Кіріспе

Қытай таңбаларының индекстеу компоненті – қытай таңбасының графикалық бөлігі, оның астында бұл таңба дәстүрлі түрде қытай сөздігінде тізімделеді. Бұл компонент көбінесе морфемаға ұқсас семантикалық көрсеткіш, бірақ кейде ол фонетикалық компонент немесе тіпті таңбадан жасанды түрде бөліп алынған бөлік болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, уақыт өте келе таңбаның мағынасы мен айтылуының өзгеруіне байланысты бастапқы семантикалық немесе фонеологиялық байланыс бұлыңғыр болып қалуы мүмкін. "Радикал" деген ағылшын термині еуропа тілдеріндегі таңбалар құрылымы мен сөздердің өзгерісі арасындағы аналогияға негізделген. Радикалдарды кейде "классификаторлар" деп те атайды, бірақ бұл атау көбінесе грамматикалық классификаторларға (өлшем сөздеріне) қолданылады.

Тарих

Ертедегі қытай сөздіктерінде, мысалы, "Эрья" (б.з.д. 3 ғасыр), таңбалар кең семантикалық санаттарға топтастырылған. Көптеген таңбалар фоносемантикалық құрамдас (形聲字) болып табылады, олар семантикалық және фонетикалық компоненттерді біріктіреді. Сондықтан, әрбір семантикалық компонент сөздіктің белгілі бір бөлімінде жиі кездесетін. 2-ші ғасырда Хань әулетінің ғалымы Сюй Шэн өзінің этимологиялық сөздігі "Шуовэнь Цзецзы"-н 540 қайталанатын графикалық элементті таңдап құрастырды, оларды "бу" (部, "санаттар") деп атады. Көпшілігі ортақ семантикалық компоненттер болды, бірақ нүкте немесе көлденең сызық сияқты ортақ графикалық элементтер де болды. Кейбіреулері тіпті Серруйс (1984, 657 б.) "глифтер" деп атаған, Shuowen-де тізімделгеннен басқа тәуелсіз болмаған, жасанды түрде бөлінген сызықтар тобынан тұрды. Әрбір таңба тек бір элемент астында тізімделеді, ол сол таңбаның радикалы деп аталады. Мысалы, 女 nǚ "әйел" немесе 木 mù "ағаш" таңбалары әдетте осы радикалдарға арналған бөлімдерде топтастырылады. Мей Инцзуоның 1615 жылғы "Цзыхуэй" сөздігі екі жаңалық енгізді: радикалдар тізімін 214-ке дейін қысқартты және әрбір радикал астындағы таңбаларды қосымша сызықтар санының өсу ретімен орналастырды. Бұл "радикал және сызықтар санын" есептеу әдісі қазіргі қытай сөздіктерінің көпшілігінде қолданылады. Бұл жаңалықтар 1716 жылғы "Канси сөздігінде" де пайдаланылды. Сондықтан "Цзыхуэй" сөздігінде енгізілген 214 стандартты радикалдар әдетте "Канси радикалдары" деп аталады. Олар алғаш рет "Канси сөздігінде" "бушоу" (部首, сөзбе-сөз "бөлім тақырыбы") деп аталды. Мұндай тізімдерде кейбір өзгерістер болғанымен, негізінен қандай екіншілік радикалдар индекстелетіндігіне байланысты, "Канси сөздігінің" осы канондық 214 радикалы әлі де көптеген қазіргі заманғы қытай сөздіктерінің негізі болып табылады. Көптеген сөздіктерде графикалық тұрғыдан ұқсас радикалдар біріктірілген, мысалы, 月 yuè "ай" және 肉 ròu "ет" таңбасының 月 түрі (⺼). Қытайдағы жазу жүйесі реформасынан кейін, Кангси радикалдарының дәстүрлі жиынтығы оңайлатылған қытай таңбаларын индекстеуге жарамсыз болды. 1983 жылы Қытай жазба тілін реформалау комитеті мен Қытайдың мемлекеттік баспа басқармасы "Қытай таңбаларының бірыңғай индекстеу компоненттерінің тізімі" (жоба) (汉字统一部首表(草案)) жариялады. 2009 жылы Қытай Халық Республикасының Білім министрлігі мен Мемлекеттік тіл жұмысы комитеті "Қытай таңбаларының компоненттерін индекстеу тізімі" (GF 0011 2009 汉字部首表) шығарды, онда 201 негізгі индекстеу компоненті және 100 байланысты индекстеу компоненті бар. (Қытайдың нормативтік құжаттарында "радикал" қытай таңбаларының кез келген компоненті немесе 偏旁 piānpáng ретінде анықталады, ал 部首 "индекстеу компоненті" деп аударылады.)

Таңбалардың оңайлатылуы

Қытай Халық Республикасында және басқа жерлерде қабылданған таңбаларды оңайлату бірқатар элементтерді, оның ішінде радикал ретінде қолданылатын элементтерді өзгертті. Бұл жаңа радикал түрлерін жасады. Мысалы, дәстүрлі жазуда 金 jīn таңбасы (яғни, бірдей штрихтар санымен, тек шамалы өзгеріспен) радикал ретінде жазылады, ал оңайлатылған жазуда 钅 радикал ретінде жазылады. Демек, оңайлатылған жазу дәстүрлі жазуда болмаған маңызды айырмашылықты тудырды. Бұл радикалды пайдаланатын таңбаның мысалы – yín "күміс"; дәстүрлі түрі: 銀, оңайлатылған түрі: 银.

Радикалдар санының өзгеруі

Радикалдар қытай таңбаларын жіктеу және белгілі бір таңбаны сөздікте табу әдісі ретінде кеңінен қабылданғанмен, радикалдардың нақты саны немесе радикалдар жиынтығы туралы жалпыға бірдей келісім жоқ, себебі таңдау процесі кейде өте кездейсоқ болады. 214 Кангси радикалдары де-факто стандарт рөлінде, барлық қытай сөздігінде олар дәлме-дәл қайталанбауы мүмкін, бірақ көптеген сөздік жасаушылар оларды толығымен назардан тыс қалдыра алмайды. Олар көптеген компьютерлік кодтау жүйелерінің негізін құрайды. Атап айтқанда, Unicode стандартының радикалдық сызықтар схемалары Кангси радикалдары немесе радикалдарға негізделген. Қазіргі заманғы қысқартылған сөздіктердегі жиі қолданылатын радикалдардың саны көбінесе 214-тен кем болады. Мысалы, Оксфорд қысқаша ағылшын-қытай сөздігінде 188 радикал бар. Кейбір сөздіктер Сюй Шэннің алғаш қолданған принциптерін негізге ала отырып, жаңа радикалдарды енгізеді, көптеген әртүрлі таңбаларда бірге қолданылатын радикалдар топтарын радикалдың бір түрі ретінде қарастырады. Қазіргі практикада радикалдар негізінен лексикографиялық құралдар ретінде және таңбаларды жазуды үйренуге көмектесетін құралдар ретінде қолданылады. Олар мағынасынан, этимологиясынан және фонетикасынан көбінесе алыстап кеткен.

Шектеулер мен икемділік

Қытай сөздіктерінде қолданылған кейбір радикалдар, тіпті Кангси дәуірінде де, дербес қолданыстағы қазіргі таңбалар емес еді; олар айқын анықтамалары жоқ ерекше таңбаларды көрсетті. 鬯 (chàng "құрбандық шарабы") радикалы тек бірнеше таңбаны ғана көрсетеді. Қазіргі сөздіктер кейіптерді жіктеуге болатын, көбірек тараған графикалық элементтерді табу мүмкіндігі болғанда, мұндай радикалдарды жоюға ұмтылады. Кейбірі таңбаларды іздеуді жеңілдету үшін бірнеше радикалға және/немесе негізгі элементтер жиынтығына сәйкес индекстейді.