Кіріспе
12 ғасырдағы латын ақыны Архипоет (лат. The Archpoet, 1130 – шамамен 1165), немесе Archipoeta (лат. және неміс тілдерінде) – 12 ғасырдағы он ортағасырлық латын өлеңінің анонимді авторына берілген атау. Оның ең танымал туындысы – «Куәлік» өлеңі, ол «Кармина Бурана» қолжазбасында (CB 191) табылды. Орлеандық Хью Примаспен (кейде оны осымен шатастырады) бірге ол голиард поэзиясының ең көрнекті үлгісі және латын орта ғасырларының ең талантты ақындарының бірі саналады. Император Фредерик Барбароссаның екі Родульфусының бірі ретінде Архипоетті анықтауға бағытталған кейбір соңғы, бірақ әзірге нәтижесіз әрекеттер жасалған. Алайда, оның нағыз кім екені әлі анықталған жоқ және, көп болса, мәңгілікке жоғалған болуы мүмкін. В. Х. Т. Джексонның пікірінше, оның лақап аты – меценаты Дасселдің Рейнальдының «Архиканцлер» (лат. Archicancellarius) лауазымымен байланысты ойын болуы мүмкін, бірақ оның нақты шығу тегі әлі де болжамдарға ашық. Сонымен қатар, ол бұл лақапқа қалай ие болғаны немесе оны кім бергені белгісіз: тыңдармандардың, басқа ақындардың немесе Рейнальдтың өзінің құрмет көрсетуі ретінде ме; меценатының лауазымына сатирикалық әзіл ретінде; немесе ирониялық түрде өзін-өзі тану ретінде. Осы кезеңде «Архипоэта» псевдонимін немесе атағын тағы екі «clericus vagus» – көшпенді дін қызметкерлері пайдаланған: бірі Николай, ол қысқа мерзімге цистерциандықтардың монастырында тұрған, екіншісі Аванш қаласынан Генрих (шамамен 1250 жыл). Алайда, екеуі де Барбароссаның билік кезеңіндегі (1155–1190) «Архипоеттен» ерекшеленеді.
The Archpoet ( 1130 – c. 1165), or Archipoeta (in Latin and German), is the name given to an anonymous 12th century author of ten medieval Latin poems, the most famous being his "Confession" found in the Carmina Burana manuscript (under CB 191). Along with Hugh Primas of Orléans (with whom he has sometimes been confused), he is cited as the best exemplar of Goliardic poetry and one of the stellar poets of the Latin Middle Ages. While some recent—and so far inconclusive—attempts have been made to identify the Archpoet as either one of two Rodulfuses from the Emperor Frederick Barbarossa's entourage, his real identity has never been found and is most likely lost for good. It has been suggested by W. H. T. Jackson that his nickname could be a play on his patron Rainald of Dassel's title of Archchancellor (Archicancellarius in Latin), even if its exact origins are ultimately left open to speculation. Moreover, it is not known how he came to earn the nickname or who bestowed it to him: whether as a mark of esteem from the audiences, other poets, Rainald himself; as a satirical jest on his patron's title; or as an ironical mock self attribution. There has been report of at least two other "clericus vagus", itinerant clerics, bearing the "Archipoeta" pseudonym or title around that time: one Nicholas who briefly resided with the Cistercians at their abbey, and Henry of Avranches (around 1250); yet both are distinct from the "Archipoeta" of Barbarossa's reigning period (1155–1190).
Өмір сүру мерзімі
Архпоэттің өмірлік жағдайы оның өлеңдерінің мазмұнынан, бірақ көбінесе Дасселдің Рейнальд өмірінен болжалданған. Ол Рейнальдты Кельн архиепискобы деп атағандықтан, ол 1159 (Рейнальд архиепископ болған кезде) мен 1167 (өлген кезде) аралығында өмір сүрген және белсенді болған болуы керек; сонымен қатар, оның даталанатын барлық өлеңдері 1162 және 1164 жылдар аралығында жазылған. 1167 жылы оның қамқоршысы қайтыс болғаннан кейін, Архпоеттен ештеңе естілмеді. Пьетр Дронк X өлеңінде былай жазады: «Ол өзін *iuvenes* қатарына қосады: техникалық тұрғыдан *iuvenis* жиырма бір мен елу жас аралығында болуы мүмкін, бірақ бұл шығарма жазылған кезде Архпоеттің отыз немесе отыз бес жаста болғанын елестету орынды, ал оның туған жылын 1130 жылдан аспайтынын айтуға болады». Бірнеше деректер Архпоеттің Альп тауларынан солтүстікке қарайғы жерден шыққандығын көрсетеді, бірақ оның қай елден екенін анық айту қиын, тіпті Германия оның туған жері ретінде жиі және дәстүрлі түрде қарастырылса да. Ол өзін «*ortus a militibus*» деп сипаттайды, яғни әскери топтан шыққан, және осындай жоғары тектен болғандықтан, әрине, либералды өнер мен теология саласында жақсы білім алған. IV өлеңінде ол поэзияны (Рим ақыны Вергилий символы ретінде) әскери мансаптан (троялық батыр Парис символы ретінде) жоғары қойғанын, өйткені оның тегі оған осыны мүмкіншілік бергенін және оған бейімделгенін айтады. Сол өлеңнен оның алғаш рет медициналық білім алу үшін Салерноға сапар шеккені, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты бұл жобадан бас тартуға мәжбүр болғаны белгілі. Ол сол кезде жұмыс істеуге кіріскен болуы мүмкін – шамамен 35 жылдық билігі кезінде оның және оның үшін жазылған көптеген хаттардың арасында «[[Ars dictaminis]], хат жазу өнерінің шебері» ретінде. Оның өлеңдерінде Салерно, Вена және Кельнге жасаған сілтемелері, сондай-ақ Архиканцлер сарайының орын ауыстыруларынан алынған бірнеше мәліметтер оның өмірінде Солтүстік Италия, Прованс, Бургундия, Австрия және Германияны аралап көргенін көрсетеді. Архпоеттің өмірінің соңғы жылдарын Кельндегі Сент-Мартин монастырында өткізгені белгілі. Көптеген ортағасырлық және/немесе аты-жөні белгісіз авторлар сияқты, оның өмірі туралы басқа да көп нәрсені сенімді айту мүмкін емес.
Презентация
Тондары мен мақсаттары жағынан бір-бірінен мүлдем өзгеше болғанына қарамастан, он өлеңнің барлығы да нақты жағдайларда, белгілі бір мақсатпен жазылғандықтан "жағдайына қарай" (occasional) деп аталады – оқиғаны тойлау немесе сұрауға жауап беру үшін. Архипоэттің жағдайында, бұл оның меценатының сарайына қатысты: сегізі Рейнальд Дассельге, ал қалған екеуі Фредерик Барбароссаның өзіне арналған. Мысалы, төртінші өлең, "Archicancellarie, vir discrete mentis" аталатын туындысы, императордың Италиядағы жорығын баяндайтын эпостық шығарманы бір апта ішінде жазу туралы Рейнальдтың ақылға сыймайтын талабына наразылық білдіретін жауап ретінде жазылған болуы мүмкін. Архипоэттің өлеңдері "күшті жекелей" сипаттамасымен белгілі: ол олардың дерлік барлығында да кездеседі және материалдық (мысалы, кедейлік, саяхат) және рухани (мысалы, қиындық, ашу, махаббат) жағдайын, оның кемшіліктері мен күнәлі табиғатын, тілектері мен ұмтылыстарын сияқты жеке мәселелерді ашық түрде талқылайды. Оның көптеген өлеңдері, мадақтау болсын болмасын, қуатты меценатынан тамақ, сусын, киім және ақша алуға бағытталған күрделі өтініштерге толы. Бірақ олар таза лирикаға немесе адал сенімге құламай, көбінесе нәзік сарказммен және жасырын мазақпен әлсіретіледі, бұл Архипоеттің өзі үшін еркін рухты, көшпенді және ләззатқа құмар адам ретінде қалыптасқан бейнесіне сай келеді, ол шектен тыс әрекеттеріне өкінбейді және өзін-өзі бағалауда тартынбайды. Техникалық жетістіктерінен басқа, өлеңдерде классикалық және библиялық көздерді пародиялық, саркастикалық және ирониялық мақсаттарда қолдану және манипуляциялау арқылы көрінетін күшті және кең таралған юмор сезімі орын алған.
Түсіндіру және бағалау
Өзінің "Орта ғасырдың көшпелі ғалымдары" атты ықпалды зерттеуінде Хелен Уодделл өлең туралы мақтап былай деп жазды: "Confessio Goliae – бұл көшпелі ғалымдар буынының аркетипі немесе әлемдегі ең ұлы той-қуаныш әнінен де артық нәрсе: бұл – өнер иесінің сол қоғамға жасаған алғашқы қарсылығы, оны көңіл көтеру оның міндеті болғанмен, одан күткен ризашылық болмады: құмырашының үйінен шыққан алғашқы зар, "Неліктен мені осылай жараттың?". Ортағасырлық "Мырзаның мойындауын" заманауи мәдениет сыншысының тұрғысынан қарастырып, философ Герберт Маркузе Архипоеттің көркемдік бейнесі мен өзінің ерекше жағдайын терең түсінуі туралы былай деп жазды: "Архипоэта – өзін-өзі шынайы сезіне білген, босқындар өмірінің және айналасындағы әлемге қарсылығының өнер үшін қажеттілік екенін ұғып, ашық айтқан алғашқы суретші болса керек. Оның босқындардың мойындауының керемет шумақтары еркін өнер иесінің нағыз өмір салтының жоғары санасымен қайталанып жатыр".
Танымал мәдениетте
"Конфессияның" бір бөлімі Карл Орфтың 1935–1936 жылдардағы "Кармина Бурана" кантатасында музыкаға қойылған Estuans interius ira vehementi ("Ішкі ашумен жанатын") ариясының мәтінін ұсынады. Джон Майерс Майерстің 1949 жылғы "Силверлок" романында Голиас, голиард ордо вагорумының мифтік қамқоршысы, басты кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленеді және оның суреті Архипоэттің "Конфессиясына" көп сіңірген. "Meum est propositum" атты ежелгі коммерциум әні "Конфессияның" 12, 13, 15, 17, 19 және 18-ші шумақтарынан құралған. Архипоэт – 2000 жылы итальян жазушысы Умберто Эконың "Баудолино" романының кейіпкері. Mystics, Spirit, Voices, 2000 жылы шыққан неміс музыкалық жобасы Lesiëm-нің тұңғыш альбомында "In Taberna Mori" атты ән бар. Неміс dark wave тобы Helium Vola "Fama tuba" (II) әнін 2001 жылғы "Helium Vola" студиялық альбомында (7-трек) және "Estuans intrinsecus" (X) әнін 2004 жылғы "Liod" студиялық альбомында (10-трек) жазды.