Кіріспе
1434–1555 жылдары Киелі Рим империясындағы өзгерістер
Императорлық реформа (Reformatio imperii, Reichsreform) – 15-ші және 16-шы ғасырларда Киелі Рим империясының құрылымын және конституциялық тәртібін (Verfassungsordnung) жаңа заманғы мемлекеттің қажеттіліктеріне бейімдеу және императорлық мүліктер немесе императордың билігі арқылы біртұтас үкімет құру үшін жасалған қайта-қайта ұсынылған әрекеттер.
Алғашқы әрекеттер
1434-1438 жылдары Егер және Нюрнбергтегі императорлық мәжілістерде императорлық реформаға жасалған алғашқы тырастар, ішінара император Зигмундтың бастамасымен, ішінара князь-сайлаушылардың күшімен іске асырылды. Ақтауға тыйым салынды, сондай-ақ монета құқығы мен эскорт құқығын (Geleitrecht) қайта қарау және империяны императорлық округтерге әкімшілік бөлу мәселелері талқыланды. Дегенмен, барлық ұсыныстар император мен императорлық князьдердің қарама-қарсы мүдделеріне тоқтады. Екі тарап та империяның тиімді басқаруын құруға ұмтылды, бірақ олар қарама-қарсы бағытта жұмыс істеді. Император орталық билігін күшейтуге мүдделі болды, ал князьдер олардың қатысуымен болатын коллегиялық, корпоративтік басшылықты қалаған. Сол кездегі жазбалар, соның ішінде Reformatio Sigismundi сияқты жарияланымдар, графтар мен барондардың (Freiherren) кішігірім аумақтық иеліктерінен, императорлық рыцарьлардан, сондай-ақ императорлық қалалар мен кішігірім шіркеулік жерлерден құралған білімді топтардың императордың күшті позициясын қолдағанын көрсетеді, себебі ол өздерінің үстемдіктерінен қорғануға жақсы мүмкіндік берді. Алайда, императордың өзі, Зигмундтың ізбасары Альберт II-нің тұсынан бастап, көбінесе Габсбургтер әулетінен шыққан, императорлық саясатты тек өзінің жеке билік негізін нығайту үшін пайдаланды.
Рим заңын қабылдау
1495 жылғы рейхстагта Рим құқығын қабылдау үдеді және ресми тіркелді. Рим құқығы неміс соттары үшін міндетті болды, бірақ ол жергілікті заңдарға қайшы келмесе ғана. Іс жүзінде ол Германияның барлық аймақтарында негізгі заңға айналып, германдық жергілікті құқықтың көп бөлігін ығыстырды, алайда германдық құқық төменгі соттарда қолданыла берді. Құқықтық біртүтастыққа қол жеткізу ниетінен өзге де факторлармен қатар, бұл қабылдау сонымен бірге Ежелгі Рим империясы мен Киелі Рим империясы арасындағы байланыстың сақталуын көрсетті. Император құқықтық жүйені реформалау және біріктіру туралы қаулысын іске асыру үшін жергілікті заңдар мәселелеріне жеке араласып, жергілікті харталар мен дәстүрлерді жоққа шығаратын. Бұл практика жергілікті кодектерін сақтауды көздеген жергілікті кеңестер тарапынан көбінесе ирониямен және жек көрумен қабылданды. Құқықтық реформа ежелгі Вехмикалық сотты (Вехмгерихт, немесе Вестфалияның құпия трибуналы, дәстүрлі түрде Карл Ұлы құрған деп есептелген, бірақ бұл теория қазір сенімсіз деп саналады) айтарлықтай әлсіретті, бірақ ол 1811 жылға дейін (Жером Бонапарттың бұйрығымен таратылған кезде) толығымен жойылмады.
Дамыту
1500 жылы өз шеңберлік диеталарымен алты (1512 жылдан бастап: он) Императорлық шеңбер құрылды. Алғашында Император үкіметінің сайлау округтері ретінде қарастырылған шеңберлер Империяның тұрақты қоғамдық бейбітшілігін, салық салуды және әскерлерді жинауды жақсырақ орындау үшін империяның біркелкі басқаруын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Императорлық шеңберлерді құру – жергілікті деңгейдегі империяның әкімшілік әлсіздігіне ұзақ күткен жауап болды. Бұл алымдар, әділеттілікті жүзеге асыру, кедендік баждар, қаңғыбастар, кедейлер және денсаулық сақтау мәселелері бойынша болды (медициналық полиция, немесе medizinische Policey, ауыз сумен қамтамасыз ету және жұқпалы аурулардан қорғаумен айналысты). Біраз уақыттан кейін олар шекаралық автомобиль жолдары мен жолдарды салуға, сондай-ақ ертедегі заманауи өркениет процесіндегі көптеген басқа да мәселелерге жауапкершілік жүктеді. Вольфганг Вюст кейбір аспектілер толыққанды болмағанымен, Императорлық шеңберлердің құрылуы Ерте Қазіргі Еуропаның дамуына маңызды әсер еткенін айтады. Максимилиан 1497 жылы Рейхсхофратты (Aulic Council) құру арқылы Рейхскамергерхетке (Reichskammergericht) жауап берді. Қазіргі заманға дейін Рейхсхофрат екі соттың ішіндегі ең жылдам және тиімді болып қала берді. Ал Рейхскамергерхт көбінесе діни одақтарға қатысты мәселелермен күресіп жатты. 1497-1498 жылдары, әкімшілік реформалардың бір бөлігі ретінде ол өзінің құпия кеңесін (Geheimer Rat) қайта құрылымдады, бұл шешім бүгін көптеген ғылыми талқылауларға себеп болып отыр. Рейхскамергерхт пен Рейхсхофратты теңестіруден басқа, бұл қайта құру актісі, Вестфальдің Ортлибтің сөздерін келтіргендей, "императорлық билеуші – жоғарғы соттың болуына қарамастан – заңдық дауларда қиын жағдайға түскен поддандыларға байланысқа түсуге болатын тұлға болып қала берді, сондықтан осы мәселелерді шешу үшін арнайы агенттік құрудың мәні бар" (оған түскен көптеген өтініштер де дәлелдейді). Томас Брейди-күлгіш және Ян Дирк Мюллердің айтуынша, ең маңызды үкіметтік өзгерістер режимнің ядросына – канцлерлікке бағытталды. Максимилианның билігінің басында Инсбруктағы сот канцеляриясы Императорлық канцеляриямен (Майнц архиепископы, аға императорлық канцлер басқарған) бәсекелестікке түсті. Тирольдегі, Австриядағы және империялық мәселелерді сот канцеляриясына жүктеу арқылы Максимилиан біртіндеп оның билігін орталықтандырды. Екі канцелярия 1502 жылы біріктірілді. Ян Дирк Мюллер бұл канцелярия 1502 жылдан бастап шешуші мемлекеттік мекемеге айналды деп санайды. 1496 жылы император Инсбрукта жалпы қазынашылықты (Hofkammer) құрды, ол барлық мұрагерлік жерлерге жауапты болды. Венадағы есеп палатасы (Raitkammer) осы органға бағынышты болды. Пауль фон Лихтенштейннің [de] басшылығымен Hofkammer мұрагерлік жерлердің істерімен ғана емес, сонымен қатар Максимилианның неміс патшасы ретіндегі істерімен де айналысты. Максимилиан реформаны өзінің монархиялық орталықтандыру жоспарына сәйкес жүргізуге тырысты. Уэйли оның Императорлық билігінің нағыз негізі оның одақтастары мен клиенттерінің желісінде, әсіресе оған күшін қалпына келтіруге көмектескен аз күшті дәулеттерде жатқанын атап өтеді. 1502 жылы Рим патшасы ретіндегі алғашқы реформалық ұсыныстары 1486 жылға қарай аймақтық одақтар желісін құру туралы болды. Уэйлінің айтуынша, "Максимилиан бұрынғы ешкімге қарағанда аймақтық лигалар мен одақтардың әлеуетін империялық ықпалды кеңейту және Империяда үкімет құру мүмкіндігі үшін жүйелі түрде пайдаланды". Империя үшін мұндай өңірлік институттарды қамтитын механизмдер 1495 жылы жарияланған Жер учаскесін (Ewiger Landfriede) және Императорлық шеңберлерді құруды нығайтты.) 1500 және 1512 жылдар аралығында, бірақ олар бірнеше онжылдықтан кейін ғана толыққанды жұмыс істеді. Швейцария Конфедерациясы Императорлық диетаның қаулыларын қабылдамады және 1499 жылғы Швабия соғысына және Конфедерацияның императорлық заңнамадан босатылуына әкелген жағдайлардың бірі – Жалпы Пенни төлеуден түпкілікті бас тартты. Бірнеше мемлекеттің қарсылығына байланысты салық жинау 1505 жылы тоқтатылды. Реформа 1555 жылғы Императорлық орындау туралы жарлықпен, Аугсбург бейбітшілігінің бір бөлігімен аяқталды, ол Императорлық шеңберлік егіндіктердің жауапкершіліктерін реттеді.
Ұлттық саяси мәдениеттің пайда болуы
Максимилиан мен Карл V (екі императордың жеке өзі интернационалист болғанына қарамастан) қазіргі гуманистердің Рейхпен тығыз байланысты Ұлт риторикасын жұмылдырған алғашқылар болды. Максимилиан мен оның гуманистерінің ынталандыруымен, әйгілі рухани тұлғалар қайта таныстырылды немесе маңызды болды. Гуманистер Тацит жазған «Германия» еңбегін қайта ашты. Питер Х. Уилсонның сөзіне сәйкес, император Германия әйел бейнесін Германия халқының қасиетті Рим империясының ізгі, бейбіт анасы ретінде қайта жасады. Уэйли одан әрі, кейінгі діни бөлініске қарамастан, «Максимилианның өзі және оған жауап берген гуманистік жазушылардың Максимилиан билігінде дамыған патриоттық мотивтер ұлттық саяси мәдениеттің негізін құрады» деп санайды. Максимилианның билігінде сонымен қатар, императорлық канцелярияның және Веттин әулетінің курфюрсті Фредерик Зердің канцеляриясының маңызды рөлімен, неміс тілінің біртіндеп қалыптасуына куә болдық. Баспа индустриясының дамуы және Максимилианның бастамасымен, Фридрих III және Чарльз Батылдың үлесімен дүниедегі алғашқы заманауи почта жүйесінің пайда болуы, коммуникацияда революция жасап, идеялардың таралуына жағдай жасады. Орталықтандырылған елдердегіден өзгеше, Империяның децентрализацияланған табиғаты цензураны қиындатты. Теренс Макинтош, Максимилиан I мен Карл V-тің ертедегі қазіргі заманғы неміс ұлтының қалыптасу кезеңінде (неміс ұлтының нақты мақсаттарын ілгерілетпесе де) жүргізген экспансионистік, агрессивті саясаты, неміс халқына сүйенуі және қауіпті Ландскнехттер мен жалдамалы әскерлерді пайдалануы көрші елдердің неміс мемлекетіне деген көзқарасына әсер еткенін айтады, бірақ ұзақ мерзімді перспективада Германия көбінесе бейбіт болды.
Бағалау
Реформаның мақсаты мен оның табыстылық деңгейі кезеңге және ғалымға байланысты әртүрлі интерпретацияланды. Дункан Харди атап көрсетеді: "Осы тақырыппен айналысқан ең алғашқы тарихшылар, 'империялық реформа' (Рейхсреформа) тұжырымын қалыптастырған және танымал еткен, оны ізгі ниетпен жасалған, бірақ толыққанды сәтсіздікке ұшыраған реформа деп бағалады. Леопольд фон Ранке мен Эрих Молитор үшін императорлық реформа – жоғалған мүмкіндік болды: 'патриоттық' көзқарастарды ұстанатын полемистерден шабыт алған, монархия мен княздардың ерекшеліктеріне тоқтаған, бірақ конституциялық өзгерістерге әкелген империяға жоғарыдан ұлттық мемлекеттілік таңу әрекеті". 1984 жылғы Рейхсреформа туралы зерттемесінде Хайнц Ангермайер жоғарыдан төменге қарай қараудан ауытқып, реформалық бастамаларды "Империяның мемлекет емеске жататын конституциясы мен мемлекет құруға ұмтылған құрамына кіретін биліктер арасындағы диалектиканың өнімі" деп қарастырды. Соңғы уақытта Георг Шмидт та мемлекеттік мәселені реформамен байланыстыра отырып, Империяның ерте заманғы дамуы мемлекет құрудың бір түрі болды деп, ал 1495 жылғы реформалар "Германия халқының Киелі Рим империясын мемлекет құру жолына бағыттады" деп дәлелдеді. Барбара Столлберг-Риллингердің айтуынша, реформаның әр тарапы әртүрлі мақсаттарды көздеп, әртүрлі стратегияларды қолданды. Максимилиан шығыстағы Осман империясымен және Италиядағы француздармен күресу үшін қаржы жинауға, сонымен қатар орталық билікті нығайтуға ұмтылды, ал оның билікке келуі реформаға тікелей түрткіс берді. Естаттар болса, оған қаржы берген жағдайда үкіметте өздерінің дауысы естілетініне көз жеткізуді қалады. Бертольд фон Хеннеберг 1491 жылғы диетада реформа заңдарын жасауда маңызды рөл атқарды. Столлберг-Риллингер Хеннебергтің саяси платформасы ерекше тұжырымды болғанын атап өтті. Бірақ реформадан кейін пайда болған саяси құрылым мен болашаққа бағытталған құрылымдар ешбір тараптың мұқият жоспарланған нәтижесі емес, практикалық мәселелер бойынша жасалған компромистердің нәтижесі болды. Столлберг-Риллингер: "Максимилиан I-нің билігі келесі үш жүз жылдағы Империяның құрылымдық дамуына негіз салды" деп атап өтті. Столлберг сондай-ақ реформаның дамуын Габсбургтер қолындағы мемлекеттен жоғары биліктің шоғырлануымен байланыстырады, бұл Максимилиан мен оның ұрпақтарының табысты династиялық некелерінде (және сол жерлерді, әсіресе бай Төменгі елдерді сәтті қорғауында), сондай-ақ Максимилианның Габсбургтерге өз аумақтарын бақылауда ұстауға көмектескен революциялық почта жүйесін дамытуында көрініс тапты. Дункан Питер Мороу Барбара Столлберг-Риллингерге қосылып, "1495/1500 жылдары Империя ішіндегі жеделдетілген өзгерістер мен консолидацияны Империя ішіндегі консолидация мен өзара байланыстың күшеюіне жауап ретінде қарастырады, бұл өз кезегінде кең ауқымды күштердің (көптеген әскери және қаржылық талаптар, демографиялық өсім және т.б.) өнімі болды". Бұл кезеңдегі реформалар билікті монархия мен естаттар арасында ресми түрде бөліп көрсеткен жаңа "конституциялық" тәртіпке әкелсе де, олардың ұзақ мерзімді әсерлері жоспарланбаған, ал олардың іске асырылуы (қаламдағы) жақсы ескі әдет-ғұрыптар мен тәртіпті қалпына келтіру ретінде ұсынылды. Құрылымдық өзгерістер XV ғасырдағы трактаттар мен айтыстарда қамтылған бірыңғай реформа бағдарламасына негізделгендігі туралы түсінік те күмән тудырды. Томас Брейди кіші императорлық реформа сәтті болды деп санайды, бірақ, бәлкім, шіркеу реформасының есебінен, өйткені Максимилиан діни мәселеде шынымен де маңызды емес еді. Брейдидің айтуынша, Империя Империя реформасынан кейін ерекше ұзақ өмір сүрді және тұрақты саяси орган болды, "кейбір жағынан Еуропаның батыс деңгейіндегі монархиялық саясаттарға, ал басқаларынан Шығыс Орталық Еуропаның бос интеграцияланған, сайлау саясатына ұқсады". Жаңа құрылған Германия халқы императорға тек қана мойынсұнудың орнына онымен келіссөздер жүргізді. Вильсон реформаны Габсбургтердің аумақтық және билік кеңейтуімен байланыстырды: "Отбасының аумақтық кеңеюі 1520 жыл шамасында императорлық реформаның биік нүктесімен тұспа-тұс келді, бұл процесті жеделдетіп, өзгертті. Императорлар ретінде династияны анық таңдауды жасайтын материалдық күш сонымен қатар неміс бостандықтарына қауіп төндірді. Император Жанус сияқты Империяның билеушісі де, ең күшті ханзадасы да болды. Императорлық естаттар Осман империясын мойдалап тастай алатын күшті императорды бағалады және Габсбургтерді императорлық міндеттерін орындауға міндеттейтін институттарға өздерінің қастерлі бостандықтарының бір бөлігін беруге дайын болды. Габсбургтер өздерінің амбициялары мен міндеттемелерін қанағаттандыру үшін естаттардан қосымша ресурстарды жұмылдыруға арналған инфрақұрылымды күшейту үшін өкілеттіктерге конституциялық шектеулерді қабылдады". Ол реформадан кейінгі Империяны "император билігін көбінесе градацияланған ханзадалар, феодалдар және қалалардың жиынтығымен бөлісетін аралас монархия" деп атады. Империялық реформамен дамытылған институттар мен құрылымдар негізінен неміс жерлеріне қызмет етті, ал Габсбург монархиясы "Империямен тығыз байланысты болып қалып қойды", бірақ оның басқа аумақтарын оның құрылымына кіргізуден әдейі бас тартты. "Оның орнына, олар өзінің институттарын, тиімді түрде, параллель династиялық аумақтық империяны басқару үшін дамытты, бұл оларға үш жүз жылдан астам уақыт бойы императорлық таққа дерлік үздірілмейтін билікке ие болуға мүмкіндік берді".
substantial constitutional shifts." In his influential 1984 study of Reichsreform, Heinz Angermeier took a less top—down view, but also saw the reformist initiatives as "the product of a dialectic between the Empire's un state like constitution and the state forming ambitions of its constituent authorities". More recently, Georg Schmidt, also tying the matter of statehood to the Reform, argues that the Empire's early modern development was a kind of state formation, and that the reforms of 1495 'directed the Holy Roman Empire of the German Nation onto the path towards statehood'. According to Barbara Stollberg Rilinger, different sides in the Reform sought different goals and had different strategies. Maximilian sought to raise revenues to repulse the Ottomans in the East and the French in Italy and at the same time wanted to assert central authority and his ascension provided the direct incentive for the Reform. The Estates on the other hand wanted to make sure they had a voice in the government if they were to provide him with money. Berthold von Henneberg played a crucial role in coording the formulation of Reform laws in the Diet of 1491. Stollberg Rilinger remarks that Henneberg's political platform was remarkably coherent. In the end though, the political frame and future oriented structures that emerged after the Reform was not the product of a carefully laid out plan by any side, but the result of compromises on practical issues. Stollberg Rilinger notes that, "Maximilian I's rule set the stage for the structural evolution of the Empire in the following three hundred years." Stollberg also links the development of the Reform to the concentration of supranational power in the Habsburgs' hand, which manifested in the successful dynastic marriages of Maximilian and his descendants (and the successful defense of those lands, notably the rich Low Countries) as well as Maximilian's development of a revolutionary post system that helped the Habsburgs to maintain control of their territories. Duncan notes that Peter Moraw joins Barbara Stollberg Rilinger in presenting "the accelerated change and consolidation within the Empire around 1495/1500 as pragmatic responses to intensified consolidation and interconnection within the Empire, which were in turn the products of wider forces (greater military and fiscal demands and demographic growth, among others). While the reforms of this period ushered in a new 'constitutional' arrangement, in which power was formally divided between the monarchy and the estates, their long term effects were unintended, and their implementation was presented as a restoration of (imagined) good old customs and order. The notion that structural change was founded upon a unified reform programme contained in fifteenth century treatises and polemics has also been called into question." Thomas Brady Jr. opines that the Imperial Reform was successful, although perhaps at the expense of the reform of the Church, partly because Maximilian was not really serious about the religious matter. According to Brady Jr., the Empire, after the Imperial Reform, was a political body of remarkable longevity and stability, "resembled in some respects the monarchical polities of Europe's western tier, and in others the loosely integrated, elective polities of East Central Europe." The new corporate German Nation, instead of simply obeying the emperor, negotiated with him. Wilson tied the Reform to the territorial and power expansion of the Habsburgs: "The family's territorial expansion coincided with the high point of imperial reform around 1520, accelerating and transforming that process. The material power that made the dynasty the obvious choice as emperors, also threatened German liberties. The emperor assumed a Janus faced position as the Empire's sovereign and its most powerful prince. The imperial Estates appreciated a strong emperor capable of repelling the Ottomans, and were prepared to relinquish some of their cherished liberties to institutions they believed would bind the Habsburgs to performing their imperial duties. The Habsburgs accepted greater constitutional checks on prerogatives as the price for a more potent infrastructure to mobilize the additional resources from the imperial Estates needed to meet their own ambitions and commitments." He calls the post Reform Empire "a mixed monarchy in which the emperor shared power with an increasingly finely graduated hierarchy of princes, lords and cities collectively known as the imperial Estates". The institutions and structures developed by Imperial Reform mostly served German lands, while the Habsburg monarchy "remained closely entwined with the Empire", but deliberately refrained from including their other territories in its framework. "Instead, they developed their own institutions to manage what was, effectively, a parallel dynastic territorial empire and which gave them an overwhelming superiority of resources, in turn allowing them to retain an almost unbroken grip on the imperial title over the next three centuries."