Кіріспе

12 ғасырдағы испандық астроном, тарихшы және философ Ибраһим ибн Дауд (אַבְרָהָם בֶּן־דָּוִד הַלֵּוִי אִבְּן דָּאוּד; ابراهيم بن داود) – испандық еврей астрономы, тарихшы және философ; шамамен 1110 жылы Испанияның Кордова қаласында дүниеге келген; 1180 жылы Испанияның Толедо қаласында шейіт болып қайтыс болды делінеді. Ол кейде I Рабад немесе I Равад деп қысқартылып аталады. Оның анасының әкесі Исаак Альбалия болған. Кейбір ғалымдар оның араб тілінен латын тіліне аударған Авендаут есімді аудармашы болғанын санайды.

Шығармалары

Оның 1161 жылы «Sefer ha Qabbalah» (ספר הקבלה) деген атпен еврей тілінде жазылған еңбегі, онда ол караизмнің пікірлеріне қатысты күшті сын айтып, Мұсадан бастап өзінің заманына дейінгі дәстүрлер тізбегін құру арқылы раввиндік иудаизмді қорғады. Бұл еңбек, әсіресе Геонимдер дәуірі мен Испаниядағы еврейлер тарихына қатысты құнды мәліметтерге толы. Ол кітабында Испаниядағы Инквизицияға дейінгі еврей қауымының қалай еврей әлемінің орталығына айналғанын түсіндіруге тырысты. Ол Вавилониядан шыққан төрт раввиннің, бұл аймақ ғасырлар бойы еврей ғылымының орталығы болған, 990 жылы Жерорта теңізі арқылы кемемен саяхаттап келе жатқанын айтты. Олардың кемесі испан корольдік флотының қолына түсіп, төрт раввин де Жерорта теңізінің әртүрлі аймақтарында құлдыққа сатылды. Раввиндер құл ретінде сатылған әрбір жердегі жергілікті еврей қауымдары олардың бостандығын сатып алды. Осы құлдардың бірі – Рабби Ханок бен Моше, ол Испанияның Кордова қаласында босатылды. Ол Тора сабақтарына қатысып, сұрақтарға тамаша жауаптар берген кезде, қауым оны ерекше ғалым деп танып, көшбасшы етіп тағайындады; бұл, Дара Хорн айтқандай, «Тораның тәжін» Вавилониядан Испанияға көшірді. «Sefer ha Qabbalah» кітабында баяндалған оқиғада көптеген мүмкін емес және қателіктер бар. Еврей тарихшысы Герсон Коэн испан корольдік флотының басшысы болған деп есептелетін Абд аль-Рахман III оқиға болғанға дейін отыз жыл бұрын қайтыс болғанын, ал Рабби Моше туралы аңыз, кедей кейпінде Тораны оқып жатқан ғалымдарды таңғалдырғаны, шамамен Хиллел Ақсақалдың өркендеуімен бірдей екенін атап өтті. Ол 1180 жылы жазған астрономиялық еңбегін Исаак Израильдің кіші ұлы жақсы бағалаған. Оның 1168 жылы араб тілінде жазылған «ал-ʿАқида л Рафия» («Жоғары Иман») атты философиялық еңбегі екі еврей тіліне аударылып сақталған: біреуі Сүлеймен бен Лабидің «Эмуна Рама» деген атауымен, екіншісі Самуэль Мототтың аудармасы. Лабидің аудармасы неміс тіліне қайта аударылып, Симшон Вейль баспасында жарияланды.

Аристотельдік көзқарас

Ибн Дауд еврей философиясының, әдетте Маймонидке жатқызылатын және бұрынғы философиялық жүйелерден, негізінен, Аристотельден алынған жүйелі формасымен ерекшеленетін кезеңін алғаш рет енгізді. Сәйкесінше, Хасдай Крескас Ибн Даудты Маймонидтің алдын бауырларының арасындағы жалғыз еврей философы деп атайды. Алайда, Маймонидтің "Аң-таң болғандарға арналған нұсқау" еңбегі оның көлеңкесінде қалғандықтан, Ибраһим ибн Даудтың "Эмуна Рама" ("Жоғары Сенім") атты еңбегі, Маймонидтің өзі көптеген құнды ұсыныстар үшін қарыз болған, кейінгі философтардың назарынан тыс қалды. Ибн Даудтың өзінен бұрынғы жалғыз еврей философиялық еңбектері – Саадияның "Эмунот ве Деот" және Соломон ибн Габирольдің "Өмір қайнар көзі" болды. Бір жағынан, ол Саадия Гаонның еңбегін толық мойындады, бірақ оның ерік бостандығы туралы көзқарасын қабылдамады, өйткені осы мәселені шешу оның бүкіл жүйесінің басты мақсаты болуы керек еді. Екінші жағынан, Габирольге деген көзқарасы мүлдем қарсы болды және тіпті "Эмуна Рама" еңбегінің кіріспесінде Габирольдің "Өмір қайнар көзі" еңбегін аяусыз сынады. Яһудилер арасындағы алғашқы қатаң Аристотельші, Аристотельді және оның араб тіліндегі түсіндірушілері Әлфараби мен Ибн Синаны жалғыз нағыз философтар деп есептегендіктен, Ибн Дауд неоплатонизмді білдіретін Габирольдің ілімдеріне үнемі қарсылық көрсетті. Балалық сенімге лайықты құрмет көрсеткен Ибн Дауд сонымен қатар ақылдың құқықтарын қорғауға ұмтылды және демек, ғылымды шектеуге тырысқан кез келген әрекетке қарсы тұрды, оны Құдайдың жоспарына кінәлі қол сұғу деп есептеді, өйткені ол адамды ойлау қабілетімен мақсатсыз жаратқан жоқ. Ибн Даудтың пікірінше, нағыз философия бізді діннен бұрмаламайды, керісінше, оны нығайтады және бекітеді. Сонымен қатар, әрбір ойлы яһуди иудаизм мен философияның негізгі ұстанымдары арасындағы үйлесімділікті білуі керек және олар бір-біріне қайшы келетін сияқты жерлерде оларды татуластырудың жолын іздеуі керек. Ибн Дауд философияның құндылығына қарамастан, иудаизм дінінің жоғарырақ екенін тұжырымдайды. Философтардың мыңдаған жылдар бойы даму арқылы және ең ауыр қателерді жеңгеннен кейін алған білімі иудаизмге бастапқыда аян арқылы берілген. Ал моральдық шындықтарға қатысты, философтар оған тәуелсіз зерттеу арқылы емес, Киелі кітаптардың ілімдерінің ықпалымен қол жеткізген болуы мүмкін деп болжауға болады.

Аристотельдің пікіріне қайшы

Рас, кейбір мәселелерде ибн Дауд Аристотельдің тұжырымдарымен келіспеушілікке толыққанды түсе алмады: бұл әсіресе Аристотельдің жаратылыс туралы теориясына қатысты. Аристотельдің пікірінше, кез келген жаңа нәрсе материяның белгілі бір формаға бірігуінен пайда болады; демек, материя кез келген жаратылыстың қажетті негізі болып табылады. Сондықтан, барлық нәрсеге ортақ зат ретінде алғашқы материяның өзі бастауы болмауы керек және мәңгілік болуы тиіс. Бірақ, бұрыннан бар және мәңгілік материяны қабылдау, Киелі кітаптағы жаратылыс тарихымен үйлеспейді, ол жаратылысты ештеңеден, уақыт шеңберінде жасалғандығын көрсетеді. Осы қайшылық, кейіннен Маймонидтің Аристотельдің барлық трансценденттік мәселелердегі билігіне күдік тудыруына себеп болды, ал Ибн Дауд осы қайшылықтан шығудың жолын таба алмады; сондықтан ол қиындықтарды шешуге тырысқаннан гөрі, оларды айналып өтуге бейімделді. Ол жаратылыстың барысын шығармашылық актілер тізбегі ретінде көрсетеді, бұл Габирольдің әртүрлі субстанциялардың іздік орналасуы туралы тұжырымын еске салады. Бірақ ол өзі кейіннен бұл тек біздің түсініктерімізге архитектуралық тұрғыдан толықтыру қажеттілігін қанағаттандыру үшін жасалған гипотеза екенін мойындайды, бұл жаратылыс шын мәнінде барлық кезеңдерден өткен болса, бастапқы материядан – бізге сезілмейтін нәрседен, барлық жекелеген заттарға дейін болатын біртіндеп даму процесін көрсетуге арналған, ал осы кезеңдердің кейбіреулері абстрактілі ұғымдарда ғана бар деп есептелуі мүмкін. Дегенмен, Ибн Даудтың пікірінше, жаратылыстың осындай бірте-бірте дамуын мойындау, Құдайдың іс-әрекеттері туралы біздің түсінігімізге қайшы келер еді.

Теология

Құдай туралы ілімге келсек, Ыбырайым ибн Дәуд, Аристотель және оның араб тіліндегі түсіндірушілері сияқты, қозғалыс принципінен бастап, өзінің дәлелін шексіз регрестің мүмкін еместігіне негіздеп, барлық қозғалыстың бастапқы себебі немесе алғашқы қозғаушы тұжырымына жетеді. Ол, өзінің бастапқы себебі ретінде, одан жоғары қозғалыс себебі болмайды, демек, қозғалмайтын деп есептелуі керек. Алғашқы қозғаушы – Құдай. Бірақ, Құдайдың бар екендігін дәлелдеу екі маңызды сұраққа жауап беруді қажет етеді: бірі – Құдайдың мәнділігі, екіншісі – Құдайдың бірлігі. Құдайдың мәнділігіне қатысты, қозғалыстың бастапқы себебіне тән шексіздік тұжырымынан, ешбір заттық нәрсе өзі шексіз бола алмайды және оған шексіз күш те жатқызылмайды. Алайда, алғашқы қозғаушы шексіз, себебі ол өзі қозғалыссыз болғандықтан, оның күші де өзгеріс пен түрлену қозғалысына әсер етпейді. Демек, Құдай – яғни, алғашқы қозғаушы – заттық емес. Бірақ, қажетті болмыс ретінде, Құдай да толығымен қарапайым және жалғыз болуы керек, өйткені оның мәніндегі көптік тұжырымы, бірден оның бар болуының қажеттілігін жояды. Себебі, осы көптікті бірлікке біріктіруді басқа бір нәрсе жасаған болуы керек, сондықтан бұл көптіктің бар болуы енді қажетті емес, яғни оның өзінің мәнімен анықталмайды, бірақ сол біріктіруді жасаған басқа бір нәрсеге тәуелді болады. Абсолюттік бірлік тұжырымынан Құдайдың бірегейлігі тұжырымы туындайды, егер мұндай екі нәрсе болса, Құдайдың бірлігі жойылады, себебі кем дегенде біреуіне екіншісінен ажырату үшін ерекше қасиет тағайындалуы керек. Құдайдың бірлігі туралы іліммен, құдайлық қасиеттер туралы ілім байланысты, және Ибраһим ибн Дәудтің жүйесінде Бахия ибн Пакуда қабылдаған теріс қасиеттер туралы ілім оған кіріктірілген. Сондай-ақ, Яһуда ха Леви бұл ілімді ескі араб теологиясынан алған. Ибн Даудтың айтуынша, тек теріс қасиеттерді ғана Құдайға жатқызуға болады, сондықтан осы теріс қасиеттердің қаншалықты көп болғанына қарамастан, Құдайдың мәнінде ешқандай көптік пайда болмайды. Бұл, әрине, құдайлық болмыстың оң тұжырымынан бас тартумен тең, себебі жағымсыз мәлімдемелер қате түсініктерді болдырмауға жеткілікті болуы мүмкін, бірақ олар арқылы ғана оң білім алу мүмкін емес. Шындығында, Құдай туралы біліміміз екі нәрсемен ғана шектеледі: 1) Ол бар және 2) оның мәні түсініксіз. Теріс қасиеттерге қоса, Құдайға қатысты тек салыстырмалы қасиеттерді ғана айтуға болады, себебі тіпті олардың саны көп болса да, олар Құдайдың мәніне емес, тек оның әлеммен қарым-қатынасына қатысты болғандықтан, құдайлық болмыстың бірлігі тұжырымында ешқандай өзгеріс жасамайды. Сенімнің болжамдық ілімдерінен, оның шындығын тек ойлау арқылы дәлелдеуге болады, құдайлық аянға немесе (дәлірек айтқанда) осындай аянның тарихи дәстүріне негізделген тарихи догмаларды ажырату керек. Көптеген адамдардың алдында ашық орын алған оқиғаға қатысты дәстүр, ол, былайша айтқанда, қоғамдық пікірдің бақылауында пайда болды, замандастарымен дауланбады және үзіліссіз сабақтастықпен жетіп келді, тіпті кәсіби логикпен де таласпайтын сенімділікке ие. Тарихи дәстүрдің сенімділігі пайғамбарлықтың шындығына деген күмәнді қалыптастырады. Бұл сенім тек құдайлық аян маңызды қоғамдық мәселелерге қатысты болған кезде ғана қолданылады, бірақ олар маңызды емес мәселелерге немесе жеке тұлғаның жеке істеріне қатысты болмаған кезде. Сонымен, ибн Даудтың (бәлкім, Исаға жатқызылатын кереметтерге сілтеме жасай отырып) айтуынша, егер Тораның шынайылығы Мұсаның кереметтері сияқты тарихи түрде негізделгеннен гөрі, Илияс пен Елисейдің қайта тірілтуі сияқты жеке кереметтермен ғана қолдау тапса, қиын жағдайға түсер еді.

Пайғамбарлық теориясы

Альфараби мен Авиценнаның тұжырымдамаларына сүйене отырып, Ибн Дауд (Маймонид пайғамбарлықты түсінуде көп жағынан оның ізін басқан) пайғамбарлық сыйы адам ақылының дамуының үздіксіздігін бұзатын құбылыс ретінде емес, белгілі бір дәрежеде табиғи эволюцияның соңғы сатысы ретінде қарастырылуы керек деп сарайды. Оның төменгі сатылары пайғамбарлықтан ерекшеленсе де, олар табиғаттың белгілі бір бірлігі арқылы соған байланысты. Пайғамбарлықтың нағыз сатысына жеткеннен кейін де, бұл сый прогрессивті дамуға қабілетті, бірақ ерекше қабілетті адамдарда бірден ең жоғары жетілуге жете алады. Пайғамбардың ақылы мен жоғары интеллектілер арасындағы байланыс, ең алдымен Белсенді Интеллект арқылы, оның жоғары танымдық қабілеттерін және табиғи заңдардан асып түсу қабілетін түсіндіруге жеткілікті. Құдай мен адам арасында делдал ретінде тағайындалған пайғамбар, ажыратылған интеллектілердің, яғни періштелердің деңгейіне дейін көтеріледі.

Тағдыр туралы

Жоғарыда келтірілген философиялық жүйеге сүйене отырып, сенім туралы доктринаны баяндағаннан кейін, адамның ерік бостандығы және оның құдайлық қамқорлыққа, немесе алдын ала белгілеуге сенумен байланысы мәселесі шешіміне жақындағанын айтуға болады. Құдайдың қамқорлығына сенімнің әлемдегі зұлымдықпен үйлеспейтіні туралы, себебі Құдай бір уақытта зұлымдық пен жақсылықтың авторы бола алмайды деген қарсылық, зұлымдықтың өзіндік болмайтынымен, ол тек нақты жақсылықтың жоқтығының табиғи салдары екенімен, демек, зұлымдыққа жаратушының қажеті жоқ екенімен жоққа шығарылады. Осы әлемде көрінетін кемшіліктер мен жетілмеушіліктер Құдайдың даналығы мен мейірімділігіне қайшы келмейді. Бұл кемшіліктер тек шектеулі санада ғана көрінеді, ол заттарды бөлек және өздерінен қарастырады, бірақ олардың тұтасқан байланысын ескермейді. Жоғары тұрғыдан қарағанда, заттарға немесе жеке тұлғаларға тән кемшіліктер, жалпы контексте тіпті артықшылықтар мен жетілуге мүмкіндік беретін жағдайлар болып көрінуі мүмкін. Адамның ерік бостандығының субъективті принципіне объективті корреляты ретінде мүмкіндік ұғымы сәйкес келеді, оған сәйкес екі нұсқаның бірі орын алуы мүмкін. Бұл Құдайдың толық білу мүмкіндігін ешқандай жолмен шектемейді; егер жалпы қолданыста қателік жібермесе, адам "мүмкін" деп аталатын нәрселерді дұрыс анықтауы керек, олардың беймәлімдігі өздерінің мәнінен емес, тек біздің олардың мәнін толық білмеуімізден туындайды. Бірақ бұл мүмкіндік, шын мәнінде, мүмкіндік емес, Құдайдан мүлдем алынып тасталуы керек, өйткені ол Оның толық білу мүмкіндігімен үйлеспейді. Мүмкіндік туралы ұғымның қатаң және нақты түрі Құдайдың толық білу мүмкіндігіне қарсы келмейді; себебі Құдай жаратылысты бастапқыда реттегенін, сондықтан белгілі бір жағдайларда екі балама да "мүмкін" оқиғалар болатынын елестету оңай. Жаратушы адамның бостандығына өз күшін көрсетуге мүмкіндік беру үшін, кейбір әрекеттердің соңғы нәтижесін тіпті Өзінің біліміне дейін шешілмеген күйде қалдырды. Ибн Дауд адамның ерік бостандығын моральдық бейімділіктің әртүрлілігімен, жеке тұлғаларда да, бүкіл ұлттарда да кездесетін, жаратылыстық себептерге байланысты белгілі бір шектеулерге тап болатынын мойындайды. Бірақ адам өзінің табиғи құштарлықтары мен сезімдерін жеңіп, өзін тазарту және жақсарту арқылы жоғары моральдық деңгейге көтеріле алады. Тора және практикалық философияның бір бөлігін құрайтын этиканы зерттеу, Платоннан алынған "жандарды емдеу ілімі" деп аталатын, осы биік деңгейге жол көрсетеді; бірақ практикалық философияның ешқандай ғылыми тұжырымы бұл тұрғыда Киелі кітаптардың биіктігіне жақындамайды, онда философтарға белгілі ең жоғары моральдық принциптер айқын түрде баяндалған. Рәсімдік заңдар да моральдық тәрбие беру мақсатына қызмет етеді. Сондықтан, олар да моральдық заңдар ретінде жарамды; алайда, сенімнің доктриналарымен және нақты этикалық заңдармен салыстырғанда, олардың маңыздылығы төмен, өйткені Киелі кітапта да құрбандықтарға моральдық заңдармен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз маңыз берілген.