Кіріспе
Лубаантун (/lubaːnˈtun/; испан тілінде Lubaantún деп те жазылады) – Орталық Американың оңтүстік Белиздегі майя өркениетінің Колумбтан бұрынғы қираған қаласы. Лубаантун Белиздің Толедо округінде, Пунта-Гордадан солтүстік-батысқа қарай 42 шақырым (26 миль) және Сан-Педро-Колумбия ауылынан шамамен 3,2 шақырым (2 миль) жерде, теңіз деңгейінен 61 метр (200 фут) биіктікте орналасқан. Лубаантунның ерекше белгілерінің бірі – қазба жұмыстары кезінде табылған кішкентай керамикалық бұйымдардың көп саны; осы егжей-тегжейлі жасалған заттар әшекей тастары немесе салттық рәсімдерде қолданылатын құрал-жарақтар болған деп саналады. Қала майя классикалық дәуірінде гүлденген, біздің заманымыздың 730-шы жылдарынан 890-шы жылдарына дейін өркендеп, кейін толығымен тасталып кеткен. Лубаантун архитектурасы классикалық орталық Майя жазықтарындағы қалыпты архитектурадан өзгеше. Қала құрылыстары көбінесе аймаққа тән әктас емес, қара шиферден жасалған, цементсіз салынған ірі тас блоктардан тұрады. Кейбір құрылыстарда ерекше "ішкі және сыртқы қабырғалы" қабырғалар бар; әр қабат бірнеше қадамдармен салынған, әр екінші қадам төменгі қадамнан сәл шығып тұрады. Сатылы пирамидалардың бұрыштары дөңгелек болып келеді және пирамидалардың үстінде тастан салынған құрылыстар жоқ; болжам бойынша, бұрынғы заманда олардың кейбіреулері бұзылатын материалдардан жасалған құрылыстарға ие болған. Қаланың ортасы екі кішкентай өзеннің арасындағы үлкен жасанды платформада орналасқан; осы жердің әскери қорғанысқа өте қолайлы екені жиі айтылады. Қаланың ежелгі атауы қазіргі уақытта белгісіз; "Лубаантун" – қазіргі майя тілінде "құлаған тастар орны" деген мағынаны білдіреді.
Археологиялық зерттеулер
20-шы ғасырдың басында әртүрлі Кекчи және Мопан майясының ауылдарының тұрғындары Пунта-Горда тұрғындарына осы үлкен қираған орындар туралы айтқан. 1903 жылы доктор Томас Ганн осы орынды зерттеу үшін келді және 1905 жылы қираған үйінділер туралы екі есеп жариялады. Келесі экспедицияны 1915 жылы Гарвард университетінің Пибоди мұражайынан Р. Э. Мервин басқарды. Ол осы орынды өсімдіктерден тазартты, егжей-тегжейлі карта жасады, өлшемдер мен суреттер түсірді және шағын қазбалар жасады. Мервин бұл жерде мезоамерикалық доп ойынын ойнауға арналған үш алаңның бірін тапты, онда доп ойынының иероглифтері мен бейнелері бар тас белгілері болды. 1924 жылы Ганн қираған орындарды қайтадан қарап шықты, содан кейін ол оқиғашы Ф. А. Митчелл Хеджесті осы орынға алып барды. Митчелл Хеджес өзінің әдеттегі сенсациялық стилімен Лондонның суреттелген жаңалықтарында мақала жариялап, бұл орынды "ашқанын" мәлімдеді. Ганн осы орынның жаңа картасын жасады. Келесі жылы Митчелл Хеджес өзінің серігі леди Ричмонд Браунмен бірге Illustrated London News үшін тілші ретінде Лубаантонға оралды. Ф. А. Митчелл Хеджестің асырап алған қызы Анна Митчелл Хеджес кейіннен ол әкесімен бірге экспедицияға барғанын ғана емес, сонымен қатар ол жерде (әйгілі) кристаллды бас сүйегін тапқанын мәлімдеді. Бірақ Аннаның Белизде болғанына ешқандай дәлел жоқ, және егер бас сүйек Лубаантоннан табылса, онда ресми есептерде оның неге айтылмағанын, экспедиция мүшелері оның сол жерде табылғанын неге жоққа шығарғанын және жариялықты жақсы көретін Митчелл Хеджес бас сүйегін 1950 жылдарға дейін бірде-бір рет жарияламағанын түсіндіру қиын болар еді. Никельдің айтуынша, Лубаантоннан табылған кристаллды бас сүйекке байланысты көптеген құпиялар бар. Жаңа дәуірге сенушілер он үш кристаллды бас сүйек бар деп айтады, олар біріктірілгенде адамзатты біріктіреді және әлемді емдейді. Анна Митчелл Хеджес ұсынған анекдоттық дәлелдерден басқа, бас сүйектердің мистикалық немесе психикалық қасиеттері бар екеніне айғақтар аз. Ол оның ұзақ өмір сүруінің сыры - бас сүйек екенін және оның күшін мазақтайтын кез келген адамды өлтіруге қабілетті екенін айтты. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар бұл бас сүйектер ацтектерге тиесілі болуы мүмкін деп санайды, бірақ олар Колумбтан бұрынғы немесе Ф. А. Митчелл Хеджес айтқандай 3000 жыл бұрынғы емес екенін айтады. Сонымен қатар, көптеген археологтар бұл бас сүйектердің барлығы емес, көбісі еуропалықтардың жалғандары деп болжайды. Ең бастысы, Джо Никелл мен Норман Хаммондтың зерттеулері бойынша бас сүйек Лубаантоннан табылмаған, бірақ оны 1943 жылы Митчелл Хеджес Sotheby's аукционында сатып алған. Бұрын бұл бас сүйек Сидней Бернидің коллекциясына тиесілі болған, ал оның суреттері 1936 жылы "Man" журналында жарияланған. Джеффри Лоус Т. А. Джойс пен Митчелл Хеджеспен бірге Лубаантон жерін зерттеуді жүргізді. Ол бұл жердің Сан-Педро Колумбия ауылының маңында, Колумбия өзеніндегі каноэ жүзудің басында орналасқан осы екі географиялық бірлікті бөлетін сызықта жатқанын атап өтті. Қираған үйінділер осы өзеннің екі кішігірім саласының қосылуынан пайда болған аймақта орналасқан. Оның басқа ғалымдармен бірге жазған мәліметтері Лубаантондық майялар су көлігін қатаң қолданған дегенге сәйкес келеді. Оның үстіне, Лауз климатты жылы және ылғалды деп сипаттады. Оның баяндамасында 1928 жылғы зерттеуде "түпкілікті халықтар" жоқ екені де айтылған; бұл сол кездегі басқа да далалық зерттеулерге сәйкес келеді. Британдық мұражай 1926 және 1927 жылдары Т. А. Джойс басшылығымен Лубаантондодағы зерттеулер мен қазбаларды демеушілікпен жүргізді, бұл сайттың классикалық кезеңінің ортасынан кешке дейінгі хронологиясын орнатты. Джойстің айтуынша, Лубаантондоғы кешеннің ұзындығы 900 метр, ал ені 600 метр. Қазба кезінде археолог тас бұйымдар мен қабықшалық әшекейлермен бірге пішінді және боялған қыш ыдыстар табады. Ол бұл жердің материалдық мәдениетінің көпшілігі оның ерте классикалық жер екенін көрсетті деп сенді, бірақ бұл мәлімдеме археологиялық қауымдастықпен жоққа шығарылды. Оның ойынша, бұл жер қатаң орталықтандырылған бақылауда болған болуы керек, өйткені табылған сәулеттік стильдер үлкен физикалық еңбекті талап еткен. Ол сондай-ақ төрт "блокты" анықтайды: мегалитикалық кесу блоктары, кіші перпендикуляр блоктары, ішінде және сыртында құрылыстар, оларда шпаклевка жоқ, сондай-ақ майялар басқа ішінде және сыртында құрылыс стилін құра алмағанын көрсететін нашар салынған блоктар. Сонымен қатар, ол осы орында қазған екі үлкен пирамидалардың "ішінде және сыртында" стилінде екенін және шамамен 40 метр биіктікте тұрғанын атап өтті. Бұдан әрі, Джойс үлкен, мегалитикалық террасалардың болуын құжаттады, олар оның ойынша Перу стиліне ұқсас. Ол басқа ғалымдар да жазғандай, "әшекейлік" тас мүсіндерінің жоқтығын атап өтті. Бұл Лубаантонның нақты мерзімін анықтауда үлкен қиындықтарға әкеледі. Оның үстіне, иероглифтер мен стелалардың жоқтығына қарамастан, Джойс екі саусақ тесігі бар қыш сырнайлардың көптігін тапты, бұл үш нота шығаруға мүмкіндік береді. Ол боялған қыш ыдыстарды тапқанын айтты, бірақ олар Пусильдада табылған боялған бұйымдарға ұқсас, бұл соңғысы боялған жұмыстарға жауапты болса, Лубаантон қалыпталған сырнайларды жасаған. Сырнайлар көбінесе маңызды космологиялық тұлғаларды және рәсімдік киімдегі шенеуніктерді бейнелейді. Ол екі физикалық түрдегі сырнайларды анықтады, біреуін "жуас" деп, екіншісін "классикалық" деп атады. Классикалық ерекшеліктерге адамдар, бас сүйектерінің өзгеруі, құлақтарының кеңеюі және мұрын әшекейлері бейнеленген. Жуас тұлғаларға үлкен маңдай және екі жақтары кіріп тұрған, ал бет әшекейлері жоқ. Көптеген қалыпталған тұлғалар маска киеді. Джойс оның бақылаған ер және әйел сырнайлары арасында да айырмашылықтар жасады. Ерлер көбінесе белдік, плащ және ұзын юбка киген, ал әйелдер сомбреромен байланысты болды. Джойс белдіктердің әскери тап айырмашылығын көрсететінін атап өтті. Ерлер "қойма" қаптарын, найзаларды және шайқауларды алып жүреді, олардың далалық жұмыс/аң ауымен байланысын көрсетеді, ал әйелдер су құмыраларын немесе ауылшаруашылық өнімдерімен толтырылған себеттерді алып жүреді. Көптеген сырнайлардағы егістік тастарының өндірісі де көрсетілген. Ол Лубаантоннан жанкыштарын және "ерекше" сырнайлар сериясын тапты, олардың үстінде гребеньдер, тығыз киген шлемдер, оң қолына кигізілген қолғап және өте драматизацияланған сан жапсырмалары бейнеленген. Ол бұл сырнайлар доп ойыншыларының киімін бейнелейтінін сенді. Бұл экспедициядан алынған көптеген артефакттар Британдық мұражайдың коллекциясында сақталады. Осыдан кейін Лубаантон археологтар тарапынан ескерілмей қалды (дегенмен ол олжалаушылардың шабуылына ұшырады) 1970 жылға дейін, онда Британдық мұражай, Гарвард және Кембридж университетінің бірлескен жобасы археолог Норман Хаммонд басшылығымен басталды. Норман Хаммонд, Кейт Претти және Фрэнк П. Саул 1970-ші жылдарда осы орынды қазды. Олардың зерттеу тобы, Шарер мен Тракслермен келісе отырып, осы орынның Джойс ұсынған ерте классикалық емес, соңғы классикалық кезеңде негізделгенін сенді. Сонымен қатар, олар осы орын постклассикалық кезеңде қайта жанданып, жаңадан ашылғанға дейін тасталғанын болжады. Олар Лубаантонның әртүрлі тонау әрекеттеріне ұшырағанын да талқылады. Олардың қазбалары негізінен бір майя отбасының қабірімен айналысты. Олардың қазбаларымен байланысты әртүрлі проблемалар болды, оның ішінде су зардабы және құлаған қабырғалар. Бұрынғы зерттеулерден айырмашылығы, олардың тобы бір кезде боялған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе әсемдемесі жойылған қыш ыдыстарын тапты. Хаммондтың тобы судан нашар зардап шеккен қаңқа қалдықтарын да тапты, бірақ тіс сақталуы салыстырмалы түрде жақсы болды. Бас сүйектер мен сүйектердің орналасуы...
the crystal skull allegedly found at Lubaantun. New Age believers assert that
there are thirteen crystal skulls that when brought together will unite humanity and heal the world. There is little evidence to suggest that the skulls have any mystical or psychic properties other than anecdotal evidence presented by Anna Mitchell Hedges. She claimed that the skull was the secret to her longevity, and that it has the ability to kill whoever dares mock its power. Moreover, some scholars believe that the skulls may be Aztec but assert that they certainly are not Pre Columbian or the 3,000 years old as postulated by F. A. Mitchell Hedges. Additionally, many archaeologists postulate that most, if not all, of the skulls are European forgeries. More importantly, it is clear from investigations by Joe Nickell and Norman Hammond that the skull was not found at Lubaantun at all, but was actually purchased by Mitchell Hedges at a Sotheby's auction in 1943. The skull had previously belonged to the collector Sydney Burney, and photographs of it had been published in the journal Man as early as 1936. Geoffrey Laws, along with T. A. Joyce and Mitchell Hedges surveyed the site of Lubaantun. He noted that the site lies upon the line dividing these two geographical units, situated near the village of San Pedro Colombia, at the head of canoe navigation on the Colombia River. The ruins are located in the area formed by the convergence of two small tributaries of this river. His reports, along with other scholars, are consistent in their prostrations that the Lubaantun Maya rigorously utilized water transport. Moreover, Laws commented on the climate as being warm and humid. His report also notes an absence of any “indigenous populations” in his 1928 survey; consistent with other fieldwork at the time. The British Museum sponsored investigations and excavations at Lubaantun under T. A. Joyce in 1926 and 1927, establishing the mid to late Classic period chronology of the site. According to Joyce, the complex at Lubaantun was 900 feet long and 600 feet wide toward the north. During his excavation the archaeologist found pottery fragments which were both shaped and painted along with stone items and shell ornaments. He believed that most of the material culture at the site indicated
that it was an Early Classic site but this assertion has since been dismissed by the archaeological community. Notably, he thought that the site must have been under strict centralized control since the architectural styles found would have required large amounts of physical labor. He also identifies four “classes” of masonry: megalithic cut blocks, smaller perpendicular blocks, “in and out” structures that lacked stucco, and also poorly constructed blocks that suggest that the Maya failed to build another “in and out” building style. In addition, he details the two great pyramids that he excavated are in the “in and out” style which stand approximately 40 feet tall. Furthermore, Joyce documented the presence of large, megalithic terracing which he thought were reminiscent of Peruvian styles. He noted the absence of “ornamental” stone carvings which other scholars have recorded as well. This leads to greater difficulties in defining precise dates at Lubaantun. Moreover, despite the lack of hieroglyphs and stelae Joyce discovered an abundance of pottery whistle figurines which feature two finger holes, allowing for three notes to be produced. He mentioned how he found some painted pottery but it appears to be similarly fashioned to painted pieces found in Pusilha, indicating that the latter was responsible for painted works and Lubaantun produced molded figurines. The whistles often depict important cosmological figures, and officials in ceremonial garb. He identified two physical types of figurines, those he calls “chubby” and the other as “classical.” The classical features include people, depicting cranial modification, ear flares, and nose ornaments. The chubby figures include a large forehead and cheeks, and there is an absence of facial ornaments. Many of the molded figures feature masks. Joyce also made distinctions between the male and female figurines that he observed. Men often were shown wearing girdles, capes, and long skirts while women became associated with the sombrero. Joyce notes that girdles may be indicative of a warrior class distinction. Men carry “provision” bags, spears, and rattles highlighting their association with field work/hunting while women are depicted carrying water jars or baskets of agricultural products. The production of metate is additionally featured on many of these
figurines. He also discovered fans at Lubaantun and a “special” series of figurines that depict crests, close fitting helmets, a glove worn in the right hand, and highly dramatized thigh flaps. He believed that these could indicate that the figurines displayed the dress of ball players. Many of the artefacts from this expedition can be found in the British Museum's collection. After this Lubaantun was neglected by archeologists (although it suffered some looting by treasure hunters) until 1970, when a joint British Museum, Harvard, and Cambridge University project was begun led by archaeologist Norman Hammond. Norman Hammond, Kate Pretty, and Frank P. Saul excavated the site in the 1970s. Their research team, in congruence with Sharer and Traxler, believed that the site was founded in the Late Classic period as opposed to the Early Classic, suggested by Joyce. In addition, they postulated that the site saw no Postclassic reoccupation and considered it to be abandoned until the site’s later discovery. They also discuss how Lubaantun has been subject to various looting activities. Their excavations primarily dealt with one Maya family tomb. Various problems were associated with their excavation, including water damage and collapsed masonry walls. Unlike prior surveys, their team found pottery vessels which may have been painted at one point but time has since faded their decorative coating. Hammond's team also found skeletal remains that were also badly damaged by water, but tooth preservation remained relatively good. The disposition of the skulls and bones are consistent with the Maya’s tendency to repurpose tombs, and bury multiple remains in one area. Saul reported that the tomb contained 15 adults, both male and female of various young and middle adult ages. All of the individuals had cavities except for one individual and virtually all of the remains indicate malnutrition occurred in early childhood. Furthermore, the pottery vessels are primarily appear in Tepeu 2 style with some indication of Tepeu 3 in the Uaxactun chronology. The ceramic data suggest that the tomb was not utilized for a very long; no more than a century. They also found ground, and polished stone obsidian blade flakes, ear/nose plugs and a stylized flower. They claim that the site is unique because it is 1 of 26 sites (out of 115) which indicate that there were
multiple burials. Sharer and Traxler also believe that the site is a Late Classic center. They note that Normand Hammond provided a new map for the site in 1970. Their work suggests that Lubaantun was occupied “briefly” from AD 700 to 870. There is also evidence that the site was a main production center for cacao and that Lubaantuun was the local capital in that particular area. Ceramic and stone effigies with cacao pods have been found at the site. Additionally discovered is an acropolis, one ball court, and Quirigua style architecture in the form of large masonry terraces. However, the site lacks two major components which would indicate that Lubaantuun was a Late Classic
site; there are no vaulted buildings or carved sculptured monuments. Also discussed is the space and place of buildings at the site. Lubaantun, being a smaller Maya site, has discernible open public and closed private spaces. Little is still known regarding how the Lubaantun Maya traded with other polities and their relationship with neighboring communities. While Sharer and Traxler’s work largely pertains to the cacao trade, Heather McKillop’s work at Stingray Lagoon reveals the importance of salt production and trade in the Precolumbian Maya realm. The presence of molded Lubaantun style whistle figurines, inland goods at the Stingray Lagoon site, and unit stamped pottery provide supporting evidence for
salt production and for inland transport. Current archaeology imbues that Lubaantun is still a widely interpreted site. Nonetheless, excavations demonstrate that the site is renowned for its mass of mould made ceramic whistle figurines, manos, and metates, as well as its stair like architecture. New research reveals that the site has three ball courts, to the east, west, and south of the major E group buildings. Scholars also estimate that the population at Lubaantun may have consisted of 600 people per square kilometer. Additionally, it is postulated that Lubaantun and Nim Li Punit was politically created from the earlier centers of Pusilha or Uxbenka. Archaeological evidence suggests that Lubaantun was built at a strategic spatial location in order to maintain access the natural ecological resources and take advantage of the pre existing trade networks. Other research suggests that language spoken at Lubaantun was most likely a dialect of Cholan, one of the many dialects spoken in the Classic Maya heartland. Furthermore, current projects are still underway at Lubaantun. In 1998, the Maya Archaeological Sites Development Program, in tandem with the European Union, and the Belize Government’s
Department of Archaeology, made successful attempts at restoration, and building of an interpretive Visitor Center at the site. Lubaantun is now accessible to visitors by automobile and has a small visitors' centre. As of 2001 an admission fee of 10 BZD dollars was charged to visitors.