Кіріспе

Басқалардың не айтып тұрғанын есту және оның мағынасын түсінуге тырысу. Тыңдау – дауысқа назар аудару. Тыңдағанда адам басқалардың айтқанын естиді және оның мағынасын түсінуге тырысады. Тыңдау күрделі эмоционалдық, танымдық және мінез-құлық процестерін қамтиды. Эмоционалдық процестерге басқаларды тыңдауға деген мотивация кіреді; танымдық процестерге мазмұн мен қарым-қатынас туралы хабарламаларды назарға алу, түсіну, қабылдау және интерпретациялау кіреді; ал мінез-құлық процестеріне сөздік және сөзсіз кері байланыс арқылы басқаларға жауап беру кіреді. Тыңдау – мәселелерді шешуге қабілеттілік. Нашар тыңдау қате түсініктерге әкеліп, соның салдарынан қақтығыс тудыруы мүмкін. Жақсы тыңдамаушылықтың белгілері: жиі үзіліс жасау, назарсыздану, естігіңі келгенді есту, жауапты ойша құрастыру немесе жабық көзқарасқа ие болу. Тыңдау есте сақтаумен де байланысты. Бір зерттеуге сәйкес, сөйлеу кезінде фондық шу болғанда, тыңдаушылар сол шуды қайта естігенде сөйлеудегі ақпаратты жақсырақ есінде сақтайды. Мысалы, адам музыка тыңдап отырып оқыса немесе басқа нәрсе жасаса, кейін музыканы тыңдағанда сол кездегі жағдайды еске түсіре алады. Тыңдау сонымен қатар риторикалық тұрғыдан мәдениеттер аралық байланысты дамыту құралы ретінде де қызмет етеді. Адамдар үнемі тыңдап отырады, көбінесе бейсаналы түрде. Тыңдау – саналы таңдау. Бұл – біреудің естігенін түсіну және мүмкіндігінше мағынасын табу үшін жасайтын интерпретациялық әрекет. Тыңдау мен бағыну – екі бөлек нәрсе. Егер адам ақпаратты немесе нұсқауды қабылдап, түсінгеннен кейін оған сәйкес келмеуді немесе келіспеуді таңдаса, ол сөйлеушінің айтқанын тыңдаған болып есептеледі, тіпті нәтиже сөйлеушінің күткенінен өзгеше болса да.

Адам қалай тыңдайды?

Тыңдауды қарапайым және оқшауланған процесс ретінде қарастыруға болады, бірақ оны күрделі және жүйелі процесс ретінде қабылдау дәл болар еді. Ол сөйлеушінің шығаратын дыбыстарын, ақпаратты назарға алатын интонациялық үлгілерді және талқыланып жатқан тақырыптың маңыздылығын қабылдауды қамтиды. Адамдар қарым-қатынас барысында уақыттың 45 пайызын тыңдауға жұмсайды. Барт бойынша, тыңдауды үш деңгейде түсінуге болады: ескерту, дешифрлеу және дыбыстың қалай туындайтынын және тыңдаушыға қалай әсер ететінін түсіну.

Ескерту. Бірінші деңгейде қоршаған ортаның дыбыстық сигналдарын анықтау қарастырылады. Әрбір орынның өзіне тән дыбыстары болады. Мысалы, үйдің өзіне тән дыбыстары оны тұрғын үшін таныс және жайлы етеді. Кез келген бөгет – таныс емес дыбыс (мысалы, есіктің сықыры, еденнің сырқырауы, терезенің қиылуы) – онда тұратындарды қауіптен хабардар етеді.

Дешифрлеу. Екінші деңгейде дыбыстарды түсіндіру кезінде үлгілерді анықтау қарастырылады; мысалы, анасының үйге оралуын күтіп отырған бала. Осы жағдайда бала анасының жақындап келе жатқанын білдіретін дыбыстық сигналдарды (мысалы, кілттердің сылдырауы, есік тұтқасының бұрылуы және т.б.) анықтауға тырысады.

Түсіну. Үшінші деңгей – бір адамның айтқаны екінші адамға қалай әсер ететінін білу. Осы түрдегі тыңдау психоанализде, сананың беймәлімдігін зерттеуде маңызды рөл атқарады. Барт бойынша, психоаналитик пациентті тыңдағанда, оның санасымен объективті қарым-қатынас жасау үшін әділ баға беруден аулануы керек. Сол сияқты, кез келген тыңдаушы басқаларды тыңдағанда да әділ баға беруден аулануы керек.

Түсінудің үш деңгейі кейде бір уақытта жүреді. Екінші және үшінші деңгейлер өзара байланысты және толықтырады, себебі мағлұматты алу, түсіну және мағынасын табу – бір процестің бөлігі болып табылады. Сонымен, есік тұтқасының бұрылуын естіген кез келген адам (мағлұматты алу) есікте біреу бар деген қорытындыға автоматты түрде келе алады (мағынаны табу).

Белсенді тыңдау

Белсенді тыңдау – айтылғандарды тыңдап, оны түсінуге ұмтылу. Оны көптеген жолдармен сипаттауға болады. Белсенді тыңдау тыңлаушының назарлы болуын, жазғырушылық танытпауын және сөзді кесіп қалтпауын қажет етеді. Белсенді тыңлаушы сөйлеушінің айтқанын тікелей мағынасымен қатар, жасырын мағынасын және мәтінді де талдайды. Белсенді тыңлаушы сөйлеушінің сөзсіз хабарларын да тыңдап, айтылғанның толық мағынасын ұғынуға тырысады. Белсенді тыңдаудың көп пайдасы бар. Ол тиімді тыңдаудың бір түрі. Сонымен қатар, ол жетекшілік дағдыларын күшейтеді. Белсенді тыңдау – екі немесе одан көп адам арасындағы өзара әрекеттесу. Егер олар белсенді тыңдаушы болса, әңгіменің сапасы жақсырақ және түсінікті болады. Белсенді тыңдаушылар әңгімелерінде бір-бірімен байланысады. Белсенді тыңдау адамдар арасындағы қарым-қатынасты тереңдетіп, жағымдырақ етеді. Белсенді тыңдау сөйлеушінің көзқарасын өзгертеді. Белсенді тыңдау – жеке дамудың катализаторы, ол тұлғаның өзгеруіне және топтың дамуына көмектеседі. Егер біреу оларға сөйлеуге және ойларын жеткізуге мүмкіндік берсе, адамдар өздерін тыңдауға көбірек бейім болады.

Тілдерді үйренуде

Тіл үйренудің төрт дағдысының бірі – сөйлеу, оқу және жазумен қатар тыңдау да болып табылады. Грамматикалық аудармадан басқа барлық тіл оқыту тәсілдерінде тыңдау компоненті кездеседі. Кейбір оқыту әдістері, мысалы, толық физикалық жауап беру, оқушыларды тек тыңдауға және жауап беруге бағыттайды. "Интенсивті тыңдау" кезінде оқушылар сөйлеу тізбегінің салыстырмалы түрде қысқа бөлігін мүмкіндігінше дәл тыңдауға тырысады; ал "Кеңейтілген тыңдау" кезінде оқушылар жалпы мағынаны түсіну үшін ұзақ мәтіндерді тыңдайды. Интенсивті тыңдау тыңдау қабілетінің нақты аспектілерін дамытуға тиімдірек болса, кеңейтілген тыңдау сөйлеу еркіндігін арттыруға және оқушының мотивациясын сақтауға көмектеседі. Адамдар көбінесе өз ана тілінде қалай тыңдайтындарына қиындыққа тап болған жағдайда ғана назар аударады. Тіл үйренуді жеңілдетуге бағытталған зерттеу жобасы L2 (екінші тіл) оқушыларының тыңдау процесінде өз ана тілінде бейсаналы түрде қолданатын стратегияларды – мысалы, қорытынды жасау, нақты бір нәрсеге назар аудару немесе бағалауды – саналы түрде пайдаланатынын көрсетті. 93 қатысушының қатысқан зерттеуінде екінші тілде тыңдау мен түрлі тапсырмалар арасындағы байланыс зерттелді, нәтижесінде тыңдауға байланысты алаңдаушылық екінші тілде тыңдау тапсырмаларын орындауда жылдамдық пен нақтылықты дамытуға кедергі келтіретіні анықталды. Тағы да зерттеулер тыңдауға байланысты алаңдаушылық пен түсінудің арақатынасын зерттеді, және зерттеушілер күткендей, олар кері байланысты екені анықталды.

Өмірбаян

Криста Ратклифф АҚШ-та сауаттылықты оқытудың көбі батыс классикалық риторикалық теориясына баса назар аударады, ол сөйлеу мен жазуды алға қояды, бірақ тыңдауды елемеді деп мәлімдеді. Бұл теориялар негізінен ритордың сөйлеуі тыңдаушыларды қалай көндіре алатынына назар аударады. Классикалық риториканы зерттеудің мақсаты аудиторияның не тыңдауы керектігін анықтау болды, олар қалай тыңдайтыны емес. Батыс оқыту әдістері грек сөзі "логос" – яғни, ойлау және логиканы сақтап келді, бірақ оның "легейн" етістігін, ол сөйлеумен қатар, этимологиялық тұрғыдан алғанда, жатқызу, тыңдау мағынасын береді, елемеді. Оқушыларды энтимемаларды жасау және талдау үшін тыңдауды талап ететін ауызша сөйлеуді оқытуға қарамастан, тыңдау ығыстырылып, маңыздылығы төмендетілді. 3) Батыс мәдениеті түсіндірудің негізгі тәсілі ретінде дыбыс емес, көруге сүйенуді ұнатады. Ратклифф риторикалық тыңдауды тыңдаушылар өздерінің ықпалын білдіре алатын тілдің ішіндегі кеңістіктен туындайтын шығармашылық түсіндіру техникасы деп анықтады. Бұл тәсіл тыңдауды басқалардың көзқарастары мен дауыстарын түсіну құралы ретінде пайдаланады, түсіндіруді, ой елегінен өткізуді және жаңа мағынаны құруды ынталандырады. Осы мақсатта Ратклифф риторикалық тыңдау – кез келген адамға, мәтінге немесе мәдениетке қатысты қолданылатын ашық көзқарас екенін айтты. Риторикалық тыңдау түсінікті іздеу үшін жеке тұлғалардың ниеттерін мұқият қарастыруды қажет етеді, бұл жай ғана пассивті тыңдаудан асып түседі.

Сабақта сөйлеуді тыңдауды үйрену

Криста Ратклифтің риторикалық тыңдау жөніндегі еңбегіне сүйене отырып, Меган Роджерс студенттердің ағылшын тілі композициясы сабағында риторикалық тыңдауды дамытудың бір жолы ретінде ниет/әсер тактикасын ұсынды. Бұл құралдың қолданылу мақсаты – нәсілдік кемсітушілікке негізделген стереотиптер мен айтылған сөздерді жою. Роджерс сыныптағы зерттеулерінде, адам өзін нәсілшіл деп санамаса да, көпшілік/басым топ немесе азшылық топ мүшесінің нәсілдік ерекшеліктеріне күлген кезде нәсілшілдік немесе нәсілдік стереотиптердің әдейсіз таратылатынын анықтады. Оқушыларды қарсы алудан және сыныптағы талқылауға қатысуға деген ықыластарын жоғалтудан аулақ болу үшін, ниет/әсер стратегиясы оқушыларды (1) бір мәлімдемеге қатысты түрлі көзқарастарды қарастыруға және (2) жақсы ниетпен айтылған сөздердің (ниет) басқалар үшін зиянды (әсер) болуы мүмкін екенін түсінуге шақырады. Мұғалімдер үшін риторикалық тыңдауды дамыту және сыныпта мәдени сезімталдықты арттырудың тағы бір жолы – саңыраулар туралы зерттеулердегі тәжірибелерді қолдану. Мұндай тыңдау педагогикасы студенттерден (1) назар аудару және ыңғайсыздататын шуды азайту; (2) өздерінің мәдени фондары туралы айту арқылы сыныптастарына өз көзқарастарымен таныстыру; (3) басқаларды түсіну үшін «сын тұрғысынан диалог» құру және (4) сыныптастарының дене тіліне және оның беретін хабарламаларына назар аударуды талап етеді. Сондай-ақ, риторикалық тыңдау сыныпта студенттердің неге үндемейтінін түсінуге көмектеседі. Дженис Кульс ESL/ELL композиция сабағында студенттердің үнсіздігіне себеп болатын бірнеше факторды талқылайды, мысалы, студенттердің бұрыс жауап бергені үшін әріптестері мен оқытушыларынан қысым көруден қашыну үшін өз білімдерін жасыруы. Мұндай жауаптан туындайтын қорқыныш пен күмән адамда өзінсіздік және ыңғайсыздық сезімін тудырып, сыныпта үнсіздікке қалуына әкелуі мүмкін. Студенттердің үнсіздік таңдауының тағы бір себебі – оларға үнсіз болуға үйретілген, әсіресе кейбір мәдениеттердегі орта мектептерде, мысалы, Пуэрто-Рикода. Кульс студенттерден сабақта неге үнсіз екендерін, «басқа студенттердің үнсіздігін қалай түсіндіретіндерін және профессор студенттердің үнсіздігінен қандай қорытынды жасауы керек екенін» жазбаша сұрауды ұсынады. Студенттер үнсіздіктің пайдалы екенін айтты, себебі ол материалға назар аударуын көрсетеді, әріптестерін тыңдап, басқа көзқарасты білуге мүмкіндік береді және сұрақтарды ойластырып, түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, талқылаулар сыныптастардың білімі жеткіліксіз болғандықтан, араласу деп қарастырылуы мүмкін. Кульс сыныптағы үнсіздікті бағалау және құрметтеу қажет деген қорытындыға келді.