Кіріспе

1-ғасыр римдік сенаторы Публий Клодий Трасея Паэтус (66 жылы қайтыс болды), 1-ғасырда өмір сүрген римдік сенатор. Император Неронға қағидалы түрде қарсылығымен және стоицизмге деген қызығушылығымен танымал болған. Ол А. Кецина Паеттың және үлкен Арияның қызы, Хелвидий Присктың әкесі, ақын Персиймен достық және туыстық байланыста болған. Трасея қазіргі кезде "Стоик оппозициясы" деп белгілі саяси топтың ең көрнекті өкілі болды.

Туған жері мен ерте өмір

Кассиус Дионың айтуынша, Трасея беделді және бай отбасының мүшесі болған. Бұл отбасының Патавийден шыққандығы белгілі, бірақ ол сол жерде немесе Римде дүниеге келгені әлі анықталмаған. Дегенмен, ол Патавиуммен тығыз байланыста болды және өмірінің кейінгі жылдары қаланың дәстүрлі мерекесінде маңызды рөл атқарды. Оның ерте мансабы туралы нақты ақпарат жоқ, сондай-ақ ол сенатқа қалай кіргені және кімнің көмегімен кіргені де белгісіз. Бірақ 42 жылы ол Кекина Пейтустың қызы Кэкиния Аррияға үйленді (37 жылы консул болған). Сол жылы Кекина Скрибонианның Клавдийге қарсы бүлігіне қатысты, бұл, әдетте, республиканы қайта орнату мақсатымен жасалған. Оның қызы Фаннияның Плинийдің хатында сақталған естеліктеріне сәйкес, Трасея анасы Аррияның күйеуімен бірге өзін-өзі өлтіруіне қарсылық көрсетуге тырысқан, бірақ сәтті болмады. Кекина Пает қайтыс болғаннан кейін Трасея өз атына Пает есімін қосып алған болуы мүмкін, бұл күйеу баласы үшін ерекше емес қадам болды және императордың жауымен байланысын көрсетуге бағытталған. Трасеяның cursus honorum төменгі сатыларынан өрлеуінің хронологиясы туралы бізде мәлімет жоқ. Оның саяси мансабы Клавдийдің билігінің алғашқы жылдарында тоқтап қалған болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес. 56 жылдың қараша-желтоқсан айларында ол Неронның кеңесшісі Сенеканың ықпалымен консул болды, Сенека сол жылы оның орнын басып өткен. Осыдан кейін көп ұзамай ол діни қызметкер ретінде құрметті лауазымға тағайындалды – quindecimvir sacris faciundis. Консулдық лауазымында ол күйеу баласы Хелвидий Прискпен маңызды саяси одақтас болды. Трасеяның танымалдылығына сот ісіне қатысуы да ықпал еткен болуы мүмкін. 52 және 62 жылдар аралығында (консулдық лауазымына дейін немесе кейін белгісіз) ол провинциялық басшы болған болуы мүмкін, бұл жас ақын Персийдің қайын атасымен бірге «шетелге саяхатқа» шыққандығы туралы айтылғандағы мәліметтерден көрінеді. Сенаторлар әдетте Италиядан тек ойын-сауық үшін шығып кетпейтін.

Неронның саяси қызметі

57 жылы Трасея Киликияның соңғы әкімі Костутиан Капитонды зорлық көрсетуде айыптаған істі қолдады, және сот процесі оның ықпалының арқасында көп жағдайда сәтті аяқталды. Бірақ Тацит оны алғаш рет келесі жылы еске алады, ол Сиракуздықтардың ойындарда гладиаторлардың заңмен белгіленген санын арттыру туралы сенаттағы әдеттегі ұсынысқа қарсы сөйлеп, достары мен жауларын таң қалдырды. Тацит (анонимді) «сынаушылар» деп атаған қарсылықтар, егер олар дұрыс болса, Трасеяның қалыпты жағдайға қарсылығы мен сенаторлық бостандық идеалына адалдығы туралы беделге ие болғанын көрсетеді. Достарына Трасея жағдайдың нақты қалпын білетінін түсіндірді, бірақ сенаттың оларға түсіністікпен қарағанын айтты, себебі маңызды емес мәселелерге назар аударатындар маңыздырақ мәселелерді жіберіп алады – «егер оларға осындай мәселелер бойынша еркіндік берілсе» деген сияқты сөздерді айтпады. Келесі жылдың көктемінде ол алғаш рет Неронның мінез-құлқына және императордың Агриппинаны өлтіруін ақтаған хатын оқығаннан кейін сенаттың құлшынысына деген наразылығын ашық білдірді, сондай-ақ Неронды құттықтауға қатысты әртүрлі ұсыныстар жасалды. Сенаттағы тәртіп бойынша, әрбір сенатор ұсыныс бойынша өз пікірін білдіруі керек еді, ал Трасея «өз ойын айта алмайтындықтан және айтқысы келмейтін нәрсені айта алмағандықтан» (Дио) отырыстан шығып кетті. 62 жылы Неронды жамандаған өлеңдер жазған претор Антистий Сосианды Трасеяның ескі жауы Костутиан Капитон мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады, ол жақында әйелінің әкесі Тигеллин арқылы сенатқа қайта оралған еді. Трасея өлім жазасын қолдану ұсынысына қарсы шығып, мұндай қылмыс үшін тиісті жаза – жер аудару екенін дәлелдеді. Оның пікірі көпшілік қолдауына ие болды және ақырында қабылданды, Неронның наразылығына қарамастан, консулдар дауыс беру кезінде оның пікірін сұраған еді. Нерон Антистийді өлімге кесуді ниеттенген болса да, немесе көптеген адамдардың пікірінше, сенаттың өлім жазасын тағайындауынан құтқарып, өзін кешірімді көрсетуді қалаған болса, сенаттың өлім жазасына қарсы дауыс беруі оның жоспарларына үлкен бөгет болды. Сол жылы Криттік Клавдий Тимархтың сенаттағы сотталуында, сотталушы Крит проконсулы провинцияның алғысын ала ма, алмаса ма, оның қолында екенін бірнеше рет айтқан. Трасея мұндай бұзушылықтарды тыйым салу арқылы болдырмау керек деп ұсынды. Ол тағы да көпшіліктің қолдауын алды, бірақ консулдар императордың пікірін білгенге дейін сенатус консультациясы қабылданбады. Келесі жылы Неронның Трасеяға деген наразылығы айқын болды. Императордың Антиумда қызы туғанда, сенат құттықтау үшін жиналды, бірақ Нерон Трасеяны қатысуға шақырмады. Императордың мұндай «достықтан бас тартуы» әдетте құрбанның өліміне бастайтын, бірақ күтпегендей Нерон осы сәтте ойын өзгерткен сияқты, мүмкін Тигеллинмен күшейген билік арақатынастарына байланысты, Капитонның қайын атасы ретінде Трасеяның жойылуын қалауға мүдделі болуы мүмкін. Нерон Сенекаға Трасеямен татуласқанын айтқанда, Сенека оны кешірімділігі үшін мақтағанның орнына, бағалы достығын қалпына келтіргені үшін құттықтады. Алайда осы уақыттан бастап Трасея саяси өмірден шеттеді. Біз оның бұл шешімді қашан қабылдағанын нақты білмейміз (Тацит Капитонға 66 жылы «үш жыл бойы сенаторлар үйіне кірмегенін» айтты, бірақ Капитонның оған қарсы айыптауларының тізімі күмәнді және сенімсіз болуы мүмкін), сондай-ақ мұндай бетбұрудың себебі қандай болды, бірақ оның саяси әрекет ретінде қарастырылғаны және түсінілгені анық, әсіресе бұрын сенаторлық іске өзін адалдықпен арнаған адамнан келген; бұл наразылықтың соңғы түрі болды. Осы уақыт ішінде Трасея клиенттерінің мүддесін қорғауын жалғастырды. Бұл кезеңде ол «Катонның өмірін» жазған болуы мүмкін, онда ол Цезарьға қарсы сенаторлық бостандықты қорғаған Катонды мақтады, сонымен қатар онымен стоицизмге деген қызығушылығын бөлісті. Бұл еңбек қазір жоғалған, бірақ Плутархтың кіші Катонның өміріне маңызды көзі болды.

Сот және өлім

66 жылы Костуциан Капитон Неронды Трасияға қарсы әрекет етуге көндірді. Нерон Армения патшасы Тиридаттың Римге келген кезінде Трасияға және бірдей Барея Соранға жасаған шабуылын жасыруға тырысқан болуы мүмкін; дегенмен, ол алдымен Трасияны Тиридатты қарсы алудан шеттетуге тырысты. Мүмкін, Тацит айтқандай, ол оны қандай да бір мойынсұнуға мәжбүрлеуді көздеген, бірақ Трасияның жауабы оған тағылған айыптаулардың қандай екенін сұрап, қорғанысын дайындауға уақыт беру болды – бұл оған қарсы қудалаудың заңдық негізі жоқ екенін көрсетеді. Кейбір дәлелдердің ерекшелігі (мысалы, императордың аспанды дауысына құрбандық шалмауы) осыны растауы мүмкін, бірақ сот сенатта өтті. Трассей достарымен кеңесіп, сотқа бармауға шешім қабылдады. Ол сондай-ақ, трибунның бірі, жас Арулен Рустик, сенаттың қаулысына қарсы вето құқығын қолдануды ұсынғаннан бас тартты, өйткені мұндай әрекет трибунның өмірін қауіпке тігумен қатар, оның өзіне көмектеспейді деді. Сот күні сенат отырысының орны преториандық гвардияның қарулы жасақтарымен қоршалды. Неронның аты-жөнін атамай, жоғары лауазымды сенаторларды мемлекеттік міндеттерін орындамағаны үшін айыптайтын хаты оқылды; содан кейін Капитон Трасияға қарсы сөйледі, одан кейін Тацит тиімді деседі, Эприй Марцелл сөз сөйледі. Қорғау тарапынан ешқандай сөз айтылмады; сенаторлардың баламасы – өлім жазасын, яғни «өлімді өздігінен таңдау» (liberum mortis arbitrium) түрінде, яғни өз-өзіне қол жұмсау бұйрығын беру болды. Аyrı bir мәселе бойынша Барея Соран мен оның қызы Сервилия да өлім жазасына кесілді; Трасиямен бірге оның күйеу баласы Хелвидий Приск және оның жақтастары Паконий Агриппин мен Курций Монтан да жазаланды, бірақ олардың жазасы жеңілдетілді. Жаңалық Трасияға оның қала сыртындағы вилласында жеткенде, ол көптеген достары мен жақтастарымен бірге болды, ол жатын бөлмесіне кіріп, екі қолының тамырларын кесті. Өлім жазасын жеткізген квесторды куәгер ретінде шақырып, қан төгуді бостандық сыйлайтын Юпитерге шалынған құрбандық деп мәлімдеді. Тациттің сақталған мәтіні Трасияның сол күні жанның мәні туралы әңгімелескен циник философ Деметрийге сөз сөйлеуге дайындалып тұрған сәтте аяқталады. Оның өлімі, ауыр және созылған болғанымен, Сократ пен Катонның өліміне сілтеме жасады және оның өмірбаяны Арулен Рустик ұсынған, ал мүмкін өзі құрған, қадірлі, тыныш және адамгершілік аяқталудың үлгісі ретінде көрсетілді.

Танымал мәдениетте

Трассея 1895 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Генрик Сенкевичтің "Кво Вадис" романында есімдерін табады. Маргарита Юрценардың 1951 жылғы "Адрианның естеліктері" романының екінші тарауында император Трассеяның өлім алдындағы тыныштығы туралы ойланып, былай дейді: "Егер мен азаптауға ұшырасам (ал ауру, әрине, осыны қамтамасыз етеді), Трассеяның сабырлылығын сақтай алатыныма сенімді емеспін, бірақ кем дегенде мен өзімнің зарлауымды қабылдауға болатын мүмкіндікке ие боламын".