Кіріспе

Карниворлар түрі

Крабитерлік тұтқа (Lobodon carcinophaga), сондай-ақ крилл жейтін тұтқа деп те аталады, Антарктида жағалауының айналасында таралған нағыз тұтқа. Олар орташа және ірі денелі (ұзындығы 2 метрден асады), салыстырмалы түрде жіңішке денелі және ақшыл түсті болып келеді. Негізінен Антарктика жағалауынан маусымдық түрде ұзаратын, еркін жүзетін мұз жамылғысында кездеседі, оны демалу, жұптасу, әлеуметтік жиналу және жемтіктеріне қол жеткізу үшін пайдаланады. Олар әлемдегі ең көп кездесетін тұтқалар түрі. Халық санының нақты бағалаулары белгісіз болғамен, кем дегенде 7 миллион, ал мүмкін 75 миллионға дейін жетеді. Бұл түрдің сәттілігіне Оңтүстік мұхиттағы көптеген крилльді арнайы жемеуі себепті, оған осы мақсатқа қарай ерекше бейімделген, тіркелген тістері бар. Шындығында, оның ғылыми атауы, "көктеректі тісті (лободон) шабақ жегіш (карцинофага)" деп аударылады, оның кішкентай шабақтарды сүзуге бейімделген, жіңішке тістеріне сілтеме жасайды. Атауына қарамастан, крабитерлік тұтқалар шабақтарды жемейді. Криллдің маңызды жыртқышы болудан басқа, крабитерлік тұтқаның төлдері де леопард тұтқаларының (H. leptonyx) диетасының маңызды бөлігін құрайды. Олар Lobodon туысының жалғыз өкілі.

Таксономия және эволюция

Лободон атауы ежелгі грек тілінен шыққан, ал түрдің атауы – carcinophaga, «қабық жеуші» дегенді білдіреді. Бұл түстіктер Lobodontini тайпасына жатады және су қабатынан кішкентай жемді сүзуге көмектесетін ілмекшелер мен тілшелер сияқты тіс құрылымының ерекшеліктерін бөліседі. Lobodontini тайпасының ата-тегі Миоценнің соңы мен Плиоценнің басында (15–25 миллион жыл бұрын) Mirounga (төл теңіз түлкісі) тайпасынан бөлініп шыққан болуы мүмкін, олар оңтүстікке қарай жылжу кезінде Антарктида айналасындағы салыстырмалы оқшаулануда тез дамыған. Жаз айларында еркектердің салмағы әдетте , ал аналықтардың салмағы болады. Жеке тұлғаның жынысын анықтау үшін молекулалық генетикалық әдіс қолданылады. Ірі қабық жегіштердің салмағы дейін жетеді. Балалары туғанда шамамен ұзындығында және салмағында болады. Емшектейтін кезеңде балалар күніне шамамен өседі және екі-үш аптада сүтінен айырылғанда шамамен жетеді. Бұл түлкілердің денесі көбінесе қоңыр немесе күміс түсті жүнмен жабылған, ал жүзбе қанаттарының айналасындағы түсі қараңғырақ болады. Жыл бойы түсі өзгереді, ал жаңадан жүн қалпынан шыққан түлкілер күміс ақ түсті қабық жегіштерге қарағанда қараңғырақ көрінеді. Дене құрылысы басқа түлкілерге қарағанда жіңішкелеу, ал тұмсығы сүйір болады. Қабық жегіштер мұзда басын көтеріп, арқасын ие ала алады, ал қызып кетпесе, жылдам қозғала алады. Олардың денесінде леопард түлкісінің шабуылынан (жүзбе қанаттарының айналасында) немесе еркектерде, жұптасу маусымында жұптасқаны үшін (мойын және жақ айналасында) іздер қалады. Олар Миоценнің соңы мен Плиоценнің басында (15–25 миллион жыл бұрын) Антарктиканы мекендеген, сол кезде бұл аймақ бүгінгіге қарағанда әлдеқайда жылы болған. Популяция байланысты және жақсы араласады (панмиктикалық), генетикалық деректер ешқандай түршелік бөліністі көрсетпейді. Генетикалық зерттеулер бұл түрде жақындағы, тұрақты генетикалық тартылыстың болмағанын анықтады, бұл популяциялар жақында айтарлықтай және тұрақты төмендеуге ұшырамағанын көрсетеді. Қазіргі уақытта қабық жегіштердің жалпы санының сенімді бағасы жоқ. Бұрынғы бағалаулар көбінесе кездейсоқ байқауларға және үлкен болжамдарға негізделген, 2 миллионнан 50–75 миллион жеке тұлғаға дейін ауытқып салады. Генетикалық деректер қабық жегіштердің саны плейстоцен кезеңінде өскен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Соңғы бағалау 7 миллион жеке тұлғаны құрайды, бірақ бұл да, әдетте, төмен бағаланған саналады. Аналықтар көбейтілген ошақтарда жиналмайды, олар мұз үстінде жеке-жеке туады. Ересек еркектер аналық және бала жұбына аналық ескіру бастағанға дейін (бала сүтінен айырылғаннан кейін 1-2 апта өткен соң) күтім көрсетеді, содан кейін жұптасады. Жұптасу тікелей байқалған жоқ және судың ішінде жүзеге асады деп болжанады. Балалар шамамен үш аптада сүтінен айырылады, осы кезде олар ересектерге ұқсас кішкентай жүнге ие болады.

Диета

Түрдің жалпы атауына қарамастан, крабтер теңізтіктері крабтармен қоректенбейді (оның ареалындағы крабтардың сирек кездесетін түрлері көбінесе өте терең суларда табалады). Олар негізінен Антарктида криліне (Euphausia superba) маманданған жыртқыштар, ол олардың рационының 90% астамын құрайды. Олардың жем таңдауында маусымдық айырмашылықтар байқалмайды, бірақ олар ересек және аталық крильді ұстауға бейім.

Жауыздық

Жас крабтерлер леопард тұмсықтыларының күшті жемтігіне ұшырайды. Шындығында, алғашқы жылғы өлім-жітім деңгейі өте жоғары, шамамен 80%-ға дейін жетеді, ал бірінші жылды өткерген крабтерлердің 78%-ға жуығы леопард тұмсықтыларының шабуылдарынан жарақат алып, іздер қалдырады. Жоғары жемтілік қысымы крабтерлердің демографиясы мен өмірлік циклына айқын әсер етеді және әлеуметтік мінез-құлықтарын, соның ішінде жас ересектердің топтасуын қалыптастыруда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Көбінесе жемтілік суда жүрген кезде болса да, қасқырлардың (killer whales) бірлесіп шабуылдап, мұздың үстінде жатқан крабтерді суға шайып жіберуі байқалған. Дегенмен, оркалар көбінесе басқа түркилерді қуады, себебі крабтерлер - аулауға қиындық туғызатын, жақсы қарсы тұра алатын түр.