Кіріспе
Ұлттық әнұран – елдің немесе тәуелсіз мемлекеттің символы болып табылатын патриоттық музыкалық шығарма, елдің тарихы мен дәстүрін мақтайтын және оның рухын оятатын композиция. Көптеген ұлттық әнұрандар марш немесе гимн үлгісінде жазылған. Америка, Орталық Азия және Еуропа елдері әдетте әсем әрі опералық шығармаларды ұнатады, ал Таяу Шығыс, Океания, Африка және Кариб аймағындағы елдерде қарапайым, салтанатты әуендер жиі қолданылады. Көптеген құрамына бірнеше мемлекет кіретін елдердің өздеріне жеке ресми музыкалық шығармалары бар (мысалы, Ұлыбритания, Ресей және Кеңес Одағы); олардың құрамындағы мемлекеттердің әндері кейде ұлттық әнұран деп аталады, тіпті олар тәуелсіз мемлекеттер болмаса да.
A national anthem is a patriotic musical composition symbolizing and evoking eulogies of the history and traditions of a country or nation. The majority of national anthems are marches or hymns in style. American, Central Asian, and European nations tend towards more ornate and operatic pieces, while those in the Middle East, Oceania, Africa, and the Caribbean use a more simplistic fanfare. Some countries that are devolved into multiple constituent states have their own official musical compositions for them (such as with the United Kingdom, Russia, and the Soviet Union); their constituencies' songs are sometimes referred to as national anthems even though they are not sovereign states.
Тарих
Қазіргі заманның басында кейбір еуропалық монархиялар патша әндерін қабылдады. Осы әнұрандардың кейбіреуі қазірге дейін қолданылуда. "God Save the King/Queen" әні алғаш рет 1619 жылы орындалып, Ұлыбритания мен Ұлыбритания Доминиондарының патшалық әнұраны болып сақталып келеді. 1770 жылы испан монархиясының патшалық әнұраны ретінде қабылданған La Marcha Real 1939 жылы Испанияның ұлттық әнұраны атанды. Дания өз патшалық әнұранын, Kong Christian stod ved højen mast (1780) ұлттық әнұранымен бірге сақтайды (Der er et yndigt land, 1835 жылы қабылданған). 1802 жылы Джа Лонг Вьетнам Корольдігі үшін еуропалық үлгідегі патша әнұранын тапсырды. 1830 жылы Ла Марсельезаның Францияның ұлттық әнұраны ретінде қайта жариялануынан кейін, жаңа құрылған мемлекеттер үшін ұлттық әнұранды анықтау, әсіресе Латын Америкасының тәуелсіздік соғыстарының нәтижесінде Аргентина (1813), Перу (1821), Бразилия (1831) және Бельгия (1830) үшін кең таралды. Осының салдарынан, 1930 жылға дейін ұлттық әнұрандарды көбінесе жаңадан құрылған немесе жаңадан тәуелсіз мемлекеттер қабылдады, мысалы, Бірінші Португалия Республикасы (A Portuguesa, 1911), Грекия Корольдігі ("Азаттық әнұраны", 1865), Бірінші Филиппин Республикасы (Marcha Nacional Filipina, 1898), Литва (Tautiška giesmė, 1919), Веймар Германиясы (Deutschlandlied, 1922), Ирландия (Amhrán na bhFiann, 1926) және Үлкен Ливан ("Ливан ұлттық әнұраны", 1927). Әнұранды ресми түрде қабылдау 19 ғасырда кең таралғанымен, кейбір ұлттық әнұрандар осы кезеңге дейін жатады, көбінесе ұлттық әнұран ретінде жарияланғанға дейін ұзақ уақыт бойы патриоттық әндер ретінде танымал болды. Егер әнұранды ән мен сөздердің үйлесімі деп қарастырсақ, онда бүгінгі күні қолданылып жүрген ең көне ұлттық әнұран Нидерландының ұлттық әнұраны – Вильгельм. 1568 және 1572 жылдар аралығында Голланд революциясы кезінде жазылған бұл ән 17 ғасырда танымал оранжист әнұраны болды, бірақ оны Нидерландының ұлттық әнұраны ретінде ресми түрде мойындау 1932 жылға дейін күтілді. Жапондық гимннің, Кимигайоның, сөздері Нидерланды гимнінен бірнеше ғасыр бұрын, Хэйан кезеңінен (794–1185) алынған, бірақ 1880 жылға дейін музыкаға қосылмады. Егер ұлттық әнұранды белгілі бір мемлекеттің ұлттық әні ретінде ресми түрде жариялау арқылы анықтасақ, онда 1796 жылы Франция ұлттық конвенциясы ресми түрде қабылдаған "Марсельеза" алғашқы ресми ұлттық әнұран болып табылады. 1920 жылғы Олимпиада хартасы алтын медаль иегерлерінің ұлттық әнұрандарын орындау рәсімін енгізді. Осыдан бастап ұлттық әнұрандарды орындау халықаралық спорттық жарыстарда кеңінен танымал болды, бұл әлі ресми ұлттық әнұраны жоқ мемлекеттерді оны енгізуге ынталандырды. АҚШ 1931 жылы "Жұлдызды ту" патриоттық әнін ұлттық әнұран ретінде қабылдады. Осыдан кейін бірнеше мемлекеттер ресми қызметтерде де-факто қолданылып келген патриоттық әндерді ресми ұлттық әнұран ретінде қабылдауға көшті, мысалы, Мексика ([[Himno Nacional Mexicano, 1854 жылы жазылған, 1943 жылы қабылданған) және Швейцария ("Швейцария псалмы", 1841 жылы жазылған, 1961 жылдан де-факто қолданылған, 1981 жылы қабылданған). 1960-шы жылдардағы отарлықтан құтылу кезеңінде жаңадан тәуелсіз мемлекеттердің ресми ұлттық әнұранды қабылдауы кең таралды. Кейбір әнұрандар арнайы тапсырыспен жазылды, мысалы, Кенияның әнұраны, Ee Mungu Nguvu Yetu, 1963 жылы арнайы "Кения әнұраны комиссиясы" шығарды. Көптеген мемлекеттерде әлі де ресми ұлттық әнұран қабылданбаған. Мұндай жағдайларда спорттық жарыстарда немесе дипломатиялық қабылдауларда ойналатын де-факто әнұрандар бар. Бұларға Ұлыбритания (God Save the King) және Швеция (Du gamla, Du fria; елде сондай-ақ корольдік әнұран бар, Kungssangen) жатады. 1990 жылдардан бері де-факто әнұрандарын ресми түрде қабылдаған елдерге: Люксембург (Ons Heemecht, 1993 жылы қабылданған), Оңтүстік Африка (Оңтүстік Африканың ұлттық әнұраны, 1997 жылы қабылданған), Израиль (1888 жылы жазылған, 1948 жылдан бастап де-факто қолданылған, 2004 жылы қабылданған) және Италия (Il Canto degli Italiani, 1847 жылы жазылған, 1946 жылдан бастап де-факто қолданылған, 2017 жылы қабылданған) жатады.
Қолданылуы
Ұлттық әнұрандар кең ауқымда қолданылады. Елдің әнұранын орындауда белгілі бір әдеп сақталуы мүмкін. Бұл әдетте әскери құрмет көрсетуді, тұрып құрметтеуді, бас киімді шешуді және т.б. қамтиды. Дипломатиялық жағдайларда қағидалар өте қатаң болуы мүмкін. Патшалық, президенттік, мемлекеттік әнұрандар және т.б. арнайы жағдайларда қолданылуы мүмкін. Олар ұлттық мерекелер мен фестивальдерде орындалады, сондай-ақ спорттық іс-шаралармен тығыз байланысты. Уэльс 1905 жылы Жаңа Зеландияға қарсы өткен регби матчында алғаш рет осыны қабылдады. Содан бері Олимпиада ойындары сияқты спорттық жарыстарда алтын медаль жеңіп алған елдің ұлттық әнұраны әрбір марапаттау рәсімінде орындалады; сонымен қатар, көптеген спорт лигаларында, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейсболда қабылданғаннан бері ойындар алдында орындалады. Екі елдің командалары бір-бірімен ойнағанда, екі елдің де әнұрандары орындалады, бірақ үй иесі елдің әнұраны соңынан ойнатылады. Кейбір елдерде, мысалы, Танзанияда, ұлттық әнұран оқушыларға мектеп басында және/немесе соңында патриотизмді нығайту мақсатында ойнатылады. Басқа елдерде мемлекеттік әнұран театрларда қойылым алдында немесе кинотеатрларда фильм көрсетілімі алдында орындалуы мүмкін. Көптеген радио және телеарналар осыны қабылдап, таңертең жұмысын бастағанда және кешке аяқтағанда ұлттық әнұранды ойнатады. Мысалы, Гонконгтың жергілікті телеарналарында, соның ішінде TVB Jade арнасында кешкі жаңалықтарды көрсету алдында Қытайдың ұлттық әнұраны орындалады. Колумбияда барлық қоғамдық радио және телеарналарда сағат 6:00 және 18:00-де ұлттық әнұранды ойнату заңмен міндеттелген, ал Таиландта "Phleng Chat Thai" әнұраны бүкіл ел бойынша сағат 08:00 және 18:00-де орындалады (арнаны ашу және жабу кезінде Патшалық әнұран қолданылады). Дегенмен, ұлттық әнұранның елден тыс жерде қолданылуы сол елдің халықаралық деңгейде танылуына байланысты. Мысалы, Тайваньды Халықаралық Олимпиада комитеті 1979 жылдан бері тәуелсіз мемлекет деп танымайды және ол "Қытай Тайбэйі" ретінде қатысуға міндетті; оның "Ұлттық туының әні" ұлттық әнұранның орнына қолданылады. Тайваньда ел әнұраны ту көтерілер алдында және түсірілер алдында емес, ал ту көтерілу және түсірілу кезінде Ұлттық туының әні орындалады. Тіпті бір мемлекеттің ішінде де, мемлекет азаматтары ұлттық әнұранды әртүрлі түсіндіруі мүмкін (мысалы, АҚШ-та кейбіреулер АҚШ-тың ұлттық әнұранын қаза тапқан солдаттар мен полицейлерге көрсетілген құрмет деп санайды, ал басқалары оны жалпы елге көрсетілген құрмет деп санайды). Әртүрлі ұлттық әнұрандары бар елдер біріккен команда құрып жарысқанда түрлі шешімдер қолданылуы мүмкін. 2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарына Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея бірлесіп қатысқанда, екі жаққа да сүйікті және Кореяның символы саналатын "Ариранг" халық әні екі мемлекеттің де ұлттық әнұранының орнына қолданылды.
Жасаушылар
Ең танымал ұлттық әнұрандардың көпшілігі Клод Жозеф Руже де Лиль ("Марсельеза" композиторы) және Джон Стаффорд Смит ("Анакреонтикалық ән" күйін жазған, ол АҚШ ұлттық әнұраны "Жұлдызды ту" күйіне айналған) сияқты көп танылмаған немесе белгісіз композиторлардың туындылары. Әлемдегі ең көне және танымал әнұрандардың бірі – "Құдай патшаны сақтасын" әнұранының авторы белгісіз және оның кім екені даулы. Әлемдік деңгейде танымал композиторлардың жазған ұлттық әнұраны бар елдердің саны өте аз. Мұндай елдердің қатарында Германия ("Das Lied der Deutschen" әнұранында Жозеф Хайднның әуені қолданылған) және Австрия ("Land der Berge, Land am Strome" әнұранында кейде Волфганг Амадей Моцарттың үлесі бар екені айтылады) тұрады. Ватиканның "Понтификалық әнұранының" музыкасын 1869 жылы папа Пий IX-тың діни қызметке орналасуының алтын мерейтойына арнап Шарль Гуно жазған. Армения Кеңес үкіметі тұсында "Армения Кеңес Социалистік Республикасының әнұраны" Арам Хачатурянның әуенін пайдаланған. Тәуелсіздік алған Малайя Федерациясының (кейін Малайзия) ұлттық әнұранын таңдау үшін құрылған комиссия халықаралық беделді композиторларды, соның ішінде Бенджамин Бриттен, Уильям Уолтон, Джан Карло Менотти және Зубир Саидті ұсынуға шақырды. Бірақ ешқайсысы да қолайлы деп табылған жоқ. Ақырында таңдалған күй – Перак штатының әнұраны (әлі де солай), ол француз лирик-композиторы Пьер Жан де Беранже жазған "La Rosalie" атты танымал әннен алынған. Көптеген әнұрандардың сөздерін әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаттары жазған. Азиядан алғашқы лауреат Рабиндранат Тагор "Jana Gana Mana" және "Amar Shonar Bangla" әндерінің сөздері мен музыкасын жазды, кейін бұл әндер Үндістан мен Бангладештің ұлттық әнұрандары болды. Бьёрнстёрне Бьёрнсон Норвегияның "Ja, vi elsker dette landet" әнұранының сөздерін жазды. Басқа елдердің әнұрандарын жергілікті маңызды тұлғалар жазған. Мысалы, Колумбияда әнұранның сөздерін бұрынғы президент және ақын Рафаэль Нуньес жазды, ол елдің алғашқы конституциясын да жазған, ал Мальтада – ұлттық ақын атанған Дун Карм Псайла жазды. Либерияда да осыған ұқсас жағдай болды, ондағы ұлттық әнұранды үшінші президент Даниэль Башиел Уорнер жазған.