Кіріспе

Американдық романист, әңгімелер жазушы, журналист (1892-1977)

Джеймс Маллахан Кейн (1 шілде 1892 - 27 қазан 1977) – американдық романист, журналист және сценарист. Ол американдық қылмыс жанрындағы «қатал» мектептің негізін қалаушысы ретінде кеңінен танымал. Оның «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» (1934), «Қос өлім» (1936), «Серенада» (1937), «Милдред Пирс» (1941) және «Көбелек» (1947) романдары оған сыншылардың жоғары бағасын әкелді және Америкада және шетелде көптеген оқырмандарды қамтыды. Кейн Голливудта сәтті сценарий жаза алмаса да, оның бірнеше романдары жоғары бағаланған фильмдерге айналды, соның ішінде «Қос өлім» (1944), «Милдред Пирс» (1945) және «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» (1946). 1970 жылы Кейн Эдгар сыйлығының Ұлы шеберлерінің бірі атанды. Ол сексен жасқа дейін романдар жазып, жариялап тұрды. Оның көптеген туындылары, соның ішінде «Коктейль әйел қызметкері» (2012) оның өлімінен кейін жарық көрді.

Отбасылық негіздер

Кейннің әкесі мен анасының ата-бабалары Ирландиядан көшіп келді, және екі отбасы да 1850-ші жылдардың басында Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында қоныстанды. Кейін олардың Ұлы Ирландия ашаршылығынан қашқан аграрлық босқындар емес екенін айтты. Оның әкесінің әкесі П. В. Кейн – Хартфорд темір жолында бастық қызметін атқарған өнеркәсіптік жұмысшы еді. Оның әйелі Мэри (Келли) 1876 жылы оба эпидемиясынан қайтыс болды. Кейннің әкесі, Джеймс У. "Джим" Кейн, сол кезде 16 жаста болған, бұл ауруға шалдыққан, бірақ сауығып кетті. П. В. Кейн қайтадан үйленген кезде, наразы Джим Кейн жергілікті Маллахан отбасының үйіне жиналды, олардың қыздарының арасында оның болашақ әйелі және әйгілі автордың анасы Роза Маллахан да болды. Үлкен Джеймс У. Кейн 1880 жылы 20 жасында Йель университетіне түсіп, оқу ақысын төлеу үшін кешкі мектепте сабақ берді. "Сәнді, сөзді, зиялы және спортты" – Йель университетінің көрнекті түлегі 1884 жылы бітіріп, Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Сент-Джон колледжінде профессор болды. Кейннің анасының әжесі Бригид Инголдсби Маллахан – 1691 жылы ағылшын колониялық Нью-Йорк қаласын басып алып, қиратқан ирландиялық қарақшы Уильям Инголдсбидің ұрпағы еді. Оның анасы Роза Маллахан – "ұсақ бойлы, әдемі және өте әсем" – жастық шағында жеті жыл бойы колоратура сопраносы ретінде оқып, Нью-Хейвенде концерттер бергеннен кейін операда мансап жасауды жоспарлаған. Бірақ ол бұл музыкалық армандарынан бас тартып, 1890 жылы балалық шағынан бергі сүйіктісі Джим Кейнге тұрмысқа шықты. Ол 1892 жылдың 1 шілдесінде бес баласының үлкені Джеймс Маллахан Кейннің дүниеге келгенін көрді.

Білім

Алты жасар Кейн 1898 жылы Аннаполистегі бастауыш мектепке қабылданды. Екі сауатты ата-анасының тәрбиесі баланың "кемсұрылсыз грамматикасына" және әдебиетке ерте құштарлығына ықпал етті. Кейннің әкесі, сол кезде Аннаполис мектеп басқармасының төрағасы, ұлының үшінші сыныптан бесiншi сыныпқа көшу туралы өтінішін қабылдады. Кейін бұл қадамына өкінді, әсіресе оның сыныптастары одан ертерек бойжеткендіктен. Аға Кейннің Сент-Джон колледжіндегі үлкен жетістіктері оған Вашингтон колледжінің президенті лауазымын әкелді, ол кезде бұл "кішкентай, діни емес, бірлескен оқу орны" болатын. 1903 жылы, Кейн он бір жасқа толғанда, отбасы Мэриленд штатының Честертаун қаласына көшті. 12 жасында Кейн "көп оқитын" оқырман болды және Эдгар Аллан По, Уильям Теккерей, Джеймс Фенимор Купер, Александр Дюма, Артур Конан Дойл және Роберт Луис Стивенсонның әдеби еңбектерін білді. Кейнге Вашингтон колледжінде дайындық сабақтарына қатысуға рұқсат берілді, онда ол өзінен төрт жас үлкен студенттермен бірге оқыды. 13 жасқа келгенде, ол католик шіркеуінің доктриналарын, әсіресе, зінакорлықты мойындауды "бос сөздер" деп санады. Биографы Рой Хупстің сөзіне сәйкес, ересек болған соң "ол шіркеуді адамзат тарихындағы ең қауіпті факторлардың бірі деп есептеді" және "өмір мен Құдай" туралы өздік көзқарасын қалыптастырды. Честертаунда Кейн жас кезінде шіркеу хорында ән айтуын жалғастырды. "Кампустағы ең жақсы студенттердің бірі" саналғанмен, университеттегі үлгерімі "тұрақсыз" болды. Немец және француз тілдерінен жақсы баға алғанмен, грек тілінен орташа баға алды; ол "ғылым, химия және латын" пәндерін сәтті аяқтады, бірақ тарих және әдебиет курстарына көбірек қызығушылық танытты. Ол математикаға да қабілетті екенін көрсетті, бірақ бұл пән оған қиындық тудырмады. 18 жасқа толуға аздай қалғанда, Кейн Artium Baccalaureus академиялық дәрежесін алды. Вашингтон колледжін бітіргеннен кейін, Кейн де, оның отбасы да оның болашақ мансабы туралы ешқандай жоспар құрмады.

Ерте еңбекке орналасу: 1910-1917

Балтиморға өз бетінше өмір сүру үшін көшіп келгеннен кейін, Кейн уақытша, үздіксіз жұмыстармен айналысты, біраз уақыт қоғамдық коммуналдық қызметте бухгалтерлік кеңседе жұмыс істеді, содан кейін Мэриленд штатының жол инспекторы болып екі жыл қызмет етті. Операциялар туралы айқын және шешімді есептері Кейнді жазушы мамандығын таңдауға итермеледі. Жастық шағының соңында ол ер достарымен жергілікті жезөкшелерге жиі баратын (Кейн жезөкшелермен ұйықтамағанын мәлімдейді) және жасы үлкен әйелдермен бірнеше рет қарым-қатынас жасады. 1913 жылы ол Мэриленд штатының Вена қаласындағы орта мектептің директоры болып жұмысқа орналасты, және онда қоғамдық жиындарда әнші ретінде өнер көрсетуден ләззат алды. Ол отбасына кәсіби опера әншісі болуды қалағанын айтқанда, сопрано әншісі болған анасы оған қатаң қарсылық танытты: "Сенде дауыс жоқ, келбетің де жоқ, сахналық бейнең де жоқ. Мүлдем! Музыкаға деген сезімің бар, бірақ оның бұл жеткіліксіз." Кейн, өзінің тек "жақсы, бар-салон бассы" ғана бар екенін білген соң, Вашингтонға барып, дауысты дамыту курсына жазылды. Өзін асырау үшін ол қысқа уақытқа "General Accident Company" компаниясында "есіктен есікке" сақтандыру сатушысы болып жұмыс істеді, бірақ бірде-бір полис сата алмады. Виктола сатушысы ретінде аз төленетін жұмыстан кеткеннен кейін, Кейн кәсіби әнші болу арманынан бас тартып, жазушы болуға бел буды, және ата-анасының қолдауын алды. Кейн 1914 жылы Честертаунға оралды және Вашингтон колледжінде ағылшын тілі пәнінің оқытушысы болып жұмысқа қабылданды, сонда драма мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды. Ол жылдар бойы көркем әдебиет жазуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1917 жылы, 24 жасында ол әлі де үйде тұрып, әлі ешбір туындысы жарияланбаған еді. Ол күзде математика пәнінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты және АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда әскерге шақыру тізіміне тіркелді, бірақ бастапқыда тыныс алу мүшелерінің ауруларына байланысты қабылданбады.

Журналистік мансап: 1917-1935

1917 жылы жазда "Балтимор америкалық" газеті Кейнді жас тілші ретінде жұмысқа қабылдап, оны полиция бөліміне жіберді. Оның жергілікті суға батып кеткен жайлы алғашқы мақаласы редакторға үлкен әсер еткендіктен, Кейін бірден соғысқа қатысты маңызды тапсырмаларға тағайындалды. Кейін математика пәнінің мұғалімі болуға берген уәдесін орындады, бірақ көп ұзамай журналистикаға қайта оралды. 1918 жылдың басында "The Baltimore Sun" газетінде жұмысқа орналасты. 1918 жылдың маусым айында американдық соғыс пропагандасына күмәмен қараған Кейін әскерге шақырылып, Мэриленд штатындағы Мид лагеріндегі базалық жаттығуларын бастады.

Газетші: "Күлкілі жиырмалар"

Кейін "The Baltimore Sun" газетінде жұмысын жалғастырды, соғыстан кейінгі кезеңде аптасына 30 доллар жалақымен редактор болып қызмет етті. Өзінің тілегі бойынша, Каинге бірінші Қызыл үрей кезінде өндірістік еңбек қозғалысын және оған болшевиктердің енгені туралы хабарларды жазу тапсырылды. 1920 жылдың 17 қаңтарында Каин колледж кезіндегі сүйіктісі Мэри Ребекка Клоуға үйленді. Олар 1924 жылы бөлісіп, 1927 жылы ажырасты. Каиннің жоғары бағаланған "Көмірдің шайқас алаңы" атты мақаласы 1922 жылдың қазан айында "The Atlantic" журналында жарияланды, одан кейін "The Nation" журналында ұқсас мақаласы шықты. Тергеуші журналист ретінде Каин Біріккен Кеншілер Одағына қосылды және Батыс Вирджиниядағы көмір шахтасында жер астында жұмыс істеді, жұмысшылар мен басшылықпен сұхбаттасты. Сол жердегі тәжірибесі оның кейінгі екі романына әсер етті: "Барлық құрметтің артында" (1946) және "Көбелек" (1947). 1923 жылы Каин әйелі Мэримен бірге Мэриленд штатының Аннаполис қаласына көшіп барды, онда ол Сент-Джон колледжінде журналистика және ағылшын тілінен сабақтар оқыта бастады. Менкенмен кәсіби және жеке байланысы күшейген сайын, Каин Сент-Джозефтегі оқытушылық жұмысынан бас тарды және Нью-Йоркке көшкеннен кейін өзін толығымен жазуға арнады. Каиннің тақырыптары "американдық типтер мен институттарға – пасторға, округтік шенеуніктерге, қалалық комиссарларға және жақсылық жасау идеясына" қарсы әжуалы және қызық шабуылдармен сипатталды. Оның 1925 жылғы "Mercury" журналындағы "Батыр" диалогы осы сатиралық жазу стилінің үлгісі болып табылады. Каин туберкулезді емдеу үшін санаторийге жатты және 1924 жылдың қыркүйегіне дейін сәтті емделді. Каиннің "Mercury" журналы үшін соңғы туындысы "Жақын үйлесім" деп аталды, ол 1935 жылдың қазанында жарық көрді. Каиннің роман жазуға деген құштарлығы 1920 жылдардың ортасындағы әлеуметтік және кәсіби байланыстарға батылуымен күшейді, осы кезеңде Ф. Скотт Фицджеральд, Теодор Драйзер, Уилла Кэтер, Эрнест Хемингуэй, Синклер Льюис, Вирджиния Вулф, Эллен Глазго және Томас Маннның маңызды әдеби туындылары жарық көрді. Баспасөз қызметкері және драматург Филипп Гудман мен Винсент Лоуренс Каинды Батыс Вирджиниядағы репортаждары кезінде кездескен евангелистік христиан фундаментализмі туралы пьеса жазуға ынталандырды: "Есіктерді бұзу" 1926 жылдың ақпанында Жаңа Англиядағы Стамфорд пен Ворчестерде көрсетілді, бірақ екі аптадан кейін жабылып, аралас пікірлер алды. 1927 жылдың 2 шілдесінде Каин ұзақ уақытқа созылған махаббат оқиғасынан кейін екі баланың анасы, ажырасқан фин-американдық Элина Тайцецкиге үйленді. Олар 1942 жылы ажырасты.

"Пасторал" және бірінші тұлғадағы мойындау

36 жасында Каин өзінің алғашқы "Пасторале" атты қысқа әңгімесін жазды. Бұл оқиғада ол қорқынышты кісі өлтіру оқиғасын юмористик түрде бейнелейді. 1928 жылы The American Mercury журналында жарық көрген бұл "Ринг Ларднер стиліндегі" шығармасын жазушы Дэвид Мэдден өзінің "ең жақсы қысқа әңгімесі" деп санайды. "Пасторал" әңгімесінде Каин қолданған бірінші тұлға баяндауы оның газеттегі редакциялық жұмыстарын көрсетеді, онда ол көбінесе өзіне жат кейіпкердің рөлін сомдап, "Мен Каин бола алмаймын. Мен Қабыл бола алмаймын. Мен Қабылдан басқа кез келген адам бола аламын", дегенмен, бірінші тұлғадағы шеберлігін мойындайды. Сыншы Рой Хоупс былай деп жазады:

Каин басқа біреу болып көріну арқылы не істей алатынын үйренді, [бірақ] ендігі мәселе осы қабілетті өзіне ең қызықты адамдар туралы жазуға аудару болды: таблоидтарда оқылатын қарапайым ерлер мен әйелдер, құмарлықпен қылмыс жасағандар, жүйеге құрбан болғандар және Вашингтонда немесе Уолл-стриттегі кеңес бөлмелерінде не болып жатқанына мән бермейтін адамдар.

1930 жылы Каиннің драматикалық диалогтары мен эскиздерінің жинағы Alfred A. Knopf баспасында "Біздің үкіметіміз" деген атпен жарық көрді.

"Нью-Йорккер": 1931 жыл

1931 жылы "Нью-Йорк Ворлд" газеті жабылып қалғанда, Моррис Маркидің ұсынысымен Кейн Гарольд Росс тарапынан "Нью-Йоркер" журналының бас редактордың орынбасары қызметіне алынды. Тоғыз ай бойы Каин Джеймс Турбер, Кэтрин Уайт, Э. Б. Уайт және Уолкотт Гиббс кіретін редакциялық топқа жетекшілік етті. Журнал 1930 жылдардың басындағы көрнекті әдеби тұлғалардың туындыларын жариялады.

Романшы және сценарист: Голливуд, 1931-1948

Paramount компаниясы студия банкротқа бара жатқан кезде, Кейн Сесил Б. Демилдің "Он Буйрық" (1923) фильмінің қайта түсіріліміне жұмыс істеуге тағайындалды, бірақ оның басшысының сценарийін сынағаннан кейін жобадан алынды. Романшы Харви Фергессонның "Ыстық Сенбі" (1926) романы туралы сценариймен жұмыс істегеннен кейін, 1932 жылдың мамыр айында Каин Paramount компаниясынан босатылды, бұл оның "киноға деген негізгі қарсылығын" растады. 1932 жылы жұмыссыз қалған Каин Оңтүстік Калифорния ортасынан шабыт алып, "Мұздағы Сәби" атты әңгіме жазды, оны Х. Л. Менкен American Mercury журналында жариялады. Бұл туынды "көп шу көтерді" және Америка мен Еуропа бойынша кеңінен қайта басылды. Paramount студиясы бұл әңгімені "Төсегін Өзі Жапты" (1934) фильміне бейімдеді, бірақ сценарийін жазу үшін Каинды жалдамады. Каиннің Лос-Анджелес аймағына арналған жоғары бағаланған ғылыми-публицистикалық мақаласы "Жәннат" 1933 жылы Mercury журналында жарияланды.

Бірінші тұлғадан жасалған аспаздықтар: 19341938

Кейін қысқа мерзімге Колумбия Пикчерс киностудиясының продюсері Гарри Кохнмен сценарийші ретінде жұмыс істеді, бірақ тиісті сценарий жаза алмағандықтан жұмыстан босатылды. 1933 жылдың көп бөлігінде Кейін өзін танымал ететін, бірінші тұлғадағы мойындау шеберлігін көрсеткен романмен айналысты: «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады». Уолтер Липпманның қолдауымен Альфред А. Кнопф баспасы осы туындыны сатып алды, ол «бірден сыншылардың және коммерциялық табысқа ие болды». Зинакорлық және кісі өлтіру туралы әңгіме, Кейіннің сөзімен айтқанда, «кішкентай нақыл», оның алғашқы романы жарық көргеннен бері миллиондаған данада қайта басылды және «Американың барлық уақыттағы ең көп сатылатын кітаптарының бірі» атанды. «Пошташыдан» екі әдеби жоба туды: пьеса және оқиғаның үлгісімен жасалған сериал. Кейін 1926 жылы «Капитандық қақпаны қирату» пьесасының сәтсіз аяқталуынан кейін табысты пьеса жазуға бекінді. Продюсер Джек Кертис ағасы романға құқықтарды сатып алды, ал режиссер Роберт Б. Синклер 1936 жылдың ақпанында «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» романының театрлық қойылымын сахналады. Кейін жұмысты көп рет өңдегеніне қарамастан, сын-пикирлер көбінесе жағымсыз болды және 73 қойылымнан кейін жабылды. Кейін 1936 жылы «Либерти» журналында серия ретінде жарияланған «Пошташының» көшірмесін жазды: «Қос өлім», сақтандыру алаялығы ретінде ашылатын махаббатқа байланысты кісі өлтіру. Сериал «Пошташымен дәл бірдей стильде» жазылған және Каиннің «ең жақсы туындыларының» бірі саналады. Сериалдың танымалдылығы «Либерти» журналының оқырмандарының санын миллиондаған адамға арттырды және 1943 жылы повесть ретінде жарияланды. Билли Уайлдердің 1944 жылғы фильмге жасаған бейімделуі фильм-нуар шедеврі деп есептеледі. Кейіннің келесі әдеби жобасы 1938 жылғы «Серенада» романы болды, ол опералық тақырыпты қамтиды және «көркемдік күш пен шығармашылықтың психологиялық көздерін» қарастырады, сонымен қатар гетеросексуалдықты көркем өнерде табысқа жету үшін қажетті жағдай деп санайды. Кейіннің «сенсациялық» тақырыпты талқылауы оны «әдеби дауылдың ортасына» қойды, бұл оның американдық автор ретінде ізделіс күйін сақтады.

Мансап

Кейін өзінің музыкаға, әсіресе операға деген сүйіспеншілігін кем дегенде бес туындысында пайдаланды: «Серенада» – үнін жоғалтқан американдық опера әншісі, өмірінің бір бөлігін шекарадан оңтүстікке өткізіп, мексикалық әйелмен бірге заңсыз түрде АҚШ-қа қайта кіреді; «Милдред Пирс» – сәтті кәсіпкер әйелдің қалған қызы опера әншісі болу үшін оқуға түседі; «Карьера C Major» – болашақ опера әншісінің бақытсыз күйеуі туралы әзіл-қалжың романы, ол күтпеген жерден өзінің әйелінен де жақсы дауысы бар екенін біледі; «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» – күйеуі Ник Пападакис операны жақсы көретін адам; және «Коктейль әйел қызметкері» – опера әншісі ақшасы үшін өлтіріледі. «Көбелек» романында музыка басты кейіпкердің өмірінде маңызды орын алады. Кейіннің төртінші әйелі Флоренс Макбет зейнеткерлікке шыққан опера әншісі болған. Кейін көп жылдар бойы Голливудта сценарийлермен айналысты, бірақ оның есімі тек екі фильмнің титрлерінде сценарист ретінде көрсетілді: «Stand Up and Fight» (1939) және «Gypsy Wildcat» (1944), олардың үш сценаристінің бірі ол болды. «Алжир» (1938) фильмі үшін Кейін «қосымша диалог» жазғаны үшін мақталып, басқа фильмдердің сюжеттеріне де үлес қосты. 1975 жылы Рой Хоупс Уолтер Липман туралы «The Washington Post» газетінде жарияланған мақаласын оқығаннан кейін Кейінмен байланысқа шықты. Хоупс 1977 жылы Кейіннің қайтысына дейін онымен бірнеше сұхбат жүргізіп, 1984 жылы оларды автор туралы өмірбаянға айналдырды.

Америка авторларының өкілеттігі

1946 жылы Кейн «Screen Writer» журналына төрт мақала жазып, онда «Америкалық авторлар органы» құруды ұсынды. Бұл орган авторлардың авторлық құқықтарын ұстап тұруы және жазушыларды келісімшарттар мен сот дауларында өкілдік етуі тиіс еді. Бұл идея бұқаралық ақпарат құралдарында «Кейн жоспары» деп аталды. Кейбір жазушылар бұл жоспарды коммунистік деп айыптап, оған қарсы тұру үшін «Америка жазушылар қауымдастығын» құрды. Осы қарсыластардың ішіндегі ең белгілісі – Джеймс Т. Фаррелл болды. 1946 жылдың қараша айында «The Saturday Review» журналында Кейн мен Фарреллдің арасындағы пікірсайыс жарияланды. Фаррелл коммерциялық Голливуд жазушылары нарықты бақылап, тәуелсіз жазушыларды шығарып тастайды деп мәлімдеді. «Бұл идея суретші туралы мырза Кейннің қарапайым түсініктерімен белгіленген, суретшінің өзін құдай санайтын ақымақ екен деген оймен, бірақ құдайдың барлық жақсы қасиеттерінен айырылған, тек кемшіліктері бар екен деген түсінікпен белгіленген». Жауабында Кейн қарсыластары мәселені дұрыс түсінбегенін, бұл еркіндік пен бақылау арасындағы тартыс емес екенін айтты. Кейннің сөзіне қарағанда, жақсы жағдайдағы жазушылардың қарсылығының нақты себебі – баспагерлерден кек қайтарудан қорқу. Кейн бұл органның құрылысын белсенді түрде ілгерілетіп, көп күш жұмсағанына қарамастан, ол кең қолдау таппады және жоспардан бас тартылды.

Жеке өмір

Кейін 1919 жылы Мэри Клауға үйленді. Бұл неке ажырасып, көп ұзамай Элина Шёстед Тисзечкаға үйленді. Кейін өзінің баласы болмады, бірақ ол Элинаның бұрынғы некеден туған екі баласына жақын болды. 1944 жылы Кейін кино актрисасы Айлин Принглге тұрмысқа шықты, бірақ бұл неке қатты дау-жанжалмен аяқталып, екі жылдан кейін ажырасып кетті. Оның төртінші некесі Флоренс Макбетпен оның 1966 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. Кейін 85 жасқа дейін жазуын жалғастырды. Ол 1940 жылдардың соңынан бастап көптеген романдар жариялады, бірақ ешқайсысы оның алдыңғы кітаптарының қаржылық және халыққа танымал болуына жете алмады.