Кіріспе

Сенат төрағасы – сенаттың төрағалық етуші лауазымына берілетін атау. Бұл атау кейбір басқа мәжілістердегі спикерге сәйкес келеді. Сенат төрағасы көбінесе мемлекеттің жоғары атқарушы лауазымына мұрагерлік ретімен жоғары орналасады: мысалы, Нигерия Сенатының төрағасы президенттікке кезек бойынша екінші орында, тек Федеративтік Республиканың вице-президентінен кейін, ал Францияда, вице-президент болмағандықтан, Сенат төрағасы президенттік өкілеттіктерге және міндеттерге мұрагерлікке бірінші болып келеді. Сенат төрағасының қатысуы болмаған жағдайда, сенатты уақытша төраға басқарады, ол сенаторлар арасындағы ең жоғары дәрежелі тұлға болып есептеледі.

Бурунди

Бурунди Сенатының спикері 2005 жылдың 17 тамызынан бері CNDD-FDD партиясынан Молли Бимер болып табылады. Спикердің жұмысына екі вице-спикер көмектеседі.

Либерия

Либерияның вице-президенті Сенат төрағасы қызметін атқаратындықтан, сенаторлар өздерінен бірін палатаның күнделікті жұмысын басқару үшін уақытша президент сайлайды.

Нигерия

Сенат төрағасы – Нигерия Сенатының төрағалық етуші лауазымындағы тұлға, оны Сенат мүшелері сайлайды. 2023 жылдың 13 маусымынан бері Сенат төрағасы – Аква Ибом штатын өкілдік ететін Годсвилл Акпабио.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка Сенаты 1910 жылдан 1981 жылға дейін және 1994 жылдан 1997 жылға дейін парламенттің жоғарғы палатасы болды. Екі кезеңнің екеуінде де Сенат президент басшылығымен жұмыс істеді.

Австралия

Австралия Сенатының спикері – сенатор, әдетте басқарушы партияның немесе коалицияның мүшесі болып табылады және әрбір парламенттің басында Сенаттың алғашқы мәселесі ретінде сайланады. Оған көбінесе ең ірі оппозициялық партияның мүшесі болып табылатын орынбасар спикер көмектеседі.

Қазақстан

Камбоджа Сенатын 12 адамнан тұратын тұрақты комиссия (бюро) басқарады, оған өз кезегінде Сенат Президенті, қазіргі уақытта Сай Чум төрағалық етеді. Оған бірінші және екінші вице-президенттер көмек көрсетеді. Президент және вице-президенттер әрбір заң шығару сессиясының басындағы алғашқы мәселе ретінде сайланады.

Фиджи

Фиджидің бұрынғы Сенатының (2012 жылы таратылған) мүшелері өздерінен президент пен вице-президентті сайлап, олардың міндеттері тиісінше Өкілдер палатасының спикері мен орынбасарының міндеттеріне ұқсас болған. Аталған лауазымдарды соңғы рет президент Кинижожи Майвалили мен вице-президент Хафиз Хан атқарды. 2006 жылғы 5 желтоқсандағы әскери төңкеріс олардың өкілеттік мерзімін мерзімінен бұрын аяқтады.

Малайзия

Малайзия Сенаты өз мүшелерінен арасынан президент сайлайды, ол өкілдер палатасының спикерімен салыстырылады. Бұл қызмет партиялық сипатта болады және көбінесе Үкімет партиясының мүшесімен байланысты.

Шри-Ланка

Сейлон Сенаты 1947 және 1971 жылдар аралығында Парламенттің жоғарғы палатасы болып табылды. Осы кезеңде Сенат президент басшылығымен жұмыс істеді.

Бельгия

Бельгия Сенатының төрағасын сенаторлар әр парламенттік сессияның басында сайлайды. Сенат төрағасы, әдетте, көп тәжірибесі бар үстем партияның мүшесі болады. Төраға Сенаттың отырыстарын жүргізеді, отырыстағы пікірсайыстарды басқарады және бақылайды, Сенаттың демократиялық тұрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, Сенат ережелерін сақтау үшін отырыста тәртіп пен қауіпсіздікті ұстап тұрады, сондай-ақ Сенатты ұлттық (басқа институттарға) және халықаралық деңгейде өкілдік етеді. Сенат төрағасы, Өкілдер палатасының төрағасымен бірге, дәрежелік тізім бойынша корольден кейін келеді. Екі төрағаның ең үлкені дәрежелік тізімде екінші орынды иеленеді. Сенат пен Палата төрағалары премьер-министрден жоғары тұрады.

Данциг

Данциг еркін қаласында (1920–1939 ж., 1945 ж.) Сенат (неміс тілінде Senat) атқару билігінің органы болды, ал сенаторлар (Senator) министрлік портфельдерді ұстады. Данцигте Сенат президенті (Präsident des Senats) басқа елдердегі премьер-министр лауазымымен теңестірілді.

Франция

Франция Сенаты өз қатарынан президентті сайлайды. Француз Сенатының президенті Республика Президенті қайтыс болған немесе отставкаға кеткен жағдайда, президент сайлауы өткізілгенге дейін президент міндетін атқарушы болып, мұрагерлік тізбегінде бірінші болып тұрады. Бұл соңғы рет 1968-1992 жылдар аралығында Сенат президенті болған Ален Похермен орын алды, ол екі рет уақытша президент міндетін атқарды: 1969 жылы Шарль де Голль отставкаға кеткеннен кейін және 1974 жылы Жорж Помпиду қайтыс болғаннан кейін. 2014 жылдан бері бұл лауазымды Les Républicains (LR) партиясынан, бұрын Халықтық қозғалыс одағы (UMP) деп аталған Герар Ларшер иеленуде.

Германия

Германияның Берлин (Берлин Сенаты), Бремен (Бремен Сенаты) және Гамбург (Гамбург Сенаты) штаттарында сенаттар (неміс тілінде Senat) атқару билігін жүзеге асырады, ал сенаторлар (сенатор) министрлік портфельдерді иеленеді. Осы штаттарда Сенат президенті (Präsident des Senats) лауазымы Германияның басқа штаттарындағы премьер-министр лауазымымен теңестіріледі.

Италия

Италия Сенаты жалпы сайлаудан кейін 20 күннен кешіктірмей алғашқы отырысын шақырады. Бұл сессияға ең үлкен жастағы сенатор төрағалық етеді және келесі парламенттік кезең үшін Сенат Президентін сайлау процедурасын бастайды. Бірінші екі дауыс беру кезінде абсолютті көпшілік (барлық сенаторлардың көпшілігі) қажет. Егер үшінші кезең қажет болса, қатысқан және дауыс берген сенаторлардың көпшілігімен үміткер сайланады. Егер үшінші кезеңде жеңімпаз анықталмаса, бұрынғы дауыс беруде ең көп дауыс жинаған екі сенатор арасында соңғы дауыс беру өтеді. Егер дауыстар тең болса, жасы үлкен сенатор жеңімпаз деп жарияланады. Сенат Президенті палатаның жұмысын қадағалаудан, пікірсайыстарды жүргізуден және реттеуден, ұсыныстар мен заң жобаларының қаралуын шешуден, Сенатты ішкі және сыртқы қатынастарда өкілдік етуден және басқа да функцияларды атқарады. Республика Президенті өкілеттіктерін орындай алмаған жағдайда, Сенат Президенті оның орнына кіреді. Қазіргі Сенат Президенті – Игнацио Ла Русса. Тарихи тізіммен мына жерде танысуға болады: Италия Сенатының президенттерінің тізімі.

Румыния

Сенат отырысының бірінші отырысын ең үлкен жастағы сенатор басқарады. Сол отырыста сенаторлар Румыния Сенатының тұрақты бюросын сайлайды. Оның құрамына Сенат төрағасы, төрт вице-президент, төрт хатшы және төрт квестор кіреді. Тұрақты бюроның төрағасы сонымен бірге Сенат президенті болып табылады. Президент заң шығару кезеңінің толық мерзіміне жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Румыния президенті қызметтен кеткен, қызметінен уақытша шеттетілген, денсаулығына байланысты қызметін атқара алмайтын немесе қайтыс болған жағдайда Сенат төрағасы оның орнын уақытша басады. (Сенат президенті елдің міндетін атқарушы президенті болып тұрған кезде Сенат президенті қызметін жалғастыра береді және жаңа президент сайланғанға дейін президенттік міндеттерді атқарады).

Барбадос

Әр парламенттік сессияның басында Барбадостың Сенаты президент және вице-президентті сайлайды, олардың ешқайсысы министр немесе парламенттік хатшы болмауы тиіс. 2008 жылғы қаңтардағы жалпы сайлаудан бұрын бұл лауазымдарды сэр Фред Голлоп және дама Патрисия Симмондс атқарды.

Белиз

Белиз Сенаты жалпы сайлаудан кейін алғашқы отырысында президент пен вице-президентті сайлайды. Президенттікке сайланған адам сенатор (егер кандидат бір уақытта министрлік лауазымды атқара алмаса) немесе Сенаттан тыс адам болуы мүмкін. Вице-президент міндетті түрде министрлік портфелі жоқ Сенат мүшесі болуы керек. (Конституцияның 66-бабы). Қазіргі президент – Каролин Тренч Сандифорд.

Канада

Канада Сенатының спикері, Канада Сенатының төрағасы ретінде қызмет етеді, ағылшын тілінде "президент" деп атаылмайды, бірақ француз тілінде бұл лауазым président du Sénat деп аталады. Олар премьер-министрдің ұсынысы бойынша генерал-губернатор тағайындайды.

Мексика

Мексика Сенаты жыл сайынғы заң шығару сессиясының басында өзінің 128 мүшесінің арасынан басқарушы кеңес (Mesa Directiva) сайлайды. Басқарушы кеңеске сенаторлардың абсолютті көпшілігімен сайланған президент, үш вице-президент және төрт хатшы кіреді. Басқарушы кеңестің мүшелері келесі жылға шектеусіз қайта сайлана береді. Басқарушы кеңестің төрағасы сонымен қатар Сенат төрағасы болып табылады. Қазіргі LXIV заң шығарушы жиналыстың Сенат төрағасы – Ана Лилия Ривера, бұрынғы Ұлттық жаңару қозғалысының (MORENA) Федералды округ депутаты және MORENA-ның бұрынғы төрағасы.

Тринидад және Тобаго

Тринидад және Тобаго Сенатының төрағасы, көбінесе үкіметтік қатардан сайланады, палатадағы пікірсайыстарды жүргізеді және ел Президентінің болмаған жағдайында немесе ауырған кезде оның орнында тұрады (Конституция, 27-бап). Сенат вице-президенті де сенаторлардың арасынан сайланады. Қазіргі Сенат төрағасы – Найджел де Фрейтас.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ вице-президенті Сенатқа төрағалық етуге міндеттелген және АҚШ Конституциясы бойынша Сенат президенті ретінде белгіленген. Вице-президент, Сенат президенті ретінде, дауыс тең болған жағдайда шешуші дауыс беруге құқылы (Сенатқа сайланған мүше болмағандықтан, бұл оның лауазымдық өкілеттігі). Одан басқа, Сенат ережелері өз президентіне өте аз билік береді (Өкілдер палатасы спикерінің ықпалды лауазымымен салыстырғанда). Бұрын вице-президенттер Сенат отырыстарын үнемі басқаратын болса, қазіргі вице-президенттер оны тек қана қажет болған жағдайларда ғана жасайды, себебі күнделікті процедуралар реттелген. Вице-президенттер әдетте жаңа сенаторлардың ант беру рәсіміне, бірлескен мәжілістерде, маңызды заң жобасы немесе тағайындау туралы дауыс беру нәтижесін жариялау кезінде немесе дауыс тең болғанда шешуші дауыс бергенде жеке бас болып төрағалық етеді. Сенат вице-президент болмаған кезде төрағалық ету үшін уақытша президентті сайлайды. Қазіргі заманғы уақытша президенттер де Сенат отырыстарын сирек басқарады. Көбінесе көпшілік партияның тәжірибесіз сенаторлары Сенат регламентін үйрену үшін күнделікті жұмыстарды атқарады. АҚШ федералды үкіметі 1789 жылы құрылғаннан бері вице-президенттер дауыс тең болғанда 301 рет шешуші дауыс берген. Дауыс тең болғанда ең көп дауыс берген вице-президент – 33 дауыс берген Камала Харрис (2021 жылдан бері қызмет етеді). 2017 жылдан 2021 жылға дейін қызмет еткен соңғы вице-президент Майк Пенс 13 дауыс берген. Камала Харрис 2021 жылдың 20 қаңтарында Сенат президенті болып ант берді және 2024 жылдың қаңтарына дейін 33 дауыс берген.

АҚШ-тың штаттық сенаттары

АҚШ штаттарының үкіметтерінде штаттық сенаттың (жоғарғы палатаның) төрағасы штат конституциясымен анықталады. Кейбір штаттар вице-президент сияқты, вице-губернаторды сенат президенті етіп тағайындайды, ал басқа штаттарда сенат президенті сайланады. Теннесси Сенаты сенат спикерін сайлайды, оған губернатор-лейтенант атағы беріледі. Ұқсас түрде, Нью-Гэмпширде вице-губернатор лауазымы жоқ, бірақ штат сенаты президентті сайлайды, ол де-факто вице-губернатор болып табылады, себебі губернатор қайтыс болған, отставкаға кеткен немесе қызмет ете алмайтын жағдайда, сенат президенті бос орын толтырылғанға дейін губернатор міндетін атқарады. Нью-Джерси бұрын осындай жүйе қолданған, бірақ Сенат президенті губернатор міндетін атқарумен бірге лауазымында қалатын маңызды ереже болған. Кристин Тодд Уитман губернаторлық қызметінен кеткеннен кейін Дональд ДиФранческо шамамен бір жылға жуық уақыт губернатор міндетін атқарушы болып қызмет етті. Оның қызметі нәтижесінде мұндай жүйенің дұрыстығына, әсіресе билік бөлінісіне қатысты сұрақтар туындады. 2005 жылы конституциялық түзетулер қабылдалып, 2009 жылғы сайлауда вице-губернатор лауазымын құруға жағдай жасалды. Көптеген штат заң шығарушы органдары АҚШ Өкілдер палатасы мен Сенатының кіші нұсқаларына ұқсайды. Сенатта Камала Харрис сенат президенті болып табылады. Көптеген штат заң шығарушы органдарында вице-губернатор вице-президент рөлін атқарады. Мысалы, Пенсильвания штатында: губернатор Джош Шапиро президент рөлін атқарады, вице-губернатор Остин Дэвис вице-президент рөлін атқарады және Пенсильвания Сенатының президенті болып табылады. Пенсильвания заң шығарушы органының екі палатасында да азшылық және көпшілік көшбасшылары, сондай-ақ палата спикері бар.

Аргентина

Аргентина Сенатына Республика вице-президенті, қазіргі уақытта Кристина Фернандес де Киршнер (бұрын 2007 жылдан 2015 жылға дейін Аргентина президенті қызметін атқарған) төрағалық етеді. Бұл 1994 жылғы конституциялық түзетулерге енгізілген вице-президенттің өкілеттіктерін кеңейтудің нәтижесі (Конституция, 57-бап). Вице-президент Сенаттағы дауыс тең болған жағдайда ғана дауыс бере алады.

Бразилия

Бразилия Федералды Сенатының қазіргі президенті – Родриго Пачеко. Федералды Сенат президенті президенттің із басу кезегінде үшінші болып табылады (вице-президент пен Депутаттар палатасының спикерінен кейін). Ол сонымен қатар Сенат пен Депутаттар палатасынан тұратын Ұлттық Конгресс төрағасы болып табылады.

Чили

Чили Сенатының президенті елдің сенаторларының арасынан сайланады. Аталған лауазымды 2020 жылдың наурызынан бері Адриана Муньос атқарып келеді.

Колумбия

Колумбия Сенатының президенті елдің сенаторларының арасынан сайланады. Қазіргі уақытта бұл лауазымды 2022 жылдың шілдесінен бері Рой Баррерас атқарып тұр. Сенат президенті президенттің із басу ретінде екінші болып табылады (вице-президент пен Өкілдер палатасының спикерінен кейін). Ол сонымен қатар Сенат пен Өкілдер палатасынан тұратын Конгресс президенті болып табылады.

Перу

Перуде 1829 жылдан 1992 жылға дейін екі палаталы Конгресс болды. Сенат төрағасы сенат мүшелері тарапынан бір жылға отырыстарды жүргізу үшін сайланды.

Уругвай

Уругвай вице-президенті елдің 30 мүшеден тұратын Сенатына төрағалық етеді.