Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын хасидтік әулеті, қазіргі Румыниядағы қала.
Romanian Hasidic dynasty
the city now in Romania
Сатмар (идиш: סאַטמאַר; еврейше: סאטמר) – 1905 жылы Ұлы ребе Жоел Тейтельбаум құрған хасидтік топ, Венгрияның Сатмарнемети қаласында (қазір Румыниядағы Сату Маре). Бұл топ Сигет хасидтік әулетінен тараған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нью-Йоркте қайта құрылды. Сатмар – әлемдегі ең ірі хасидтік династиялардың бірі, шамамен 26 000 отбасы бар. Ол өте консервативті, қазіргі заманғы мәдениетті толығымен қабылдамайды және күшті сионизмге қарсы тұрады. Сатмар идиш тіліндегі білім беру және медиа жүйесін демеушілік етеді, ал оның мүшелері идишті негізгі тіл ретінде қолданады. Секта сонымен қатар Орталық раввиндер конгресін демеушілік етеді және басқа да өте консервативті, антисионистік және көбінесе венгр текті ультра-православ қауымдастықтар үшін бас ұйым ретінде қызмет етеді. Жоел Тейтельбаумның 1979 жылы қайтыс болуынан кейін, оның орнын оның жүрегі туысы Моше Тейтельбаум басты. 2006 жылы соңғысы қайтыс болғаннан бері, династия Мошенің екі ұлы, Аарон мен Зальман Лейб арасында бөлініп, әрқайсысы жеке қауымдар мен институттарды басқарады.
Satmar (Yiddish: סאַטמאַר; Hebrew: סאטמר) is a Hasidic group founded in 1905 by Grand Rebbe Joel Teitelbaum, in the city of Szatmárnémeti, Hungary (now Satu Mare in Romania). The group is an offshoot of the Sighet Hasidic dynasty. Following World War II, it was re established in New York. Satmar is one of the largest Hasidic dynasties in the world, with some 26,000 households. It is characterized by extreme conservatism, complete rejection of modern culture, and fierce anti Zionism. Satmar sponsors a comprehensive education and media system in Yiddish, and its members use Yiddish as a primary language. The sect also sponsors and leads the Central Rabbinical Congress, which serves as an umbrella organization for other very conservative, anti Zionist, and mostly Hungarian descended ultra Orthodox communities. After Joel Teitelbaum's death in 1979, he was succeeded by his nephew, Moshe Teitelbaum. Since the latter's death in 2006, the dynasty is split between Moshe's two sons, Aaron and Zalman Leib, with each holding dominion over separate communities and institutions.
Трансильвания
Ханния Йом Тов Липа Тейтельбаум – Сигет хасидтік әулетінің бас ребесі болды. Ол 1904 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ең үлкен ұлы Хаим Цви Тейтельбаум басты. Бірақ кейбір Сигет хасидтері оның екінші ұлы Жоелді өздерінің басшысы деп санады. Жоел Тейтельбаум Мармароссзигет қаласынан кетіп, 1905 жылдың 8 қыркүйегінде Сатмарнеметиге (идиш тілінде: Сатмар) қоныстанды. Оның Сигет қолдаушылары оны іздеп келді, содан кейін ол көптеген жандарды өзіне тарта бастады. 1930 жылдары Тейтельбаум раввиндерін зерттеген венгр журналисі Дезсө Шён, Тейтельбаум сол кезде өзін "Сатмар ребесі" деп атауды бастағанын жазды.
Chananya Yom Tov Lipa Teitelbaum was the Grand Rebbe of the Sighet Hasidic dynasty. He died in 1904, and was succeeded by his oldest son, Chaim Tzvi Teitelbaum. A few Sighet Hasidim preferred his second son, Joel, as their leader. Joel Teitelbaum left the town of Máramarossziget, and, on 8 September 1905, he settled in Szatmárnémeti (in Yiddish: Satmar). His Sighet supporters followed him, and he began to attract a following. Hungarian journalist Dezső Schön, who researched the Teitelbaum rabbis in the 1930s, wrote that Teitelbaum started referring to himself as the "Rebbe of Satmar" at that time.
Америкада
Оның қызы Иерусалимде қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, әлеуметтанушы Сэмюэл Хейлман да 120 000-ға жуық санды атады. Бас раввиндердің екі ірі қауымынан өзге, Моссидегі Сатмар қауымының бас раввині Хайм Йехошуа Халберстам оның жергілікті басшысы атанды. Екі бауырдан өзгеше, Халберштам бүкіл ағымға таласпайды, алайда ол хасидтік ребедей мінез-құлық танытып, квителдерді қабылдайды және тиш өткізеді. Тағы бір ұлы, Липа Тейтельбаум жеке қауым құрып, әкесінің Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Сербияның Сента қаласындағы раввин қызметін атқарғандығын еске алу үшін өзін Зентер рав деп атады.
A year after his daughter's death in Jerusalem, A similar figure of 120,000 was cited by sociologist Samuel Heilman. In addition to the Grand Rabbis' two main congregations, Chaim Yehoshua Halberstam, chief rabbi of the Satmar community in Monsey, became its local leader. Unlike the two brothers, Halberstam does not lay claim to the entire sect, though he conducts himself in the manner of a Hasidic Rebbe, accepting kvitel and holding tish. Another son, Lipa Teitelbaum, established his own congregation and calls himself Zenter Rav, in homage to the town of Senta, Serbia, where his father served as rabbi before World War II.
Әйелдердің рөлі
Сатмар әйелдері мойын сызығын толық жабуға, ұзын жеңді, ұзын, консервативті юбкалар мен толық шұлық киюге міндетті. Үйленген ортодоксал еврей әйелдері шаштарын жұрт алдында көрсетпесе, Сатмарда бұл талап одан да қатаң: Сатмар әйелдері үйленгеннен кейін шаштарын қырқып, парик немесе басқа жабын киеді, ал кейбіреулері париктің үстінен кішкентай бас киім немесе шарф жабады. Бас Раввин сондай-ақ әйелдер мен қыздардың шұлықтары толық мөлдір болмауы керек деп талап етті, бұл норманы оны құрметтеген басқа венгр хасидтері де қабылдады.
Satmar women are required to cover their necklines fully, and to wear long sleeves, long, conservative skirts, and full stockings. Whereas married Orthodox Jewish women do not show their hair in public, in Satmar, this is taken a step further: Satmar women shave their heads after their weddings, and wear a wig or other covering over their heads, while some cover the wig with a small hat or scarf. The Grand Rebbe also insisted that the stockings of women and girls be fully opaque, a norm accepted by other Hungarian Hasidic groups which revered him.
Мекемелер
Секта көптеген қоғамдық қорларды басқарады. "Ауруларды аралау" (Бикур Чолим), 1957 жылы Тейтельбаумның әйелі Альте Фейга құрған, қандай да бір ағымға қарамастан, ауруханаға жатқызылған яһудилерге көмектесумен айналысады. 1950-ші жылдары Кеңес Одағындағы яһудилерге көмек көрсету үшін құрылған Рав Тув, яһуди босқындарына көмектеседі. Бүгінде ұйым негізінен Иран мен Йеменнен келген яһудилерге көмектеседі. Керен Хатзола – Израильдегі иешивалар мен кедейлерді қолдауға арналған қайырымдылық қор, мемлекеттік жәрдемақыдан бас тартатындарды қамтамасыз етеді. Тейтельбаум иешивалар мен қыздар мектептерінен тұратын үлкен білім беру мекемелерінің желісін құрды. Егер Нью-Йорктегі мектептері мемлекеттік мектеп жүйесі болса, онда ол штат бойынша Нью-Йорк, Буффало және Рочестерден кейін төртінші ірі жүйе болар еді. Сатмар өз раввиндік соттарын да басқарады, олар яһуди заңдарының қағидаларына сәйкес қоғамдағы түрлі мәселелерді шешеді. Сектаның қазір жекешелендірілген "Дер Ид" атты идиш тіліндегі газеті және басқа да идиш тіліндегі басылымдары бар. Қазіргі уақытта ол Залманның хасидтерімен байланысты; ал 2000 жылы құрылған Der Blatt Ааронның ізбасарларына тиесілі және олар басқарады.
The sect operates numerous community foundations. Bikur Cholim ("Visiting the sick"), established in 1957 by Teitelbaum's wife Alte Feiga, concerns itself with helping hospitalized Jews, regardless of affiliation. Rav Tuv, founded in the 1950s to help Jews in the Soviet Union, aids Jewish refugees. Today, the organization mostly helps Jews from Iran and Yemen. Keren Hatzolah is a charitable fund to support yeshivas and the poor in Israel, providing for those who shun government benefits. Teitelbaum founded a network of large educational institutions, both yeshivas and girls' schools. If its schools in New York were a public school system, it would be the fourth largest system in the state, after those of New York City, Buffalo, and Rochester. Satmar also operates its own rabbinical courts, which settle various issues within the community by the principles of Jewish Law. The sect has a Yiddish newspaper called Der Yid, now privatized, and various other Yiddish publications. It is currently identified with Zalman's Hasidim; whereas Der Blatt, established in 2000, is owned and run by a follower of Aaron's.
Медиада
Уильямсбургтегі Сатмар қауымы 2020 жылы Netflix-тің "Unorthodox" атты мини-сериалында бейнеленді, бұл жұмысқа бұрынғы Хасид қауымының мүшесі Эли Розен кеңес берді. Сериалдағы диалогтың көп бөлігі идиш тілінде.
The Satmar community of Williamsburg was portrayed in the Netflix miniseries Unorthodox in 2020, with consultation from Eli Rosen, a former Hasidic community member. A majority of the show's dialogue is in Yiddish.