Кіріспе

Рим ақыны және сатиригі (б.з. 34–62 ж.)

Аулус Персиус Флаккус (/pɜrʃiəs, /pɜrʃiəs/; 4 желтоқсан б.з. 34 – 24 қараша б.з. 62) – этруск тегінен шыққан римдік ақын және сатирик. Оның өлеңдері мен сатираларында стоик философиясының даналығы және өзінің замандас ақындарының стильдік кемшіліктеріне қатысты қатаң сын көрінеді. Орта ғасырларда кең танымал болған оның еңбектерін оның досы және ұстазы, стоик философ Луций Аннаей Корнут, оның қайтысынан кейін жариялаған.

Өмір

Қолжазбалардағы "Өмір" кітабында Персийдің ата-анасы екі жағынан да жақсы текті, Пизә провинциясындағы этрустардың шағын қаласы Вольтеррада (латынша Волатерра) атты жандардың отбасында туғаны айтылады. Алты жасында әкесі қайтыс болды, бірнеше жылдан кейін оның әкесі қайтыс болды. Он екі жасында Персий Римге келді, онда оны Ремий Палемон мен ритор Вергиний Флавус оқытты. Келесі төрт жылда ол стоик Люций Аннаев Корнут, лирикалық ақын Цезий Басс және ақын Луканмен достық қарым-қатынас орнатты. Лукан Персидің барлық шығармаларын зор құрметпен бағалайтын. Сондай-ақ, ол Персидің туысы Арияның күйеуі Трасея Паетпен де жақын дос болды. Кейіннен ол Сенекамен кездесті, бірақ оның генийіне таң қалмады. Бала кезінде Персий Рим тарихындағы бір эпизодқа арналған трагедия және, мүмкін, саяхат туралы (бірақ бұл Трасея Паетпен саяхаттағанға дейін болған болуы мүмкін) тағы бір еңбек жазды. Луцилийдің сатираларын оқығаннан кейін Персий оған ұқсап жазуға ұмтылды және өзінің сатираларынан тұратын кітап жазуға кірісті. Бірақ ол сирек және баяу жазды; ерте қайтыс болу (ішек ауруынан) кітапты аяқтауына кедері келтірді. Ол "жағымды мінез-құлық, қызғылықты тартымдылық және жеке сұлулық" иесі ретінде сипатталған, сондай-ақ анасы Фулвия Сисеннияға, әпкесі мен тәтесіне деген үлгілі адалдығымен өмір сүрген. Ол өзінің мол мүлігін анасы мен әпкесіне қалдырды. Корнут оның барлық шығармаларын тоқтатты, тек сатираларды сақтап қалды, оларға шағын түзетулер енгізіп, Бассқа басып шығару үшін тапсырды. Кітап бірден үлкен жетістікке ие болды.

Оның өмірбаянына күмән

Ғалымдар бірнеше егжей-тегжейлі мәлімет береді – билік туралы, бірақ мұндай дереккөздермен байланысты күмәндар жиі туындайды. Өмірбаяны, интерполяция күдігінен толыққанды азат емес, және күмәнсіз, кейбір жерлерде бұзылып, ретсіз болғанымен, сенімді болуы мүмкін. Қолжазбалар бұл мәліметтің Валериус Пробтың түсіндірмесінен алынғанын көрсетеді, ол, әрине, Персийдің Вергилий мен Гораций сияқты, поэттің замандасы Бериттің атақты "грамматигі" жасаған білімді басылымы. Бұл мәлімет Сатиралармен (Сатура) тек Персидің әкесінің қайтысы туралы мәлімдемесінде ғана қайшылыққа түседі. Оның қатысуымен сусорияны оқу (Sat. 3.4 және келесілер) орындаушының алты жастан асып, ересек болғанын көрсетеді. Бірақ «әке» сөзі мұнда «үй ішінен туған әке» дегенді білдіруі мүмкін, немесе Персий өзінің өмірбаянын ұмытып кеткен болуы мүмкін, немесе ол жай ғана өзінің үлгілерінің бірін қайталайды. Өмірбаян мен Сатиралардың өте жақын болуы, әрине, біріншісінің нақтылығын дәлелдемейді. Дегенмен, үйлесімнің бір тұсы бізге жалған автордың Персийдің еңбектерінен оны шығарып алғанына сенуге қиындық тудырады: Өмірбаян үйден және отбасынан алыс кетпеген «кітапханада өскен» жастың бейнесін береді. Бұл бейне Сатираларда да көрінеді; Персий жасаған кейіпкерлердің көптеген есімдері Горацийдегі кейіпкерлермен сәйкес келеді. Өзінің шектеулі көкжиегіндегі оқиғаларды мұқият бақылайтын Персий өмірдің жағымсыз жақтарын сипаттаудан тартынбады (мысалы, Sat. III.110-дағы сияқты), әсіресе тұтынудың артық шегі мен моральдық құлдырау арасындағы байланысты; ол Горацийдің адамдардың кемшіліктерін оңай қабылдауына ұқсамайды. Персийдің сезімтал, үйге бейім табиғаты оның жиі кездесетін мазақтарында көрінеді, мейлі ол үлкендерді көше балаларының немесе білімді адамдарды філістірлердің мазақ етуі болсын. Монтень Персийді бірнеше рет еске алады.

Жұмыс

Персидің еңбегінің басты қызығушылығы римдік сатирамен байланысы, римдік стоицизмді түсіндіруі және латын тілін қолдануында жатыр. Хорацийдің Персийге әсері, өмірбаянында айтылмаса да, Люцилийдің әсерінен кем болмауы мүмкін. Жоғарыда көрсетілгендей, кейіпкерлер ғана емес, бүкіл тіркестер, ойлар мен жағдайлар тікелей одан алынған. Бұл ұқсастық стоицизмнің карикатурашысы мен уағыздаушысы арасындағы айырмашылықты одан да анық көрсетеді. Персий римдік сатираның ең биік деңгейіне жетеді; шыншылдығы мен моральдық мақсатымен ол алдыңғыларының саяси араздығы мен жақсы мінезді әжуасынан, сондай-ақ Ювеналдың риторикалық ашуынан әлдеқайда жоғары тұрады. Осы философияның ежелгі римдік тұңғырлықтың тереңдігі мен тазалығын сақтап қалған саналарға қалай әсер еткенін біз одан білеміз. Персий мен Сенека еңбектеріндегі кейбір параллель жолдар өте жақын, оларды ортақ көзді пайдалану арқылы түсіндіру мүмкін емес. Сенека сияқты Персий де сол кездегі стильді сынап, оған еліктейді. Шындығында, сөзді күшті қолдану, егжей-тегжейлілікке шамадан тыс берілу, ашалаушылық сияқты нашар тұстарында ол Сенекадан да асып түседі, ал оның жеті жүздей жолдан тұратын кішкентай кітабының оқылуы қиындығы, ойдың тереңдігімен емес, Epistolae morales-інің қысқа да айқындығымен салыстырғанда нашар. Бұл бейімділіктің ерекше айырмашылығы оның «халықтық» сөздерді еркін қолдануында. Платон сияқты, Персийдің де Софронға еліктегені айтылады; бұл ақпарат кеш пайда болды (Византиялық Лид, De mag. I.41), бірақ біз кем дегенде Сатираның 3-ші бөлімінің басындағы көріністе Теокриттің «Адониязуза» және Иродтың «Мимы» сияқты еңбектермен туыстық байланысын тани аламыз. Персийдің сатиралары гексаметрлерде жазылған, жоғарыда аталған қысқа прологтың сказондарынан басқа. Бірінші сатира сол кездегі әдеби талғамды ұлттық моральдың құлдырауының көрінісі ретінде сынап бағалайды. Сенеканың 114-ші хатының тақырыбы да осыған ұқсас. Тамақтан кейін айтылған сөздерді және әдеби әуендерді сипаттау өте табиғи, бірақ қызықты үзінді, ол тегіс стильдің үлгілерін келтіреді, мәселелерді бағалаудың және диалогты таратудың қиындығымен (Персийдің өңдеуінде жиі кездесетін мәселе) қатты бұрмаланады. Қалған сатиралар (2) құдайлардан не сұрауға болады деген сұраққа жауап береді (салыстырыңыз, Екінші Алькибиад), (3) өмірде нақты мақсаттың маңыздылығы, (4) қоғамдық қайраткерлер үшін өзін-өзі тану қажеттілігі (салыстырыңыз, Платонның Бірінші Алькибиад), (5) стоиктердің бостандық туралы ілімі (Корнуттың іліміне кеңпейілділікпен сілтеме жасап енгізілген), және (6) ақшаны дұрыс пайдалану. Өмірбаяны Сатиралар толық қалдырылмағанын айтады; кейбір жолдар (болжам бойынша Корнут немесе Басс) жұмыстың соңынан алынып, оны квази финитус жасайды. Бұл Персий толық жазбаған сөйлемді немесе абзацты алып тастауға тура келгенін білдіреді. Сол деректе Корнут императордың әдеби талғамына қатысты қоқан-лоқыны сөзсіз жасырып тастады және біз Сатирадағы қолжазбаларды оқығаны үшін оған қарыздармыз. i.121, «auriculas asini quis non (Mida rex үшін)» Алайда, қайта қараудың іздері әлі де көрінеді; мысалы, v.176 (амбициядан ырымға кенеттен өту) және vi.37 (грек докторларын сынау контекстке қатысы жоқ). Хораций мен Сенекаға параллель жолдар түсіндірмелерде жазылған: Өмірбаянында Лука туралы айтылғандарға қарағанда, Сатираның iii.3-тармағының Phars. x.163-қа сөздік ұқсастығы қызықты. Дүбірлі тіл немесе метафораның мысалдары: i.25, rupto iecore exierit caprificus, 60, linguae quantum sitiat canis; iii.42, intus palleat, 81, silentia rodunt; v.92, ueteres auiae de pulmone reuello. iii.87, 100 және т.б. сияқты жолдар жақсы дәмділік ережелерін бұзып, өрнектелгенін көрсетеді. «Халық аузындағы» сөздер: baro, cerdo, ebullire, glutto, lallare, mamma, muttire, obba, palpo, scloppus. I.116 және т.б., ii.6 және т.б., 61 және т.б., 73 және т.б., iii.39 және т.б. аймақтарда ұсақ сызықтар және т.б.

Билік органдары

Персидің қолжазбалары екі топқа бөлінеді: бірі – ең жақсы екі қолжазбамен ұсынылған, екіншісі – Ювенал мәтіні үшін маңызды Петрус Пифоус қолжазбасымен. Й. Бигердің «Де Перси кодекс. пит. туралы дұрыс бағалау» (Берлин, 1890) еңбегі жарық көргеннен бері, соңғысының дәстүрін бағалауға көбірек бейімділік байқалады. Алғашқы маңызды басылымдар: (1) түсіндірмелермен: Исаак Казобон (Париж, 1605, Иоганн Фридрих Дюбнер кеңейтілген басылымы, Лейпциг, 1833); Отто Яхн (схолиялармен және құнды пролегоменамен, Лейпциг, 1843); Джон Коннингтон (аудармамен; 3-ші басылым, Оксфорд, 1893) және т.б. Бірақ, сондай-ақ қазіргі заманғы басылымдар да бар.

Басылымдар

Браунд, Сюзанна М. (2004) Ювенал және Персий. Loeb Classical Library. Гарвард университетінің баспасы.