Кіріспе

Мезуза (көпше түрі: מְזוּזוֹת mezuzot) – еврейлердің Раввиндік Иудаизмін ұстанатындары үйлерінің есік қалқаларына бекітетін, Торадан алынған белгілі еврейше өлеңдер жазылған пергамент. Бұл өлеңдер – мезузаны қолдануға қатысты нұсқаулар берілген Киелі кітаптағы аяттар (Екінші заңдар кітабы 6:4–9 (HE) және); сонымен қатар, олар Шма дұғасының құрамына да кіреді. Басты Раввиндік Иудаизмде мезуза әдетте үйдің барлық есігіне орналастырылуы керек, бірақ кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, дәретханалар (тұрғын жай емес) және кішкентай шкафтар. Клафты білікті жазушы ("sofer stam") дайындайды, ол тиісті діни заңдарды оқып үйренуден бастап, қаламды ойып жасау және жазу практикасы сияқты іскерлік дағдыларды меңгереді. Өлеңдер қауырсын қанатынан немесе, қазір сирек кездесетін, қамыстан жасалған арнайы қаламмен өшпес қара бояумен жазылады. Содан кейін клаф оралып, әсемдемелі қобдишаның ішіне салынады.

Мезузалық жағдайлар

Мезузаның ең маңызды бөлігі – оның қаптамасы емес, пергамент, бірақ оның дизайны мен жасалуы ғасырлар бойы өнер деңгейіне көтерілген. Мезуза қаптамалары күміс, қымбат металдардан бастап, ағаш, тас, керамика, қалайы және тіпті полимерлі саз сияқты алуан түрлі материалдардан жасалады. Кейбір мезуза сатушылар мәтіннің фотокөшірмесін қағазға көшіріп беруі немесе сатуға ұсынуы мүмкін; бірақ бұл кошер (жарамды) мезуза емес, оны білікті жазушы пергаментке қолмен жазуы тиіс.

Орны мен тұтастығы

Халахаға сәйкес, мезуза есіктің немесе есік жақтауының оң жағына, есік жақтауының жоғарғы үштен бір бөлігінде (яғни шамамен иық деңгейінде), есік қуысының ішінде орналастырылуы керек. Паршментті немесе оған жазылған сөздерді жыртып немесе зақымдамауға көңіл болу керек, себебі бұл мезузаның күшін жояды, ал ол – Тора саналады.

Бұрышы

Есік жеткілікті түрде кең болса, көптеген ашкенази яһудилері мезузаны есіктің ашылатын бөлмеге қарай жоғары бұрышпен орнатады. Бұл Рашидің (1040–1105) және оның немересі Раббину Тамның оны тік (Раши) немесе көлденең (Раббину Там) орналастыру керек деген әртүрлі пікірлерін ескеру үшін жасалады, сондай-ақ Құдай мен Тораның (мезузаның символы) бөлмеге кіріп жатқанын білдіру мақсатында. Осы шараны рабби Якоб бен Ашер (шамамен 1269 – шамамен 1343) ұсынған. Дегенмен, еврейлердің көпшілігі ашкеназилер тұратын елдердегі испан және португал яһудилері көбінесе оны қисық орналастырады.

Уақыт

Жалпы алғанда, халаха Израиль жерінен тыс жерлерде (яғни, диаспорада) тұратын яһудилерден жалдаған үйге немесе пәтерге көшіп келгеннен кейін 30 күн ішінде мезуза орнатуды талап етеді. Ал диаспорада сатып алынған үй немесе пәтер, немесе Израильдегі (меншікке алынған немесе жалдаған) тұрғын үйге көшіп келген бойда мезуза орнатылады. Осы ерекшеліктің себебі – еврей Израильде тұрғанда, Израильдің олардың тұрақты мекені болып қалатыны болжанады, ал диаспорадағы үй уақытша болып саналады.

Мезузаға қол тигізу

Есік қақпасынан өтетін көптеген адамдар Құдайға құрмет көрсету үшін мезузаны саусағымен ұстайды. Көптеген адамдар мезузаға қол тигізгеннен кейін саусақтарын дөңгелетеді (сүйеді).

Пергаментті тексеру

Көптеген сақты еврейлер, барлық еврей дінтерінен тәуелсіз, мезуза пергаменттерін (қағаздарын) жеті жылда кем дегенде екі рет білікті жазушыға кемшіліктерге (мысалы, кішкентай жыртықтар немесе өшік әріптерге) тексеру үшін тапсырады. Бұл жұмысты софер (жазушы) немесе осыған ұқсас білімі бар кез келген адам орындай алады. Софер еврей заңдарына сәйкес жаңа мезуза пергаменттерін де жасай алады.

Қарақайлар мен самариялықтардың мезузасы

Бұл мақалада негізінен раввиндік иудаизмде мезузаның қолданылуы қарастырылады, бірақ қараиттік иудаизм мен самариялықтардың өз дәстүрлері бар. Қараиттік иудаизмде «Оларды үйлеріңнің есіктеріне және қақпаларыңа жазып қой» деген аят метафора ретінде түсіндіріледі және Раббаниттік мезузаға қатысы жоқ. Сондықтан қараиттер дәстүрлі түрде мезузот қолданбайды, бірақ екі Таурат тақташасы түріндегі Он қазынаттан тұратын шағын тақташа орнатады. Израильде, басқа яһудилерді ыңғайсыз жағдайға түсірмеу үшін, көптеген қараиттер ерекше жағдай жасап, өз есіктеріне де мезуза орнатады. Онда бата немесе өте қасиетті немесе көтеріңкі хабар болуы мүмкін. Бұрын үй есігінің үстіне Он қазынат жазылған тас тақташа орналастырған, олардың кейбір мысалдары Византия (4-7 ғасырлар) және ерте мұсылман (7-11 ғасырлар) кезеңдеріне жатады және қазір Иерусалимдегі Израиль мұражайында көрсетілуде. Бүгінде самариялық мезуза әдетте мәрмәрден, ағаш тақташадан немесе жоғары сапалы пергамент немесе қағаздан жасалады. Олар оны үй есігінің үстіне немесе үйдің ішінде, кіреберіс залында немесе үлкен қабырғаның көрнекті жеріне қояды. Мұндай мезузоттар әрбір самариялық үйінде де, сондай-ақ синагогта да кездеседі. Алайда, 2001 жылы Чикагодағы Shoreline Towers кондоминиум қауымдастығы «кіреберіс есіктерінің сыртындағы кілемдерді, аяқ киімдерді, арбаларды немесе кез келген заттарды» тыйым салған, бұл 2004 жылы кеңес дауысымен абсолютті деп түсіндірілді. Shoreline Towers басшылығы кондоминиум тұрғындарының дәліздеріндегі мезузоттарын алып тастады. Кейіннен Чикагодағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияға, Иллинойс штатының бас прокурорына және АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментіне діни негіздегі тұрғын үймен кемсітушілікке ұшырағаны туралы шағымдар түсті. Shoreline Towers Чикагода мұндай шектеуі бар жалғыз кондоминиум қауымдастығы емес еді, бірақ олардың бірі өз ережесін өзгертуге келісті. Мезуза дауы туралы жаңалықты оқығаннан кейін Чикагоның альдерманы Бёртон Натарус қалалық кодекске түзету енгізді, ол пәтер, үй немесе кондоминиум иесіне «есікке, есік бағанасына немесе кіреберіске діни белгі, символ немесе реликвия қоюға немесе орнатуға» тыйым салады. Қарсылықтар болғанына қарамастан, ол Чикагода желтоқсан айында заңға айналды. Солтүстік Америкадағы алғашқы осындай заң ретінде, оны бұзғаны үшін ең көп дегенде 500 доллар айыппұл салынды. Осы заңдарға қарамастан, 2006 жылы федералды сот судьясы ереже Федералды әділ тұрғын үй туралы заңды бұзбайды деп шешті; 2008 жылы округ соты апелляциялық шешімді қолдады; 2009 жылы Чикагодағы 7-ші апелляциялық сот 2008 жылғы шешімді күштен шығарды, ал іс жалғасты. Осы аралықта «Chicago Jewish Star» газетінің құжаттары сұратылып алынды және Иллинойс штатының SLAPP-қа қарсы заңдары қолданылды. 2011 жылы Shoreline Towers дауына қатысты құпия келісімге қол жеткізілді. 2006 жылы Иллинойс сенаторы Ира Сильверштейн штаттың кондоминиумдық меншік туралы заңына түзету енгізуді бастады, бұл осындай алғашқы штаттық заң болды. 2006 жылы Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласындағы кондоминиумда тұратын әйелге оның дәлізіндегі мезузаны алып тастауды бұйрық берді және айыппұл салумен қорқытты. Ұзаққа созылған сот процесінен кейін кондоминиум қауымдастығы кемсітушілікке кінәлі деп танылды. 2008 жылы 995-нөміріндегі заң жобасы, Иллинойс штатының заңдарына негізделген Флорида кондоминиум туралы заңға түзету енгізілді. 2007 жылы Техаста Хьюстон қаласында тұратын бір жұбайға қауымдастық ережелерін бұзбау үшін «есік жақтауларына бекітілген затты алып тастау» керектігі айтылды. 2008 жылы АҚШ округтік сотының судьясы кондоминиум қауымдастығының пайдасына шешім шығарды. Кейін жұбай Техас штатының өкілдер палатасының мүшесі Гарнет Ф. Коулманға жүгінді. Оның 2009 жылы ұсынған мұндай діни көріністерді қорғау туралы заң жобасы қабылданбады, бірақ 2011 жылдың маусым айында Тексас губернаторы Рик Перри оның сәл өзгертілген нұсқасына қол қойды. 2008 жылы АҚШ конгрессмені Джеррольд Надлер мезузаға тыйым салуды болдырмау үшін заң жобасын ұсынды (H. R. 6932). Бұл заң қабылданбады.