялар үшін күрес, 1912–1986 (Ирландия академиялық баспасы, 2008). Гирвин, Брайан. "Ревизионизмнен әрі? Қазіргі Ирландияны зерттеуге жақында жасалған кейбір үлестер". Ағылшын тарихи шолуы 124.506 (2009): 94–107. Гкотзаридис, Эви. Ирландия тарихының сынақтары: қайта қарастырудың пайда болуы мен эволюциясы (Routledge, 2013). Перри, Роберт. Ревизионистік зерттеулер және қазіргі ирланд саясаты (Routledge, 2016).