Кіріспе

Лубаантун (/lubaːnˈtun/; испан тілінде Lubaantún деп те жазылады) – Орталық Американың оңтүстік Белиздегі майя өркениетінің Колумбтан бұрынғы қираған қаласы. Лубаантун Белиздің Толедо округінде, Пунта-Гордадан солтүстік-батысқа қарай 42 шақырым (26 миль) және Сан-Педро-Колумбия ауылынан шамамен 3,2 шақырым (2 миль) жерде, теңіз деңгейінен 61 метр (200 фут) биіктікте орналасқан. Лубаантунның ерекше белгілерінің бірі – қазба жұмыстары кезінде табылған кішкентай керамикалық бұйымдардың көп саны; осы егжей-тегжейлі жасалған заттар әшекей тастары немесе салттық рәсімдерде қолданылатын құрал-жарақтар болған деп саналады. Қала майя классикалық дәуірінде гүлденген, біздің заманымыздың 730-шы жылдарынан 890-шы жылдарына дейін өркендеп, кейін толығымен тасталып кеткен. Лубаантун архитектурасы классикалық орталық Майя жазықтарындағы қалыпты архитектурадан өзгеше. Қала құрылыстары көбінесе аймаққа тән әктас емес, қара шиферден жасалған, цементсіз салынған ірі тас блоктардан тұрады. Кейбір құрылыстарда ерекше "ішкі және сыртқы қабырғалы" қабырғалар бар; әр қабат бірнеше қадамдармен салынған, әр екінші қадам төменгі қадамнан сәл шығып тұрады. Сатылы пирамидалардың бұрыштары дөңгелек болып келеді және пирамидалардың үстінде тастан салынған құрылыстар жоқ; болжам бойынша, бұрынғы заманда олардың кейбіреулері бұзылатын материалдардан жасалған құрылыстарға ие болған. Қаланың ортасы екі кішкентай өзеннің арасындағы үлкен жасанды платформада орналасқан; осы жердің әскери қорғанысқа өте қолайлы екені жиі айтылады. Қаланың ежелгі атауы қазіргі уақытта белгісіз; "Лубаантун" – қазіргі майя тілінде "құлаған тастар орны" деген мағынаны білдіреді.

Археологиялық зерттеулер

20-шы ғасырдың басында әртүрлі Кекчи және Мопан майясының ауылдарының тұрғындары Пунта-Горда тұрғындарына осы үлкен қираған орындар туралы айтқан. 1903 жылы доктор Томас Ганн осы орынды зерттеу үшін келді және 1905 жылы қираған үйінділер туралы екі есеп жариялады. Келесі экспедицияны 1915 жылы Гарвард университетінің Пибоди мұражайынан Р. Э. Мервин басқарды. Ол осы орынды өсімдіктерден тазартты, егжей-тегжейлі карта жасады, өлшемдер мен суреттер түсірді және шағын қазбалар жасады. Мервин бұл жерде мезоамерикалық доп ойынын ойнауға арналған үш алаңның бірін тапты, онда доп ойынының иероглифтері мен бейнелері бар тас белгілері болды. 1924 жылы Ганн қираған орындарды қайтадан қарап шықты, содан кейін ол оқиғашы Ф. А. Митчелл Хеджесті осы орынға алып барды. Митчелл Хеджес өзінің әдеттегі сенсациялық стилімен Лондонның суреттелген жаңалықтарында мақала жариялап, бұл орынды "ашқанын" мәлімдеді. Ганн осы орынның жаңа картасын жасады. Келесі жылы Митчелл Хеджес өзінің серігі леди Ричмонд Браунмен бірге Illustrated London News үшін тілші ретінде Лубаантонға оралды. Ф. А. Митчелл Хеджестің асырап алған қызы Анна Митчелл Хеджес кейіннен ол әкесімен бірге экспедицияға барғанын ғана емес, сонымен қатар ол жерде (әйгілі) кристаллды бас сүйегін тапқанын мәлімдеді. Бірақ Аннаның Белизде болғанына ешқандай дәлел жоқ, және егер бас сүйек Лубаантоннан табылса, онда ресми есептерде оның неге айтылмағанын, экспедиция мүшелері оның сол жерде табылғанын неге жоққа шығарғанын және жариялықты жақсы көретін Митчелл Хеджес бас сүйегін 1950 жылдарға дейін бірде-бір рет жарияламағанын түсіндіру қиын болар еді. Никельдің айтуынша, Лубаантоннан табылған кристаллды бас сүйекке байланысты көптеген құпиялар бар. Жаңа дәуірге сенушілер он үш кристаллды бас сүйек бар деп айтады, олар біріктірілгенде адамзатты біріктіреді және әлемді емдейді. Анна Митчелл Хеджес ұсынған анекдоттық дәлелдерден басқа, бас сүйектердің мистикалық немесе психикалық қасиеттері бар екеніне айғақтар аз. Ол оның ұзақ өмір сүруінің сыры - бас сүйек екенін және оның күшін мазақтайтын кез келген адамды өлтіруге қабілетті екенін айтты. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар бұл бас сүйектер ацтектерге тиесілі болуы мүмкін деп санайды, бірақ олар Колумбтан бұрынғы немесе Ф. А. Митчелл Хеджес айтқандай 3000 жыл бұрынғы емес екенін айтады. Сонымен қатар, көптеген археологтар бұл бас сүйектердің барлығы емес, көбісі еуропалықтардың жалғандары деп болжайды. Ең бастысы, Джо Никелл мен Норман Хаммондтың зерттеулері бойынша бас сүйек Лубаантоннан табылмаған, бірақ оны 1943 жылы Митчелл Хеджес Sotheby's аукционында сатып алған. Бұрын бұл бас сүйек Сидней Бернидің коллекциясына тиесілі болған, ал оның суреттері 1936 жылы "Man" журналында жарияланған. Джеффри Лоус Т. А. Джойс пен Митчелл Хеджеспен бірге Лубаантон жерін зерттеуді жүргізді. Ол бұл жердің Сан-Педро Колумбия ауылының маңында, Колумбия өзеніндегі каноэ жүзудің басында орналасқан осы екі географиялық бірлікті бөлетін сызықта жатқанын атап өтті. Қираған үйінділер осы өзеннің екі кішігірім саласының қосылуынан пайда болған аймақта орналасқан. Оның басқа ғалымдармен бірге жазған мәліметтері Лубаантондық майялар су көлігін қатаң қолданған дегенге сәйкес келеді. Оның үстіне, Лауз климатты жылы және ылғалды деп сипаттады. Оның баяндамасында 1928 жылғы зерттеуде "түпкілікті халықтар" жоқ екені де айтылған; бұл сол кездегі басқа да далалық зерттеулерге сәйкес келеді. Британдық мұражай 1926 және 1927 жылдары Т. А. Джойс басшылығымен Лубаантондодағы зерттеулер мен қазбаларды демеушілікпен жүргізді, бұл сайттың классикалық кезеңінің ортасынан кешке дейінгі хронологиясын орнатты. Джойстің айтуынша, Лубаантондоғы кешеннің ұзындығы 900 метр, ал ені 600 метр. Қазба кезінде археолог тас бұйымдар мен қабықшалық әшекейлермен бірге пішінді және боялған қыш ыдыстар табады. Ол бұл жердің материалдық мәдениетінің көпшілігі оның ерте классикалық жер екенін көрсетті деп сенді, бірақ бұл мәлімдеме археологиялық қауымдастықпен жоққа шығарылды. Оның ойынша, бұл жер қатаң орталықтандырылған бақылауда болған болуы керек, өйткені табылған сәулеттік стильдер үлкен физикалық еңбекті талап еткен. Ол сондай-ақ төрт "блокты" анықтайды: мегалитикалық кесу блоктары, кіші перпендикуляр блоктары, ішінде және сыртында құрылыстар, оларда шпаклевка жоқ, сондай-ақ майялар басқа ішінде және сыртында құрылыс стилін құра алмағанын көрсететін нашар салынған блоктар. Сонымен қатар, ол осы орында қазған екі үлкен пирамидалардың "ішінде және сыртында" стилінде екенін және шамамен 40 метр биіктікте тұрғанын атап өтті. Бұдан әрі, Джойс үлкен, мегалитикалық террасалардың болуын құжаттады, олар оның ойынша Перу стиліне ұқсас. Ол басқа ғалымдар да жазғандай, "әшекейлік" тас мүсіндерінің жоқтығын атап өтті. Бұл Лубаантонның нақты мерзімін анықтауда үлкен қиындықтарға әкеледі. Оның үстіне, иероглифтер мен стелалардың жоқтығына қарамастан, Джойс екі саусақ тесігі бар қыш сырнайлардың көптігін тапты, бұл үш нота шығаруға мүмкіндік береді. Ол боялған қыш ыдыстарды тапқанын айтты, бірақ олар Пусильдада табылған боялған бұйымдарға ұқсас, бұл соңғысы боялған жұмыстарға жауапты болса, Лубаантон қалыпталған сырнайларды жасаған. Сырнайлар көбінесе маңызды космологиялық тұлғаларды және рәсімдік киімдегі шенеуніктерді бейнелейді. Ол екі физикалық түрдегі сырнайларды анықтады, біреуін "жуас" деп, екіншісін "классикалық" деп атады. Классикалық ерекшеліктерге адамдар, бас сүйектерінің өзгеруі, құлақтарының кеңеюі және мұрын әшекейлері бейнеленген. Жуас тұлғаларға үлкен маңдай және екі жақтары кіріп тұрған, ал бет әшекейлері жоқ. Көптеген қалыпталған тұлғалар маска киеді. Джойс оның бақылаған ер және әйел сырнайлары арасында да айырмашылықтар жасады. Ерлер көбінесе белдік, плащ және ұзын юбка киген, ал әйелдер сомбреромен байланысты болды. Джойс белдіктердің әскери тап айырмашылығын көрсететінін атап өтті. Ерлер "қойма" қаптарын, найзаларды және шайқауларды алып жүреді, олардың далалық жұмыс/аң ауымен байланысын көрсетеді, ал әйелдер су құмыраларын немесе ауылшаруашылық өнімдерімен толтырылған себеттерді алып жүреді. Көптеген сырнайлардағы егістік тастарының өндірісі де көрсетілген. Ол Лубаантоннан жанкыштарын және "ерекше" сырнайлар сериясын тапты, олардың үстінде гребеньдер, тығыз киген шлемдер, оң қолына кигізілген қолғап және өте драматизацияланған сан жапсырмалары бейнеленген. Ол бұл сырнайлар доп ойыншыларының киімін бейнелейтінін сенді. Бұл экспедициядан алынған көптеген артефакттар Британдық мұражайдың коллекциясында сақталады. Осыдан кейін Лубаантон археологтар тарапынан ескерілмей қалды (дегенмен ол олжалаушылардың шабуылына ұшырады) 1970 жылға дейін, онда Британдық мұражай, Гарвард және Кембридж университетінің бірлескен жобасы археолог Норман Хаммонд басшылығымен басталды. Норман Хаммонд, Кейт Претти және Фрэнк П. Саул 1970-ші жылдарда осы орынды қазды. Олардың зерттеу тобы, Шарер мен Тракслермен келісе отырып, осы орынның Джойс ұсынған ерте классикалық емес, соңғы классикалық кезеңде негізделгенін сенді. Сонымен қатар, олар осы орын постклассикалық кезеңде қайта жанданып, жаңадан ашылғанға дейін тасталғанын болжады. Олар Лубаантонның әртүрлі тонау әрекеттеріне ұшырағанын да талқылады. Олардың қазбалары негізінен бір майя отбасының қабірімен айналысты. Олардың қазбаларымен байланысты әртүрлі проблемалар болды, оның ішінде су зардабы және құлаған қабырғалар. Бұрынғы зерттеулерден айырмашылығы, олардың тобы бір кезде боялған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе әсемдемесі жойылған қыш ыдыстарын тапты. Хаммондтың тобы судан нашар зардап шеккен қаңқа қалдықтарын да тапты, бірақ тіс сақталуы салыстырмалы түрде жақсы болды. Бас сүйектер мен сүйектердің орналасуы...