Кіріспе
Асырап жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар несиелер
Usury ('/j//uː//ʒ//ər//i/) is the practice of making loans that are seen as unfairly enriching the lender. The term may be used in a moral sense—condemning taking advantage of others' misfortunes—or in a legal sense, where an interest rate is charged in excess of the maximum rate that is allowed by law. A loan may be considered usurious because of excessive or abusive interest rates or other factors defined by the laws of a state. Someone who practices usury can be called a usurer, but in modern colloquial English may be called a loan shark. In many historical societies including ancient Christian, Jewish, and Islamic societies, usury meant the charging of interest of any kind, and was considered wrong, or was made illegal. During the Sutra period in India (7th to 2nd centuries BC) there were laws prohibiting the highest castes from practicing usury. Similar condemnations are found in religious texts from Buddhism, Judaism (ribbit in Hebrew), Christianity, and Islam (riba in Arabic). At times, many states from ancient Greece to ancient Rome have outlawed loans with any interest. Though the Roman Empire eventually allowed loans with carefully restricted interest rates, the Catholic Church in medieval Europe, as well as the Reformed Churches, regarded the charging of interest at any rate as sinful (as well as charging a fee for the use of money, such as at a bureau de change). Plato, Aristotle, Cato, Cicero, Seneca, Aquinas, Gautama Buddha and Muhammad. Certain negative historical renditions of usury carry with them social connotations of perceived "unjust" or "discriminatory" lending practices. The historian Paul Johnson, comments:
Theological historian John Noonan argues that "the doctrine [of usury] was enunciated by popes, expressed by three ecumenical councils, proclaimed by bishops, and taught unanimously by theologians."]] In the 16th century, short term interest rates dropped dramatically (from around 20–30% p. a. to around 9–10% p. a.). This was caused by refined commercial techniques, increased capital availability, the Reformation, and other reasons. The lower rates weakened religious scruples about lending at interest, although the debate did not cease altogether. The 18th century papal prohibition on usury meant that it was a sin to charge interest on a money loan. As set forth by Thomas Aquinas in the 13th century, because money was invented to be an intermediary in exchange for goods, it is unjust to charge a fee to someone after giving them money. This is because transferring ownership of property implies the right to use that property for its purpose: "Accordingly if a man wanted to sell wine separately from the use of the wine, he would be selling the same thing twice, or he would be selling what does not exist, wherefore he would evidently commit a sin of injustice." Charles Eisenstein has argued that pivotal change in the English speaking world came with lawful rights to charge interest on lent money, particularly the 1545 Act, "An Act Against Usurie" (37 Hen. 8. c. 9) of King Henry VIII of England.
Пайдақорлық (/j//uː//ʒ//ər//i/) – қарыз берушілерді әділетсіз түрде байытатын несие беру практикасы. Бұл термин моральдық тұрғыдан – басқалардың қиын жағдайынан пайда табуды айыптау мағынасында, немесе заңдық тұрғыдан – заңмен рұқсат етілген ең жоғары мөлшерден артық пайыздық мөлшерлеме алу ретінде қолданылуы мүмкін. Несие шарттарының жоғары немесе заңсыз пайыздық мөлшерлемесі, сондай-ақ мемлекеттік заңдарда белгіленген басқа факторларға байланысты, қарыз пайдақорлық деп есептелуі мүмкін. Пайдақорлықпен айналысатын адамды пайдақор деп атайды, бірақ қазіргі тілде «қарыз есігі» деп те атайды. Көптеген тарихи қоғамдарда, оның ішінде ежелгі христиан, яһуди және ислам мәдениеттерінде пайдақорлық – кез келген түрдегі пайыз алуды білдіріп, оны дұрыс емес деп санайтын немесе заңмен тыйым салған. Үндістандағы Сутра дәуірінде (б.з.д. 7-2 ғасырлар) жоғары каста өкілдеріне пайдақорлықпен айналысуға тыйым салынған заңдар болған. Буддизм, иудаизм (иврит тілінде – риббит), христиандық және ислам (араб тілінде – риба) діндерінің қасиетті мәтіндерінде де осыған ұқсас айыптаулар кездеседі. Көне Грекиядан бастап Көне Римге дейінгі көптеген мемлекеттер кез келген пайыздық мөлшерлемемен несие беруді заңсыз деп жариялаған. Рим империясы кейіннен шектеулі пайыздық мөлшерлемемен несие беруге рұқсат бергенімен, ортағасырлық Еуропадағы католик шіркеуі мен реформаторлық шіркеулер кез келген мөлшерде пайыз алуды күнә деп санады (сондай-ақ ақшаны пайдалану үшін төлем алуды, мысалы, валюта бюросында да күнә деп есептеді). Платон, Аристотель, Катон, Цицерон, Сенека, Аквин, Гаутама Будда және Мұхаммед. Пайдақорлыққа қатысты тарихи айтылымдардың кейбіреулері әлеуметтік тұрғыдан «әділетсіз» немесе «дискриминациялық» несие беру практикасының белгілерін сақтайды. Тарихшы Пол Джонсон былай деп мәлімдейді: Теологиялық тарихшы Джон Нунан «[пайдақорлық] туралы доктрина папалармен жарияланды, үш экуменикалық кеңеспен бекітілді, епископтар тарапынан жарияланды және теологтардың бірауыздан үйретуімен қабылданды» деседі. 16 ғасырда қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелер күрт төмендеді (шамамен 20-30%-дан 9-10%-ға дейін). Бұл коммерциялық техниканың жетілдірілуіне, капиталдың көбеюіне, Реформацияға және басқа да себептерге байланысты болды. Пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі пайыздық несие беруге қатысты діни наразылықты әлсіретті, бірақ пікірталас толығымен тоқтамады. 18 ғасырдағы папаның пайдақорлыққа тыйым салуы ақша несиесіне пайыз алуды күнә деп санауды білдірді. 13 ғасырда Томас Аквинский айтқандай, ақша тауарлармен алмасу құралы ретінде ойлап табылды, сондықтан ақша бергеннен кейін төлем алу әділетсіз. Себебі, мүліктің меншік құқығын беру оны мақсатына сәйкес пайдалану құқығын білдіреді: «Егер адам шарапты шараптан бөлек сатқысы келсе, ол бір нәрсені екі рет сатады немесе мүлдем жоқ нәрсені сатады, сондықтан ол әділетсіздікке ұшырайды». Чарльз Эйзенштейн ағылшын тілді әлемдегі маңызды өзгеріс қарыз ақшадан пайыз алудың заңды құқықтарымен байланысты болды, әсіресе 1545 жылғы «Пайдақорлыққа қарсы акт» (37 Hen. 8. c. 9) Англия королі Генрих VIII қабылдаған актімен.
Usury ('/j//uː//ʒ//ər//i/) is the practice of making loans that are seen as unfairly enriching the lender. The term may be used in a moral sense—condemning taking advantage of others' misfortunes—or in a legal sense, where an interest rate is charged in excess of the maximum rate that is allowed by law. A loan may be considered usurious because of excessive or abusive interest rates or other factors defined by the laws of a state. Someone who practices usury can be called a usurer, but in modern colloquial English may be called a loan shark. In many historical societies including ancient Christian, Jewish, and Islamic societies, usury meant the charging of interest of any kind, and was considered wrong, or was made illegal. During the Sutra period in India (7th to 2nd centuries BC) there were laws prohibiting the highest castes from practicing usury. Similar condemnations are found in religious texts from Buddhism, Judaism (ribbit in Hebrew), Christianity, and Islam (riba in Arabic). At times, many states from ancient Greece to ancient Rome have outlawed loans with any interest. Though the Roman Empire eventually allowed loans with carefully restricted interest rates, the Catholic Church in medieval Europe, as well as the Reformed Churches, regarded the charging of interest at any rate as sinful (as well as charging a fee for the use of money, such as at a bureau de change). Plato, Aristotle, Cato, Cicero, Seneca, Aquinas, Gautama Buddha and Muhammad. Certain negative historical renditions of usury carry with them social connotations of perceived "unjust" or "discriminatory" lending practices. The historian Paul Johnson, comments:
Theological historian John Noonan argues that "the doctrine [of usury] was enunciated by popes, expressed by three ecumenical councils, proclaimed by bishops, and taught unanimously by theologians."]] In the 16th century, short term interest rates dropped dramatically (from around 20–30% p. a. to around 9–10% p. a.). This was caused by refined commercial techniques, increased capital availability, the Reformation, and other reasons. The lower rates weakened religious scruples about lending at interest, although the debate did not cease altogether. The 18th century papal prohibition on usury meant that it was a sin to charge interest on a money loan. As set forth by Thomas Aquinas in the 13th century, because money was invented to be an intermediary in exchange for goods, it is unjust to charge a fee to someone after giving them money. This is because transferring ownership of property implies the right to use that property for its purpose: "Accordingly if a man wanted to sell wine separately from the use of the wine, he would be selling the same thing twice, or he would be selling what does not exist, wherefore he would evidently commit a sin of injustice." Charles Eisenstein has argued that pivotal change in the English speaking world came with lawful rights to charge interest on lent money, particularly the 1545 Act, "An Act Against Usurie" (37 Hen. 8. c. 9) of King Henry VIII of England.
15-19 ғасырлар
Мартин Лютер пайдақорлықтың бірнеше түріне қарсы шығып, осы тақырыпта көптеген трактаттарды жариялады және қайта жариялады. Лютердің пікірінше, христиандар өзін-өзі қорғауға тырыспауы керек, сұрағанда беруі керек, ал ең төменгі деңгейде, ештеңе күтпей қарыз беруі керек. Осы себептерге байланысты, күтілетін пайдамен (және міндетті қайтарыммен, демек қарыз беруші үшін аз тәуекелмен) қарыз беру – көршіге деген махаббатқа қайшы келетін өзімшілдіктің бір түрі. Лютер «қарыз беруді» пайызсыз немесе төлемсіз беру деп түсіндіріп, қарыз алушыға көмектесу мақсатында несие беруге шақырады. Пресвитериан шіркеулерінің доктриналық құжаттары ретінде сақталатын Вестминстер стандарттарының бөлігі Вестминстердің Үлкен катехизисі өсімқорлықты сегізінші міндеттемемен тыйым салынған күнә деп үйретеді. Пайдақорлыққа қатысты алаңдаушылықтардың қатарында 19 ғасырдағы Ротшильдтердің Киелі Таққа берген несиелері және 16 ғасырдағы zinskauf шартын теріс пайдалану туралы алаңдаушылықтар бар. Бұл мәселелі болды, өйткені пайыз алу (бірақ барлық пайыз емес – жоғарыдағы Бесінші Латеран кеңесіне қараңыз) сол кездегі доктринаға, мысалы 1745 жылғы Vix pervenit энциклопедиясында көрсетілгендей, қарсы келуі мүмкін. Доктринаны бұзу туралы кез келген талапты болдырмау үшін кейде түрлі амалдар қолданылды. Мысалы, 15 ғасырда Медичи банкі Ватиканға қарыз берді, бірақ Ватикан оны қайтаруға асықпады. Медичилер пападан пайыз алмаған, бірақ «жібек пен брокат, зергерлік бұйымдар және басқа да тауарлар үшін одан артық ақы алды».
Әдебиетте
"Илаһи комедияда" Данте пайдақорларды тозақтың жетінші шеңберінің ішкі қабатына орналастырады. Қарызға пайыз алу және яһудилер мен христиандардың осы практиканың моральдық жағынан әртүрлі көзқарастары Шекспирдің "Венеция саудагері" пьесасының негізгі сюжеттік желісін құрайды. Антонио – пьесаның атауындағы саудагер, христиан, ол жағдайға қарай еврей Шайлоктан ақша алуға мәжбүр болады. Шайлок әдетте қарызға пайыз қосады, оны тиімді бизнес деп санайды, ал Антонио оны моральдық тұрғыдан дұрыс емес деп есептейді. Антонио қарызын төлей алмағанда, Шайлок келісілген жазаны талап етеді: Антонионың кеудесінен белгілі бір мөлшерде ет. Осыдан "бір фунт ет" деген метафоралық тіркес пайда болды, ол қарыздың немесе кәсіби мәміленің жоғары бағасын сипаттау үшін жиі қолданылады. Шекспирдің пьесасы қарыз және пайыздық үстемақыға қатысты қарама-қайшы пікірлердің, сондай-ақ яһудилер мен христиандар арасындағы мәдени шиеленістің жарқын бейнесі болып табылады. 18 ғасырға қарай, пайдақорлық көбінесе қылмыс ретінде емес, метафора ретінде қарастырылды, сондықтан Джереми Бентамның "Пайдақорлықты қорғау" еңбегі екі ғасыр бұрынғыдан гөрі аз сенсация тудырды. Оноре де Бальзақтың 1830 жылғы "Гобсек" романында пайдақорлықпен айналысатын басты кейіпкер "ұсақ-түйек те, ұлы да – ашкөз де философ" деп сипатталады. Чарльз Диккенстің "Ескі қызығушылық дүкені" романындағы Дэниел Квилп кейіпкері – пайдақор. 20 ғасырдың басында Эзра Паундтың пайдақорлыққа қарсы поэзиясы пайыздық төлемдердің моральдық теріс екендігіне емес, артық капитал енді өнерді демеуге жұмсалмайтындығына негізделген, себебі оны капиталистік бизнеске инвестициялауға болады.
Англия
Егер ақша шарты бойынша негізгі соманы қайтарумен қатар, оны пайдаланғаны үшін қосымша төлем алу мақсатында берілсе, заңды деп санайтындар осы қосымша төлемді пайыз деп, ал заңсыз деп санайтындар – өсімқорлық деп атайды. (Уильям Блэкстоунның "Англия заңдары туралы түсініктемелері").
Канада
Федералды деңгейде Канаданың Қылмыстық кодексі жылдық пайыздық ставканы 60%-қа дейін шектейді. Заң жалпылама жазылған және Канада соттары оның мағынасын нақтылау үшін жиі араласады. Квебек провинциясында заңмен рұқсат етілген ең жоғары жылдық пайыздық ставка 35% болып табылады.
Гонконг
Ақша несиелеу туралы жарлық (Бөлім 163) 48% аспайтын тиімді пайыздық мөлшерлемемен несие беруге тыйым салады, егер басқаша көзделмесе. Заң бұзушылар "жеңіл жазамен сотталған жағдайда 500 000 доллар айыппұлға және 2 жылға бас бостандығынан айыруға", немесе "соттың шешімімен сотталған жағдайда 5 000 000 доллар айыппұлға және 10 жылға бас бостандығынан айыруға" жазаланады.
Жапония
Жапонияда пайыздық мөлшерлемелерді шектеуші әртүрлі заңдар бар. Азаматтық құқық бойынша ең жоғары пайыздық мөлшерлеме негізгі сомаға байланысты жылына 15%-тан 20%-ға дейін ауыспайды (негізгі сомасы жоғарырақ болған жағдайда, ең жоғары мөлшерлеме төмендейді). 20%-дан асып кеткен пайызға қылмыстық жаза қолданылады (қылмыстық заң бойынша ең жоғары мөлшерлеме 2010 жылы заңмен төмендетілгенге дейін 29,2% болды). Кешіктірілген төлемдерге байланысты айыптар қалыпты ең жоғары мөлшерлемеден 1,46 есеге дейін (яғни 21,9%-дан 29,2%-ға дейін) қосылуы мүмкін, ал ломбардтар айына 9%-ға дейін пайыз алуға құқылы (яғни жылына 108%-ға дейін, бірақ егер несие мерзімі әдеттегі қысқа мерзімді ломбардтық несиеден ұзарса, айына 9% есебімен жинақталған пайыз жылдық мөлшерлемені 180%-дан асыруы мүмкін, сондай-ақ, бұрынғы мәмілелердің көпшілігі кепілге қойылған заттардың иесінен айырылуына соқтыруы мүмкін).
Америка Құрама Штаттары
Пайдақорлық туралы заңдар – несиелер бойынша қолданылатын ең жоғары заңды пайыздық мөлшерлемені белгілейтін мемлекеттік заңдар. АҚШ-та пайдақорлықты реттеуге қатысты негізгі құқық штаттарға тиесілі. АҚШ-тың әр штатының өзіндік заңдары бар, олар қанша пайыздық үстеме алынса, ол пайдақорлыққа немесе заңсыздыққа жататынын анықтайды. Егер несие беруші заңмен белгіленген пайыздық мөлшерлемеден артық пайыз алса, сот оған заңсыз үстеме сомасын өндіріп алуға рұқсат бермейді, ал кейбір штаттар қарыз бойынша төленген барлық ақшаны негізгі сомадан азайтады. Мысалы, Нью-Йорк штатындағы сияқты, кейбір штаттарда пайдақорлық шарттары бастапқыдан күшін жояды. Пайдақорлыққа түсу жиі "қарыз есіру" деп аталады. Бұл термин кейде лицензия талап ететін аймақтарда лицензиясыз тұтынушылық несие беруге де қолданылады.
Федералды реттеу
Федералдық деңгейде Конгресс ешқашан жеке мәмілелер бойынша пайыздық ставкаларды федералдық деңгейде реттеуге тырыспаған, бірақ АҚШ Жоғарғы Сотының бұрынғы шешімдеріне сәйкес, АҚШ Конгресі Конституцияның I бабындағы штаралық сауда ережесіне орай мұны жасауға құқылы болуы мүмкін. Конгресс Рекетке қатысқан және сыбайлас жемқорлық ұйымдар туралы заң (RICO заңы) арқылы заңсыз пайыздық ставкалар үшін федералдық қылмыстық жазаны белгіледі, сондай-ақ оның «заңсыз қарыз» деген анықтамасы, жергілікті штаттағы өсімдік ставкасынан екі еседен астам пайыздық ставкамен ақша беруді және содан кейін сол қарызды өндіріп алуға тырысуды әлеуетті федералдық қылмыс деп санайды. Өсімдіктей (немесе кез келген басқа да) өндіріп алу үшін зорлық-зомбылық немесе қорқытуды қолдану – федералдық құқық бұзушылық болып табылады. Көптеген банктерге арнайы федералдық ережелер қолданылады. АҚШ Жоғарғы Соты 1978 жылғы «Маркетт Нэт. Банк оф Миннеаполис v. Фирст оф Омаха Сервис Корп.» ісінде бірауыздан шешім шығарды, онда 1863 жылғы Ұлттық банктік заң ұлттық лицензия алған банктерге қарыз алушының тұрғылықты жеріне қарамастан, өз штаттарындағы заңды пайыздық ставканы алуға рұқсат береді. 1980 жылы Конгресс Сақтау мекемелерін реттеу және ақша-кредиттік бақылау туралы заңды қабылдады. Заңның ережелерінің ішінде федералдық лицензия алған жинақ банктерін, бөліп төлеу жоспарымен сатушыларды және лицензия алған несие компанияларын штаттағы өсімдік шектеулерінен босату қарастырылды. Бұл, Ұлттық банктерге қатысты «Маркетт» шешімімен біріктірілгенде, барлық штаттық және жергілікті өсімдік заңдарын тиімді түрде күштен шығарды. 1968 жылғы «Несие беру туралы ақиқат» заңы, кейбір ипотекаларды қоспағанда, ставкаларды реттемейді, бірақ шығындар мен алымдарды бірыңғай немесе стандартталған түрде жариялауды талап етеді. 1996 жылғы «Smiley v. Citibank» ісінде Жоғарғы Сот несие карталары бойынша алымдарды реттеуде штаттардың өкілеттіктерін шектеді және «Маркетт» шешімінің қолданылу аясын кеңейтті. Сот 1863 жылғы банктік заңда қолданылған «пайыз» сөзі алымдарды қамтиды деген шешімге келді, демек штаттар алымдарды реттей алмайды. Конгрестің кейбір мүшелері жоғары рұқсат етілген пайыздық ставканы шектейтін федералдық өсімдік заңын жасауға тырысты, бірақ бұл шаралар алға жылбады. 2010 жылдың шілдесінде президент Обама Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заңға қол қойды. Заң тұтынушыларды қаржылық қорғау бюросын құруды көздейді, ол кейбір несиелік практикаларды реттейді, бірақ пайыздық ставканы шектемейді.
Исламдық банктік қызмет
Серіктестікте немесе бірлескен кәсіпорнында ақша қарызға берілген жағдайда, кредитор тек капиталды ұсынады, бірақ белгілі бір мөлшерде пайда алуға кепілдік беріледі. Ал қарыз алған адам уақыт пен күш жұмсайды, бірақ шығын тәуекелін мойнына алады. Мұсылман ғалымдары мұндай амал әділетсіздік деп есептейді. Пайдақорлықтың орнына Ислам қайырымдылық жасауды және тікелей инвестиция салуды қатаң ұсынады, онда кредитор кәсіпорнының табысы мен зиянына бірдей қатысады (қазіргі заманда бұл кәсіпорнының үлесіне тең).
Пайызсыз шағын несие беру
Халықаралық интернеттің дамуы Kickstarter сияқты платформалар арқылы бизнеске шағын несие беруге, сондай-ақ несие берушілердің нөлдік пайызбен ақшаны қолжетімді етуін қамтамасыз ететін жаһандық микроқаржылық қайырымдылық ұйымдары арқылы мүмкіндік берді. Мысалы, Kiva онлайн микроқаржылық қайырымдылық ұйымына ақша салған адамдар ешқандай үстеме алуға құқылы емес, бірақ қарыз алған соңғы пайдаланушыларға Kiva серіктестері қарыз қолданылатын елде пайыз алуы мүмкін.
Қайтарымсыз ипотека
Қарыз алушыға тиесілі мүлік (әдетте жылжымайтын мүлік) құнымен кепілдікпен қамтамасыз етіледі. Дегенмен, басқа кредиттер қарыз алушыны алған соманы қайтаруға міндеттейтін болса, мүлкіліксіз кредит бойынша қарыз мүлікті кредиторға беру арқылы толық өтеледі, тіпті мүліктің құны төмендеп, алған сомадан кем болған жағдайда да. Мұндай кредит жасалған кезде, мүліктің құны күрт төмендеу тәуекелі кредиторға жүктеледі (яғни кредитор алған сомадан кем құнды мүлікпен өтемақы алады), ал қарыз алушы мүліктің құны төмендеуінен қорғалған болады (өйткені қарыз алушыға мүлікті пайдалану құқығы, оның құнына қарамастан, борышты өтеу үшін кепілдендірілген).
Зинскауф
Зинскауф – орта ғасырларда кең таралған, жылдық төлемдерге ұқсас қаржы құралы. Византия империясының құлдырауы Еуропада капиталдың өсуіне алып келді, сондықтан Католик шіркеуі зинскауфты өсімқорлыққа қатысты тыйымдарды айналып өту жолы ретінде қабылдады. Зинскауф – жылдық кіріс алу үшін белгілі бір сома ақшаны алмастыру болғандықтан, ол қарыз емес, сату ретінде қарастырылды. Мартин Лютер зинскауфты «Өсімқорлық туралы трактаты» мен «Сауда және өсімқорлық туралы уағызы» еңбектерінде талқылап, Католик шіркеуінің дін қызметкерлерін өсімқорлық заңдарының әрпін емес, мағынасын бұзғаны үшін сынады.