Кіріспе
Пиреней тау иті немесе Пиреней тау иті – француздық мал күзетуші иттер тұқымы; Францияда оны көбінесе Пату деп атайды. Ол Франция мен Испанияны бөліп тұратын Пиреней тауларының шығыс, француз жағында пайда болған, және испан жағындағы Пиреней мастифінен (Mastín del Pirineo) бөлек тұқым ретінде танылады, олармен тығыз байланысты болғанымен. Пату Францияда, әсіресе француз Альпісі мен Пиренейде мал күзетуші ретінде кеңінен қолданылады, қойларды қасқырлар мен аюлардан қорғайды. АҚШ-та бұл иттер Ұлы Пиреней деп аталады, онда олар да түрлі жыртқыштардан қойларды қорғау үшін пайдаланылады.
The Pyrenean Mountain Dog or Chien de Montagne des Pyrénées is a French breed of livestock guardian dog; in France it is commonly called the Patou. It originates from the eastern or French side of the Pyrenees Mountains that separate France and Spain and is recognised as a separate breed from the Mastín del Pirineo or Pyrenean Mastiff from the Spanish side of the mountains, to which it is closely related. The Patou is widely used throughout France as a livestock guardian, particularly in the French Alps and the Pyrenees, protecting flocks from predation by wolves and bears. It is known as the Great Pyrenees in the United States, where it is also used to protect flocks from various predators.
Тарих
Пиреней тау иттері – Пиренейдің дәстүрлі тұқымы. Францияда оларды көбінесе «Пату» деп атайды. Кейде олардың ата-тегі – және Пиреней мастифінің ата-тегі – римдік дәуірінде Азиядан осы аймаққа әкелінген ақ түсті мал күзетуші иттер екені айтылады, сондықтан олар Италияның Мареммано Абруцце қойшы иттерімен және Венгрияның Кувасз тұқымымен байланысты. Геномдық деректер оларды фараон иттері, Цирнеко делл'Этна және Ибица иттері сияқты генетикалық топқа жатқызады. Шамамен 15 Пиреней тау итін фермерлерге беріп тәжірибе жүргізілді. 1980 жылдардың соңында ITOVIC тәжірибесі аяқталды және 15 Пиреней тау итін өсірушілермен бірлесіп, әлеуетті фермерлерге мал күзетуші иттермен қамтамасыз ету мақсатымен APAP бірлестігі құрылды. 1991 жылы шамамен 100 ит фермаларда жұмыс істеді. 1990 жылдардың басында итальяндық қасқырлар Италиядан Францияға өтіп, континенттік аумақтың шамамен үштен бірінде, әсіресе француз Альпісі мен Прованста, сондай-ақ Орталық Массивте қоныстанды. Францияда қасқырлардың бар екені туралы хабарланғанға дейін, Меркантур ұлттық паркі маңындағы кейбір фермерлер малдың ерекше жоғалуы туралы хабарлады, ол кезде билік органдары оны бақылаусыз үй иттеріне жатқызды. Францияда қасқырлар қорғалады; фермерлердің күнкөрісін қасқырдың зиянынан қорғау үшін 1990 жылдардың соңынан бастап француз үкіметі малдарды жыртқыштардан қорғаудың әртүрлі әдістерін субсидиялады, соның ішінде электрленген жайылым қоршаулары, электрленген түнгі қоралар, қосымша шаруалардың жалдануы, мал күзетуші иттерді сатып алу, оқыту және күтімі. Францияда қасқырлардың жойылуынан кейін 1800 жылдары француз Альпісінде бір ғасырдан астам уақыт бойы мал күзетуші иттер болмады; қасқырлар елге 1990 жылдары қайта қоныстанғанда, француз Пиреней тау иті осы тұқым үшін таңдалды, өйткені ITOVIC тәжірибелері осы тұқыммен жүргізілген еді, ал ел ішінде APAP Пиреней тау иттерін осы мақсат үшін өсірді. 1990 жылдардың ортасында француз үкіметі түрлерді генетикалық араласу арқылы аймақтан жойылудан сақтау үшін Словениядан Пиренейге еуропалық қоңыр аюларды импорттауды бастады, өйткені жергілікті популяция шамамен алты аюға дейін азайды. Аймақтағы аюлардың саны артуымен, жергілікті бақташылар, әсіресе жаз айларында, бақташылар өз малдарын жазғы альпілік жайылымдарға көшіргенде, аюдың зиянынан малдың жоғалуының артқанын хабарлады. Бақташыларға көмектесу үшін, қасқырлар үшін қолданылғандай қорғау шараларын жүзеге асыру үшін үкімет қаржылай қолдау көрсетті, және Пиреней тау иттері Пиренейдегі фермерлерге малдарды жыртқыштардан қорғау үшін берілді. 2000 жылдардың ортасында жүргізілген зерттеулер Пиреней тауларында Пиреней тау иттерін қолданған бақташылар, оларды қолданбаған бақташыларға қарағанда жыртқыштарға 90%-ға аз жоғалту туралы хабарлады. Пиреней тау иттерін Пиренейде қайта қолдану мәселесіз болған жоқ, тауларды кесіп өтетін саяхатшылардың мал күзетуші иттерден шабуылға ұшырағаны туралы хабарлар болды, нәтижесінде серуендеушілер мен велосипедшілерді қауіпті әрекеттерден сақындыру үшін екі тілдегі буклет жасалды. 2009 жылы Альпіде қасқырлардан қорғану үшін 1000-нан астам Пиреней тау иті, ал Пиренейде 500-ден астам күзетуші иттер қолданылды. 2019 жылы Франция үкіметі ел бойынша 4258 мал күзетуші иттің күтіміне қаржы бөлді, олардың 92%-ы француз Альпісі мен Прованста болды, дегенмен сол кездегі иттердің жалпы саны 5000-ға жуық деп бағаланды.
Америка Құрама Штаттары
1970 жылдардың соңынан бастап, АҚШ-тағы қой шаруалары өз малдарына қауіп тудыратын түрлі жыртқыштардан – әсіресе койоттар мен қара аюлардан, сондай-ақ пумалар мен гризли аюларынан қорғану үшін мал күзетуші иттерді пайдалана бастады. Мал күзетуші иттерді шаруашылық қызметіне енгізуге бірнеше фактор ықпал етті, оның ішінде жыртқыштардың санын бақылау мақсатындағы улағыштарды қолдануға қатысты федералды шектеулер де болды. 1986 жылы АҚШ-та 763 мал күзетуші итті жұмысқа тартқан 400-ден астам шаруаның арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, олардың 57%-ы Пиреней тау иттерін пайдаланса, ал Комондр, Акбаш, Анатолиялық және Мареммано Абруцце қойшы иттері аз қамтылған.
Денсаулық
Ұлыбританияда 2024 жылы жасалған зерттеуде осы тұқымның өмір сүру ұзақтығы 10,9 жылды құрайтыны, ал таза тұқымды иттердің орташа өмір сүру ұзақтығы 12,7 жыл, ал будандастырылған иттердің 12 жыл екені анықталды.