Кіріспе

Логикалық парадокс - бұлыңғыр тұжырымдамалардан туындайтын парадокс. Сориттер парадокс (/s//oʊ//'//r//aɪ//t//iː//z/; кейде үйінді парадокс деп те аталады) - бұлыңғыр тұжырымдамалардың салдарынан туындайтын парадокс. Әдетте, құм үйіндісінен бастап, одан біртіндеп түйіршіктер алынып тасталады. Егер бір түйіршікті алып тастау үйіндіні үйінді емес қылып жасамаса, парадокс мынада: осы процесті жеткілікті рет қайталағанда, тек бір түйіршік қалғанда, ол әлі де үйінді болып санала ма? Егер жоқ болса, ол қашан үйіндіден үйінді емес күйге өтті?

Вариациялар

Кішкентай өзгерістер мен үлкен салдарлар арасындағы шиеленіс сориттер парадоксына әкеледі. Оның көптеген нұсқалары бар [кейбіреулері] болу (факты мәселесі) мен көріну (қабылдау мәселесі) арасындағы айырмашылықты қарастыруға мүмкіндік береді.

Тұрақтылық қателігі

Континуум қателігі (сонымен қатар, сақал қателігі, сызық салу қателігі немесе шешім нүктесі қателігі деп те аталады) – сориттер парадоксымен байланысты бейресми қателік. Екі қате пікір де адамның анық емес тұжырымды, оның қалауынша дәлдігі жетпегендігі үшін теріс қабылдауына себеп болады. Белгісіздік өзі жарамсыздыққа нұсқау бермейді. Бұл қателік – екі жағдай немесе құбылыстың ерекше деп есептелмеуі (немесе тіпті жоққа шығарылуы) туралы аргумент, себебі олардың арасында жағдайлардың үздіксіз тізбегі бар. Қатаң айтқанда, сориттер парадоксы көптеген жеке жағдайлардың болуын білдіреді (классикалық тұрғыдан, 1 мен 1,000,000 құм түйіршігі арасында, демек 1,000,000 мүмкін жағдай), ал континуум қателігі температура сияқты жағдайлардың үздіксіз тізбегі бар (немесе сондай көрінетін) жағдайларды білдіреді. Физикалық әлемде үздіксіздік бар ма деген сұрақ – классикалық атомдық мәселе. Ньютон физикасы мен кванттық физика әлемді үздіксіз деп моделдейді, бірақ кванттық гравитациядағы кейбір ұсыныстар, мысалы, шеңберлік кванттық гравитация, Планк ұзындығында үздіксіз ұзындық тұжырымдары қолданылмайтынын, сондықтан үздіксіз көрінетін нәрселер әлі ажыратылмаған жеке жағдайлар болуы мүмкін деп көрсетеді. Континуум қателігі үшін континуумның бар екені ескеріледі, бірақ бұл көбінесе маңызды айырмашылық емес: әдетте, сориттер парадоксына қарсы кез келген аргумент континуум қателігіне қарсы да қолданылуы мүмкін. Бұл қателікке қарсы бір аргумент қарапайым мысалға негізделген: шашы бар және шашы жоқ адамдар бар. Тағы бір аргумент – жағдайлардың әрбір өзгерісіне сәйкес жағдайдың дәрежесі сәл өзгереді, ал бұл шағын өзгерістердің жиынтығы жағдайды бір санаттан екіншісіне жылдырады. Мысалы, бір күріш дәнін қосу күріштің жалпы тобын "сәл көбірек" үйіндіге айналдырады, ал жеткілікті шағын өзгерістер топтың үйінді екенін растайды – қараңыз, бұлыңғыр логика.

Топтардың бар екенін жоққа шығару

Бір адам бірінші тұжырымға қарсылық білдіріп, 1000000 құм түйіршігі үйінді құрамайды деуі мүмкін. Бірақ 1000000 – бұл кез келген үлкен сан, және дәлел кез келген мұндай санға да қатысты. Сондықтан жауап үйінді деген нәрсе бар екенін толығымен жоққа шығаруы керек. Питер Унгер осы шешімді қорғайды. Дегенмен, А.Ж. Айер оны Унгер ұсынғанда мойындамады: "Егер біз барлық нәрсенің атомдардан тұратынын ескерсек және Унгерді жасушалардан емес, жасуша құрайтын атомдардан тұратын деп ойласақ, онда Дэвид Виггинс маған көрсеткендей, осындай аргументті Унгердің жоқ емес, барлық нәрсемен сәйкес екенін дәлелдеу үшін де қолдануға болады. Біз тек қана Унгердің денесінен бір атомды алып тастау оның болуына ешқандай әсер етпейді деген тұжырымды, оған бір атом қосу да ешқандай әсер етпейді деген тұжырыммен ауыстыруымыз керек".

Белгілі бір шекараны белгілеу

Парадоксқа жиі берілетін алғашқы жауап – белгілі бір санды түйіршіктерден артық жиынтықты үйір деп атау. Егер «белгілі шекараны» 10000 түйіршік деп белгілесек, онда 10000-нан аз болса, ол үйір емес; 10000 немесе одан көп болса, ол үйір болады. Коллинз мұндай шешімдерді қанағаттандырмайды дейді, себебі 9999 түйіршік пен 10000 түйіршік арасындағы айырмашылықтың маңыздылығы шамалы. Шекара қайда орнатылса да, ол кездейсоқ болып қалады, сондықтан оның дәлдігі бұрмалаушы. Бұл философиялық және тіл білімі тұрғысынан да қарсылық тудырады: біріншісі – оның еріктілігіне байланысты, екіншісі – ол тілдің табиғи қолданысына сай емес.

Беймәлім шекаралар (немесе эпистемизм)

Тимоти Уильямсон мен Рой Соренсен нақты шекаралар бар екенін, бірақ оларды білудің қажеттілігі жоқ екенін айтады.

Математикалық түсіндірме

Тілдің әрбір атомдық сөйлемі үшін анықталған классикалық бағалау болсын, және ондағы ерекше атомдық сөйлемдердің саны болсын. Онда кез келген сөйлем үшін ең көп дегенде ерекше классикалық бағалаулар болуы мүмкін. Үстеме бағалау – сөйлемдерді шындық мәндеріне бейнелейтін функция, мұнда сөйлем өте дұрыс (яғни ) егер және тек қана барлық классикалық бағалаулар үшін ; сондай-ақ супер жалған. Әйтпесе, анықталмайды – яғни, егер екі классикалық бағалау және бар болса, онда және .
Мысалы, "Пегас лакрицаны жақсы көреді" дегеннің формалды аудармасы болсын. Онда тілде дәл екі классикалық бағалау бар, атап айтқанда және . Сондықтан ол өте дұрыс та, өте жалған да емес. Алайда, таутология барлық классикалық бағалаулар бойынша бағаланады; демек, ол өте дұрыс. Сол сияқты, жоғарыдағы үймелік ұсыныстың формалдануы өте дұрыс та, өте жалған да емес, бірақ өте дұрыс.

Шындықтың бос жерлері, артықшылықтар және көп мәнді логика

Тағы бір әдіс – көпмәнді логиканы қолдану. Бұл жағдайда мәселе екімәнділік принципімен байланысты: құм үйінді ме, үйінді емес пе, арасында жарты-жартылық жағдай жоқ. Үйінді және үйінді емес екі логикалық күйдің орнына, үшмәнді жүйе қолданылуы мүмкін, мысалы, үйінді, белгісіз және үйінді емес. Бұл ұсынылған шешімге жауап ретінде үшмәнді жүйе парадоксты толық шешпейді, себебі үйінді мен белгісіз арасында, сондай-ақ белгісіз бен үйінді емес арасында да шекара сақталады. Үшінші шындық мәні шындық мәнінің үзілісі немесе шындық мәнінің толығуы ретінде түсіндірілуі мүмкін. Басқаша айтқанда, тұманды логика нақты сандардың [0,1] бірлік аралығында көрсетілген логикалық күйлердің үздіксіз спектрін ұсынады – бұл шексіз көп шындық мәндері бар көпмәнді логика, сондықтан құм "әлбетте үйінді" күйінен "әлбетте үйінді емес" күйіне біртіндеп өтеді, аралық аймақта түрлі жағдайлар кездеседі. Тұманды модификаторлар континуумды "әлбетте үйінді", "көбінесе үйінді", "ішінара үйінді", "сәл үйінді" және "үйінді емес" сияқты сыныптарға сәйкес келетін аймақтарға бөлу үшін қолданылады. Дегенмен, осы шекаралардың қайда орналасатыны мәселесі шешілмейді; мысалы, құмның қанша дәнегі болғанда ол "әлбетте" үйінді болып санала бастайды?

Гистереза

Раффман енгізген тағы бір әдіс – гистерезисті пайдалану, яғни құм жинаудың бастапқы күйін білу. Құмның бірдей мөлшері оның қалай пайда болғандығына байланысты үйінді деп аталуы мүмкін, ал олай болмауы да мүмкін. Егер үлкен үйінді (күмәндісіз үйінді деп сипатталған) бірте-бірте кешірілсе, құмның нақты мөлшері азайып, азырақ түйіршікке дейін жетсе де, ол "үйінді статусын" белгілі бір деңгейде сақтайды. Мысалы, 500 түйіршік – үйінді, ал 1000 түйіршік – үйінді. Бұл екі жағдайдың арасында белгілі бір ортақ бөлік болады. Егер оны үйіндіден үймеге дейін кешірсек, 750 түйіршікке дейін ол үйінді болып қалады. Осы кезде оны үйінді деп атау тоқтатылып, үйме деп атай бастайды. Бірақ бір түйіршікті қосса, ол бірден үйіндіге айналмайды. Керісінше, жоғары қарай өскенде 900 түйіршікке дейін үйме болып қалады. Таңдалған сандар кездейсоқ; маңызы, бірдей мөлшердегі құм өзгеріске дейін қандай күйде болғандығына байланысты үйінді немесе үйме болуы мүмкін. Гистерезистің кең таралған қолданылуы – кондиционердің термостаты: кондиционер 77°F-қа орнатылады, содан кейін ауаны 77°F-тан сәл төмен салқындатады, бірақ ауа 77.001°F-қа жылығанда бірден қосылмайды – ол шамамен 78°F-қа дейін күтеді, күйдің бірден өзгеруін болдырмау үшін.