Кіріспе

Етрог (, көпше: etrogim; Ашкеназ еврейше: esrog, көпше: esrogim) – еврейлер бір апталық Сукот мерекесінде төрт түрдің бірі ретінде пайдаланатын сары цитрон немесе Citrus medica. Лұлаф, хадасс және аравамен бірге этрог қолға алынып, мерекелік дұғалардың белгілі бір бөліктері оқылғанда ұсталады немесе сілкіп көрсетіледі. Сукот мерекесінің қағидаларын орындау үшін этрогты таңдауға ерекше назар аударылады.

Этимология

Еврей тіліндегі сефард диалектісінен "этрог" деп латын әрпіне көшіру жиі қолданылады. Ашкеназ диалектісінде "эрог" немесе "эриг" деп айтылады. Ғылыми еңбектерде "этрог" немесе "этрог" деп транслитерацияланады. Еврей сөзінің парсы тіліндегі жеміс атауы – "вадрангтан" шыққан деп саналады, ол алғаш рет "Вендидатта" кездеседі. Туысқан сөздер парсы тіліндегі "турүндж" (ترنج) және арамей тіліндегі "ʾаṯruggā". Бұл сөз араб тіліне де "утружжа" (أُتْرُجَّةِ) түрінде енген, әсіресе "Сахих Муслим" жинағындағы хадисте кездеседі. Арамей тілінің сирек кездесетін түрі – "этронга" (אתרונגא) маңызды, себебі ол "вадрангтың" альвеолярлық мұрындық дыбысын (әрпімен көрсетілгендей) сақтайды, бұл дыбыс ағылшын тіліндегі "orange" сөзінде де байқалады.

Таксономия

Қазіргі еврей тілінде этрог – кошерлікке жарамдылығына қарамастан, цитронның кез келген түрі немесе нұсқасын білдіреді. Бірақ, көбінесе бұл сөз төрт түрдің бірі ретінде діни ғұрыптарда қолданылатын сорттар мен үлгілерді атау үшін ғана қолданылады. Кейбір таксономиялық сарапшылар, мысалы Ходжсон және басқалар, этрогты цитронның бір ғана түрі деп жаңылыстыра қарады. Әртүрлі еврей діни рәсімдері өздерінің дәстүрлеріне немесе тиісті позектерінің шешіміне сәйкес әртүрлі сорттарды пайдаланады.

Киелі кітап сілтемелері

Алғашқы күні, сұлу ағаштардың жемістерін, құрма ағаштарының бұтақтарын, жапырақты ағаштардың бұтақтарын және өзендегі жылы ағаштардың бұтақтарын жинап, жеті күн бойы Раббың Иенің алдында қуанып тойлаңдар. Леуіліктер 23:40, Жаңа қайта қаралған стандартты нұсқасы. Киелі кітаптағы peri eitz hadar (פְּרִי עֵץ הָדָר) (жоғарыда "сұлу ағаштардың жемісі" деп аударылған) деген сөз тіркесін түрліше түсіндіруге немесе аударуға болады, бірақ Талмуд бұл тіркесті этрогқа байланысты деп түсіндіреді. Қазіргі еврей тілінде хадар цитрус туысын білдіреді. Нахманид (1194 – шамамен 1270 ж.) бұл сөздің цитронның ежелгі еврей тіліндегі түпкі атауы болғанын айтады. Осы көзқарас бойынша, этрог сөзі кейіннен пайда болып, арамей тілінен бейімделген. Хадис әдебиетінде еске алынған цитрон жемісінің арабша атауы – итрандж (اترنج) де арамей тілінен алынған.

Тарихи өсіру

Екінші ғибадатхана дәуірінде этрогим Киелі жерде кеңінен өсірілді, және этрогимнің суреттері сол заманның көптеген археологиялық қазбаларында табылды, оның ішінде Маон синагогындағы, Бет-Альфа синагогындағы және Хамат-Тиберия синагогындағы мозаикаларда. Бұл орындардың барлығында этрог, шофар немесе менора сияқты басқа да маңызды діни нышандармен бірге бейнеленген. Этрог көптеген Бар-Кохба монеталарында да кездеседі. Цитрус жемістеріне қатысты археологиялық деректер шектеулі, себебі тұқымдары мен тозаңдары археологиялық зерттеулерде жиі табылмайды. Израильде этрогимнің табылуының ең ерте дәлелі – 2012 жылы Рамат-Рахель қазбаларында жүргізілген жұмыстар кезінде б.з.д. II ғасырға жататын цитрон тозаңының табылуы.

Диаспорадағы

70 жылы Иерусалим құлағаннан кейін, жер аударылған яһудилер лимон ағаштарын климатқа қарай қолайлы жерлерге отырғызды: Оңтүстік Еуропада (Испания, Грекия және Италия), сондай-ақ Солтүстік Африка мен Кіші Азияда. Лимон өсірілетін жылы аймақтардың солтүстігінде қоныстанған яһудилер импортталған этрогимге тәуелді болды, бұл теңіз саяхаттарының қауіптілігі мен белгісіздігін ескере отырып, үлкен алаңдаушылық тудырды. XVII ғасырда этрогимнің ең танымал көздері Корсика және Корфу аралдары болды. 1850 жылдардың соңынан бастап Палестина мандатындағы «Жақсы ағаштың жемісі» қауымдастығы, этрог фермерлерін білдіріп, олардың өнімдерін Еуропадағы яһудилерге сатты. Кейбір еврей қауымдастықтары әлі де Италия, Грекия, Марокко немесе Йемен лимондарын артық көреді, бірақ лимон іздеген көптеген яһудилер Израиль жеріне, Эрец Исраэльге қайта оралды. Америкалық яһудилер мерекелік этрогимнің көпшілігін Израильден импорттауды жалғастырады, бірақ шмита кезінде Израиль өнімдерін экспорттауда халахикалық қиындықтар туғанда. Америка Құрама Штаттарында этрогты коммерциялық мақсатта өсіретін жалғыз адам – Калифорнияның Сан-Хоакин аңғарындағы Эксетер қаласындағы фермада Citrus Research Board-тың бұрынғы төрағасы Джон Киркпатрик. Киркпатрик, еврей емес, 1980 жылы Бруклиндегі «Юдаика» дүкенінің қызметкері Йисруэль Вайсбергермен телефон арқылы сөйлескеннен кейін этрог өсіруді бастады. 1995 жылы Вайсбергердің ағасы Яков Шломо Ротберг бұл іске қатысып, содан бері Киркпатриктің серіктесі болды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Киркпатрикте 250 этрог ағашы бар және жылына 3000 жарамды этрог шығарады, ал 9000-ы халахикалық талаптарға сай келмейді. Калифорнияда басқа да өсірушілер бар, мысалы, Биг Сур маңындағы Горда қаласындағы Инга Дорош пен Дэвид Слит, бірақ олар раввиндік бақылауда емес, сондықтан кошер емес.

Питам

Питам немесе питом (ивритше: פיטום; көпше түрі питамим) – стильден (ивритше: "דַד" дад) және топырақтан (ивритше: "שׁוֹשַׁנְתָּא" шошанта) құралады және әдетте өсу процесінде түсіп қалады. Питам толық сақталған этрог ерекше құнды саналады, бірақ өсу кезінде питамды табиғи түрде түсіретін сорттар да кошер деп есептеледі. Егер тек топырақ ғана түсіп қалса, тіпті егіннен кейін де, стильдің бір бөлігі жабысқан болса, лимонды әлі де кошер деп санауға болады. Егер питамның толық бөлігі, яғни топырақ және стиль, күшпен жұлынып түсірілсе, этрог діни мақсаттар үшін кошер емес.

Питамды сақтау әдісі

Еврей университетінің бау-бақша шаруашылығының зейнеткер профессоры Элизер Гольдшмидт ашқан ауксин арқасында бүгінде көптеген питамимдер сақталып қалды. Цитрус бағында пиклорам гормонымен жұмыс істеп жүргенде, ол жақын жерде табылған Валенсия апельсиндарының кейбіреулерінде питамимдерінің өте жақсы сақталғанын күтпеген жерден байқады. Бергамот сияқты этрог немесе лимон гибридінен басқа цитрус жемістері әдетте питамимдерін сақтамайды. Егер сақтаса да, олардың питамимдері құрғақ, шұңғыл және өте қажу болады. Гольдшмидт байқағандай, питамимдердің бәрі марокколық немесе грек лимондары сияқты жаңа және тығыз болды. Пиклорамды зертханада сынап, Гольдшмидт қалаған нәтижеге жету үшін дұрыс "дозаны" тапты: үш миллион тамшы суға химиялық заттың бір тамшысы.

Тазалық

Лимонның кошер болуы үшін, оны ешқандай басқа түрге тіркеп егуге немесе будандастыруға болмайды. Сондықтан, тек бірнеше дәстүрлі сорттар ғана қолданылады. Егу жұмыстары жүргізілмеуін қамтамасыз ету үшін, таңдаулы плантациялар қатаң раввиндер бақылауында ұсталады.

Генетикалық зерттеулер

Этрог ретінде дәстүрлі түрде қолданылатын лимон түрлері: Италияның Диаманте лимоны, Грекия лимоны, Израильдің Балади лимоны, Марокко және Йемен лимондары. Элизер Э. Голдшмидт және оның әріптестері цитронның он екі танымал түрін тазалығы мен генетикалық байланысы бойынша сынап, оң нәтиже берген жалпы ДНК зерттеуін жүргізді. Бармақты және Флоренция лимондары, олар лимонның түрлері немесе гибридтер болғанымен, ритуал үшін қолданылмайды. Корсика лимоны бұрын жиі қолданылмаған, бірақ жақында ритуалдық мақсаттар үшін қайтадан қолданысқа енгізілді.

Селекция және өсіру

Жоғарыда айтылғандардан өзге, таза этрогимді мүмкін будандардан ажырату үшін қолданылатын раввиндік белгілер бар. Бұл дәстүрлі белгілер кәсіби фермерлер жүргізген үздіксіз таңдау арқасында сақталған. Ең қабылданған белгілер: 1) таза этрогимнің қалың қабығы болады, ал оның азын-азын жеміш бөліктері құрғақ болады, 2) этрогимнің сыртқы беті қабыршақты және түйнекті болады, 3) этрогимнің гүлшоғыры ішке қарай сәл батып тұрады. Ал лимон немесе басқа лимон гибридінде мұндай белгілердің бірі немесе барлығы жоқ болуы мүмкін. Кейінірек және кеңінен қабылданбаған белгі – тұқымның орналасуы. Таза этрогимде тұқымдар көрші тұқымдармен тығыздалмаса, тік орналасады; лимон мен гибридтерде тұқымдар тығыздалмаса да көлденең орналасады. Этрогим әдетте екі-төрт жастағы кесінділерден өсіріледі. Ағаш кесінді отырғызылғаннан кейін шамамен төрт жылдан соң жеміс бере бастайды. Егер ағаш тұқымнан өссе, онда ол жеміс беруге шамамен жеті жылға дейін күтеді, сондай-ақ ағаш немесе жемісінде генетикалық өзгерістер болуы мүмкін.

Кедендік

Мереке кезінде этрогты қорғау үшін оны жібек жіптерге орап, арнайы әшекейлі қорапқа, көбінесе күмістен жасалған қорапқа салады. Мерекеден кейін этрогты жеу немесе этрог джемі әйелдің оңай босануы үшін сегула (тиімді ем) саналады. Ашкеназдықтардың бір әдеті бойынша, этрогты Ту Бишватқа дейін сақтап, қантталған түрінде немесе сукада ретінде жейді, сондай-ақ, келесі Суккот мерекесінде әдемі этрогқа ие болу ниетімен дұға етеді. Кейбір отбасылар этрогтан джем немесе ликер жасайды, ал кейбіреулері Шаббаттан кейінгі хавдала рәсімінде хош иіс ретінде қолдану үшін қабығына қарағай тырнақтарын қадап, помандр жасайды. Израильде өсірілген этрогтар тағам ретінде жіктелмейді, сондықтан оларды ауыл шаруашылығында қолданылатын көп мөлшердегі пестицидтерге байланысты жеу ұсынылмайды.