Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халықаралық ғарыш құқығының негізі
Basis of international space law
Сыртқы ғарыш туралы келісім 1950 жылдары ғарыш кеңістігі арқылы нысанаға жетуі мүмкін континентаралық баллистикалық зымырандардың (ICBM) дамуымен туды. Келісімнің негізгі қағидалары ғарышта ядролық қаруды қолдануға тыйым салуды; Айды және барлық басқа да аспан денелерін бейбіт мақсаттарда пайдалануды шектеуді; ғарышты барлық елдердің еркін зерттеуі мен пайдалануын қамтамасыз етуді; және ешбір елдің сыртқы ғарышқа немесе кез келген аспан денесіне егемендік алғанына жол бермеуді қамтиды. Бұл келісім әскери базалар құруға, қару-жарақ сынақтарына және аспан денелерінде әскери маневрлер жүргізуге тыйым салса да, ғарыш кеңістігіндегі барлық әскери қызметке, әскери ғарыш күштерін құруға немесе ғарыш кеңістігінде конвенциялық қаруларды орналастыруға тікелей тыйым салмайды. 1968 жылдан 1984 жылға дейін Сыртқы ғарыш туралы келісім (OST) төрт қосымша келісімге әкелді: Айдағы қызмет туралы ережелер; ғарыш аппараттарының салдарынан келтірілген зиян үшін жауапкершілік; құлаған ғарышкерлердің қауіпсіз оралуы; және ғарыш аппараттарын тіркеу. OST көптеген практикалық пайдалар әкелді және 1950 жылдардың соңынан 1980 жылдардың ортасына дейінгі кезеңде ғарыш саласындағы халықаралық құқықтық келісімдер тізбегіндегі ең маңызды буын болды. OST ядролық қарулардың жаһандық қауіпсіздігі үшін ең қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету мақсатындағы мемлекетаралық келісімдер мен стратегиялық күштерді келісудің «желісінің» ортасында болды. OST сонымен қатар ғарыш – барлық адамзаттың еркін пайдалануы мен зерттеуі үшін ашық кеңістік екенін және «барлық адамзаттың иелігінде» екенін жариялайды. 1961 жылғы Антарктика шартына сүйене отырып, Сыртқы ғарыш туралы келісім де белгілі бір қызметті реттеуге және қақтығысқа әкелуі мүмкін шексіз бәсекелестіктің алдын алуға бағытталған. Дегенмен, Сыртқы ғарыш туралы келісім – ғарыш құқығының алғашқы және ең маңызды құқықтық құралы болып табылады, ал оның кең ауқымды қағидалары ғарыштың азаматтық және бейбіт мақсатта пайдаланылуын ілгерілетуді қолдайтын көпжақты бастамаларға, мысалы, Халықаралық ғарыш станциясы мен «Артемида» бағдарламасына негіз болады.
The Outer Space Treaty was spurred by the development of intercontinental ballistic missiles (ICBMs) in the 1950s, which could reach targets through outer space. Key provisions of the Outer Space Treaty include prohibiting nuclear weapons in space; limiting the use of the Moon and all other celestial bodies to peaceful purposes; establishing that space shall be freely explored and used by all nations; and precluding any country from claiming sovereignty over outer space or any celestial body. Although it forbids establishing military bases, testing weapons and conducting military maneuvers on celestial bodies, the treaty does not expressly ban all military activities in space, nor the establishment of military space forces or the placement of conventional weapons in space. From 1968 to 1984, the OST gave birth to four additional agreements: rules for activities on the Moon; liability for damages caused by spacecraft; the safe return of fallen astronauts; and the registration of space vehicles. OST provided many practical uses and was the most important link in the chain of international legal arrangements for space from the late 1950s to the mid 1980s. OST was at the heart of a 'network' of inter state treaties and strategic power negotiations to achieve the best available conditions for nuclear weapons world security. The OST also declares that space is an area for free use and exploration by all and "shall be the province of all mankind". Drawing heavily from the Antarctic Treaty of 1961, the Outer Space Treaty likewise focuses on regulating certain activities and preventing unrestricted competition that could lead to conflict. Nevertheless, the Outer Space Treaty is the first and most foundational legal instrument of space law, and its broader principles of promoting the civil and peaceful use of space continue to underpin multilateral initiatives in space, such as the International Space Station and the Artemis Program.
Ғарыш саласындағы қызмет үшін жауапкершілік
Сыртқы ғарыш туралы шарттың VI бабы халықаралық жауапкершілік мәселесін қарастырады, онда "сыртқы ғарыштағы, оның ішінде Ай және басқа да аспан денелеріндегі үкіметтік емес ұйымдардың қызметіне осы Шартқа қатысушы тиісті мемлекеттің рұқсаты мен үздіксіз бақылауы қажет" делінеді, сондай-ақ қатысушы мемлекеттер үкіметтік немесе үкіметтік емес ұйымдар жүзеге асыратын ұлттық ғарыш қызметі үшін халықаралық жауапкершілікті көтереді. 1963 жылы "Батыс Форд" жобасы аясындағы талқылаулар нәтижесінде Сыртқы ғарыш туралы шарттың IX бабына консультациялық ереже қосылды: "Осы шартқа қатысушы мемлекет, егер басқа қатысушы мемлекеттің сыртқы ғарышта, оның ішінде Ай және басқа аспан денелерінде жоспарлаған қызметі немесе тәжірибесі тыныш мақсаттағы сыртқы ғарышты, оның ішінде Ай және басқа аспан денелерін зерттеу және пайдаланудағы қызметке зиянды кедергі келтіруі мүмкін деп санаса, ол аталған қызмет немесе тәжірибе туралы консультация сұрауға құқылы".
Article VI of the Outer Space Treaty deals with international responsibility, stating that "the activities of non governmental entities in outer space, including the Moon and other celestial bodies, shall require authorization and continuing supervision by the appropriate State Party to the Treaty" and that States Party shall bear international responsibility for national space activities whether carried out by governmental or non governmental entities. As a result of discussions arising from Project West Ford in 1963, a consultation clause was included in Article IX of the Outer Space Treaty: "A State Party to the Treaty which has reason to believe that an activity or experiment planned by another State Party in outer space, including the Moon and other celestial bodies, would cause potentially harmful interference with activities in the peaceful exploration and use of outer space, including the Moon and other celestial bodies, may request consultation concerning the activity or experiment."
XXI ғасырда қолданылуы
Негізінен сыртқы ғарышты бейбіт мақсатта пайдалану жөніндегі қару-жарақтарды бақылау шарты болып табылатын Сыртқы ғарыш шарты, Ай мен астероидтердегі кен өндіру сияқты жаңа ғарыш қызметтеріне шектеулі және түсініксіз ережелер ұсынады. Сондықтан, ресурстарды өндіру тыйым салатын тілге жата ма, әлде мұндай ресурстарды пайдалану коммерциялық пайдалану мен игеруді қамти ма деген пікірталас бар. Нақтырақ нұсқаулар іздеу үшін АҚШ-тың жеке компаниялары АҚШ үкіметінде лоббилік жұмыс жүргізді, нәтижесінде 2015 жылы АҚШ-тың коммерциялық ғарышқа ұшырудың бәсекеге қабілеттілігі туралы заңы қабылданды, ол ғарышта кен өндіруді заңдастырды. Қазір Люксембург, Жапония, Қытай, Үндістан және Ресей сияқты басқа елдер де сыртқы ресурстарды заңдастыруға бағытталған ұлттық заңнаманы енгізіп жатыр. Сонымен қатар, АҚШ Сыртқы ғарыш шартына қатысты бірқатар мәселелерді, оның ішінде ғарыш ресурстарын пайдалануды түсіндіруге бағытталған Артемида келісімдері деп аталатын екіжақты келісімдер сериясын құруға жетекшілік етті. Бұл аспан денелерін пайда табу үшін өндіруге қатысты заңдық талаптарға байланысты дау тудырды. Бұл талаптар кеңінен халықаралық қолдау алмады және мойындалмады, содан кейін олардан бас тартылды.
Being primarily an arms control treaty for the peaceful use of outer space, the Outer Space Treaty offers limited and ambiguous regulations to newer space activities such as lunar and asteroid mining. It is therefore debated whether the extraction of resources falls within the prohibitive language of appropriation, or whether the use of such resources encompasses the commercial use and exploitation. Seeking clearer guidelines, private U. S. companies lobbied the U. S. government, which in 2015 introduced the U. S. Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015 legalizing space mining. Similar national legislation to legalize the appropriation of extraterrestrial resources are now being introduced by other countries, including Luxembourg, Japan, China, India, and Russia. In addition, the U. S. has led the creation of a series of bilateral agreements known as the Artemis Accords that seek to clarify a number of issue related to the Outer Space Treaty, including the use of space resources. This has created some controversy regarding legal claims over the mining of celestial bodies for profit. These claims did not receive wider international support or recognition, and were subsequently abandoned.
Ғарыш заңына әсер ету
Ғарыш туралы шарт – ғарыш құқығының "негізгі тасы" саналады. Бұл 1958 жылы ғарыш мәселесі бойынша алғашқы БҰҰ Бас Ассамблеясының қаулысы қабылданғаннан кейін және келесі жылы Ғарыштың бейбіт мақсаттарда пайдаланылуы жөніндегі БҰҰ комитетінің (COPUOS) алғашқы отырысы өткеннен кейін, Біріккен Ұлттар Ұйымының осы құқық саласындағы алғашқы маңызды жетістігі болды. Шарт күшіне енгеннен кейін шамамен он жыл ішінде БҰҰ ғарыштағы қызмет үшін құқықтық аяны одан әрі дамыту мақсатында бірнеше келісімдер жасады: COPUOS осы келісімдерді және ғарыш құқығына қатысты басқа да мәселелерді БҰҰ Сыртқы ғарыш істері жөніндегі кеңсесінің көмегімен үйлестіреді.
As the first international legal instrument concerning space, the Outer Space Treaty is considered the "cornerstone" of space law. It was also the first major achievement of the United Nations in this area of law, following the adoption of the first U. N. General Assembly resolution on space in 1958, and the first meeting of the U. N. Committee on the Peaceful Uses of Outer Space (COPUOS) the subsequent year. Within roughly a decade of the treaty's entry into force, several other treaties were brokered by the U. N. to further develop the legal framework for activities in space: COPUOS coordinates these treaties and other questions of space jurisdiction, aided by the U. N. Office for Outer Space Affairs.