Жұдайлардың әлемге таралуы

Жұдайымның диаспорасы: тарихы, көші-қоны, ежелгі Орталық Азиядан таралу себептері. "Жұдайым" терминінің пайда болуы туралы ақпарат. (158 әріп)

33 мин оқу

100%

Дереккөз: Jewish diaspora — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Еврей диаспорасы (תְּפוּצָה) немесе жер аударылу (ивритше: גָּלוּת gālūṯ; идишше: golus) – израильдіктердің немесе еврейлердің ежелгі отандарынан (Израиль жерінен) таралып, кейіннен әлемнің басқа бөліктеріне қоныстанғандығы. Еврей Киелі кітабында «Жер аударылу» термині Израиль патшалығынан б.з.д. VIII ғасырда, ал Яһуда патшалығынан б.з.д. VI ғасырда жер аударылғандардың тағдырын білдіреді. Жер аударылған кезде яһудалықтар «иудейлер» (יְהוּדִים, немесе Yehudim) деп аталды, Эстер кітабынан «иудей Мордехай» терминінің алғашқы библейлік айғағы болып табылады. Алғашқы жер аударылу – Ассириялық жер аударылу, б.з.д. 733 жылы Ассирияның Тиглат-Пилесер III-і бастаған Израиль патшалығынан (Самариядан) қуғын-сүргін. Бұл процесті Саргон II б.з.д. 722 жылы патшалықты жойғанда аяқтады, бұл Шалманесер V бастаған Самарияның үш жылдық қоршауын аяқтады. Келесі жер аударылу тәжірибесі – Вавилон тұтқындауы, онда Яһуда патшалығының халқының бір бөлігі б.з.д. 597 және 586 жылдары Небухаднезар II басқарған Жаңа Вавилон империясымен депортацияланды. Екінші ғибадатхана құлағанға дейін бірнеше ғасырлар бойы еврей диаспорасы болды, және олардың басқа елдерде тұруы көбінесе мәжбүрлі түрде көшірудің нәтижесі емес еді. Біздің заманымыздың бірінші ғасырының ортасына дейін Яһудея, Сирия және Вавилониядан басқа, Египет, Крит және Киренаиканың Рим провинцияларында, сондай-ақ Римнің өзінде ірі еврей қауымдастықтары болды; б.з.д. 63 жылы Иерусалим қоршауы кезінде, Хасмоней патшалығы Римнің қарауына өткенде, эмиграция күшейді. 6 жылы аймақ Римнің Яһудея провинциясы ретінде ұйымдастырылды. Яһуда халқы б.з. 66 жылы Рим империясына қарсы бірінші еврей-рим соғысында көтерілді, бұл 70 жылы Иерусалимнің қирауымен аяқталды. Қоршау кезінде римдіктер Екінші ғибадатхананы және Иерусалимнің көп бөлігін қиратты. Бұл шешуші сәт, яғни еврей дінінің символды орталығы мен еврейлік ұлттық сананың жойылуы, көптеген еврейлерді өзін-өзі жаңаша анықтауға және өмірлерін белгісіз мерзімге ауыстыру перспективасына бейімдеуге итермеледі. 132 жылы Бар-Кохба Адрианға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бұл көтеріліс Иерусалимнің Аэлия Капитолина деп аталуымен байланысты болды. Төрт жылдық қанды соғыстан кейін көтеріліс басылды, еврейлерге Иерусалимге кіруге тыйым салынды. Орта ғасырларда, көші-қон мен қоныс аударудың артуына байланысты, еврейлер екі негізгі географиялық топқа сәйкес келетін ерекше аймақтық топтарға бөлінді: Солтүстік және Шығыс Еуропаның ашкеназдықтары және Иберияның (Испания мен Португалия), Солтүстік Африка және Таяу Шығыстың сефардтық еврейлері. Бұл топтардың параллель тарихы бар, олар көптеген мәдени ұқсастықтарды, сондай-ақ 1290 жылы Англиядан қуғын, 1492 жылы Испаниядан қуғын және 1948-1973 жылдары араб елдерінен қуғын сияқты қырғындар, қуғын-сүргіндер мен қуғын-сүргіндер сериясын бөліседі. Екі тармақ көптеген бірегей этно-мәдени тәжірибелерді қамтиды және олардың жергілікті қабылдаушы халықтарымен байланыстары бар болса да (мысалы, ашкеназдықтар үшін Орталық Еуропалықтар және сефардтар үшін испандықтар мен арабтар), олардың ортақ діні мен тегі, сондай-ақ олардың үздіксіз байланысы және халықты ауыстыру, Рим дәуірінің соңынан бастап қазіргі уақытқа дейін сефардтар мен ашкеназдықтар арасындағы мәдени және діни еврейлік ұлттық сананың біртұтас сезімін қалыптастырды.

Dispersion of Jews around the globe

The Jewish diaspora (תְּפוּצָה) or exile (Hebrew: גָּלוּת gālūṯ; Yiddish: golus) is the dispersion of Israelites or Jews out of their ancient ancestral homeland (the Land of Israel) and their subsequent settlement in other parts of the globe. In terms of the Hebrew Bible, the term "Exile" denotes the fate of the Israelites who were taken into exile from the Kingdom of Israel during the 8th century BCE, and the Judahites from the Kingdom of Judah who were taken into exile during the 6th century BCE. While in exile, the Judahites became known as "Jews" (יְהוּדִים, or Yehudim), "Mordecai the Jew" from the Book of Esther being the first biblical mention of the term. The first exile was the Assyrian exile, the expulsion from the Kingdom of Israel (Samaria) begun by Tiglath Pileser III of Assyria in 733 BCE. This process was completed by Sargon II with the destruction of the kingdom in 722 BCE, concluding a three year siege of Samaria begun by Shalmaneser V. The next experience of exile was the Babylonian captivity, in which portions of the population of the Kingdom of Judah were deported in 597 BCE and again in 586 BCE by the Neo Babylonian Empire under the rule of Nebuchadnezzar II. A Jewish diaspora existed for several centuries before the fall of the Second Temple, and their dwelling in other countries for the most part was not a result of compulsory dislocation. Before the middle of the first century CE, in addition to Judea, Syria and Babylonia, large Jewish communities existed in the Roman provinces of Egypt, Crete and Cyrenaica, and in Rome itself; after the siege of Jerusalem in 63 BCE, when the Hasmonean kingdom became a protectorate of Rome, emigration intensified. In 6 CE the region was organized as the Roman province of Judea. The Judean population revolted against the Roman Empire in 66 CE in the First Jewish–Roman War, which culminated in the destruction of Jerusalem in 70 CE. During the siege, the Romans destroyed the Second Temple and most of Jerusalem. This watershed moment, the elimination of the symbolic centre of Judaism and Jewish identity motivated many Jews to formulate a new self definition and adjust their existence to the prospect of an indefinite period of displacement. In 132 CE, Bar Kokhba led a rebellion against Hadrian, a revolt connected with the renaming of Jerusalem as Aelia Capitolina. After four years of devastating warfare, the uprising was suppressed, and Jews were forbidden access to Jerusalem. During the Middle Ages, due to increasing migration and resettlement, Jews divided into distinct regional groups that today are generally addressed according to two primary geographical groupings: the Ashkenazi of Northern and Eastern Europe, and the Sephardic Jews of Iberia (Spain and Portugal), North Africa and the Middle East. These groups have parallel histories sharing many cultural similarities as well as a series of massacres, persecutions and expulsions, such as the expulsion from England in 1290, the expulsion from Spain in 1492, and the expulsion from Arab countries in 1948–1973. Although the two branches comprise many unique ethno cultural practices and have links to their local host populations (such as Central Europeans for the Ashkenazim and Hispanics and Arabs for the Sephardim), their shared religion and ancestry, as well as their continuous communication and population transfers, has been responsible for a unified sense of cultural and religious Jewish identity between Sephardim and Ashkenazim from the late Roman period to the present.

Терминдердің пайда болуы және қолданылуы

Диаспора – көптеген халықтар үшін ежелден бері кездесетін құбылыс, бірақ еврейлердегі ерекшелік – таралу мен жер аударуға (галут) байланысты дәстүрлі түрде айтылатын теріс, діни, тіпті метафизикалық мағыналардың айқындығы. "Диаспора" деген ағылшын тіліндегі термин 1876 жылы ғана қолданыла бастады, ал еврейше "галут" сөзі ұқсас мағыналық кеңістікті қамтиды, бірақ бірқатар айқын айырмашылықтары бар. Еврей тілінде оған дәстүрлі балама сөз жоқ. Стивен Боуман диаспораның ежелгі дәуірде ата-бабаларының ана қаласынан көшіп кетуді білдіретінін, эмигрант қауымның өзінің мәдени байланыстарын туған жерімен сақтайтынын айтады. Грек қалалары артық халқын экспорттағандай, Иерусалим де солай істеді, бірақ ол шеттегі қауымдар үшін мәдени және діни орталық немесе мегаполис (ir va em be yisrael) болып қала берді. Киелі кітапта бұл сөздің екі мағынасы бар: басқа ұлттар арасында өмір сүріп, "халықтарға жол көрсетуші жарық" болу, немесе өз елінен жер аударылудың ауыр азабын көтеру. Бірінші жағдайда диаспораның шарттары азаматтық немесе тұрғын-шетелдік мәртебесін еркін пайдалануға негізделген. Ал "галут" салыстырмалы түрде, қабылдаушы қоғамда осындай құқықтардан айырылған, кемсітілген азшылық ретінде өмір сүруді білдіреді. Диаспораның саяси қыры бар, ол геосаяси таралуды білдіреді, бұл еріксіз болуы мүмкін, бірақ әртүрлі жағдайларда оң пішін алуы мүмкін. "Галут" көбірек телеологиялық, тамырдан ажыратуды білдіреді. Даниэль Боярин диаспораны адамдарда екіжақты мәдени адалдық бар, екіжақты сананы туғызатын күй ретінде анықтайды. Бұл мағынада, ол кез келген нақты тарихқа негізделмеген мәдени жағдай, ал "галут" экзистенциалдық жағдайды көбірек сипаттайды, ол нақты жер аудару, белгілі бір психологиялық көзқарас. Гректің διασπορά (таралу) сөзі алғаш рет Ескі Келісімнің "Септуагинта" деп аталатын аудармасында неологизм ретінде пайда болады, онда ол 14 рет кездеседі, мысалы: ἔση διασπορὰ ἐν πάσαις βασιλείαις τῆς γῆς ("жер бетіндегі барлық патшалықтарда таратыласың"), бұл 'ləza‘ăwāh' сөзінің аудармасы, оның түбірі "қайғы, қорқыныш" дегенді білдіреді. Бұл контексте ол түпнұсқа "Танахтағы" glt (גלה) түбірінен алынған ешбір термин, соның ішінде galah, golah және тіпті galuth сөздерін аударған емес. "Golah" 42 рет, ал "galuth" 15 рет кездеседі. Алғаш рет ол 2 Патшалар кітабының 17:23-інде Яһуда элитасының Вавилонға жер аударылуы туралы айтылғанда кездеседі. Стефан Дюфо мәтіндік деректерді зерттей келе, мынадай қорытындыға келді: "Галут" пен "диаспора" екі мүлдем басқа лексикадан алынған. Біріншісі Израиль халқының тарихындағы нақты және даталанатын оқиғаларға қатысты, соңғысы Бабыл сияқты шетелдік оккупацияға ұшыраған кезде, онда оқиғалардың көпшілігі кездеседі. Екіншісі, мүмкін бір ғана ерекшелікпен, ол әлі де талқылануда, ешқашан өткенді айту үшін қолданылмайды және Бабылға қатысты емес; тарату құралы ешқашан басқа елдің тарихи билеушісі емес. "Диаспора" – жазалау сөзі, бірақ бұл таралу әлі болған жоқ: ол ықтимал, яһудилер Құдайдың заңын сақтамаған жағдайда ғана. Осыдан "диаспора" тарихқа емес, теологияға жатады деген қорытынды шығады. Талмуд және Талмудтан кейінгі раввиндік әдебиетте бұл құбылыс "галут" (жер аудару) деп аталды, бұл термин қатты жағымсыз мағыналарға ие, көбінесе "геуламен" (құтқарылумен) қарама-қайшы болды. Евгений Боровиц "галутты" "негізінен теологиялық категория" деп сипаттайды. Қазіргі еврей тіліндегі "тарапталған" деген түсінікті 1930 жылдары еврей-американдық сионист ғалымы Симон Равидович енгізді, ол Израиль жерінен тыс еврейлердің болуын қазіргі заманғы шындық және болмай қалмаушылық ретінде қабылдауды ұсынды. "Диаспора" деген грек сөзі (διασπορά) Жаңа Келісімде үш рет кездеседі, онда ол Израильдің шашырауына, яғни Солтүстік Израильдің он руына, Яһуданың оңтүстік патшалығына қарсы, бірақ Жақып (1:1) он екі рудың да шашырауына қатысты. Қазіргі уақытта "диаспора" және "галут" сөздерінің қарама-қарсы мағыналары яһудилер арасында дау-дамай тудырды. Боуман мұны келесідей түсіндіреді: "(Диаспора)" грек тіліндегі қолданысына сәйкес келеді және Израильдің "халықтарға жол көрсетуші жарық" болу және басқа ұлттар арасында үй-жайлар мен отбасылар құру шақыруын жалғастыратын оң құбылыс деп есептеледі. Пайғамбар Еремия бұл шақыруды Мысырдағы тұтқынға дейін болғандарға арнады. Ал "галут" – ұлттық-діндік термин, ол ұжымдық күнәлардың салдарынан туған елден қуғынды білдіреді, бұл қуғын YHWH-тің қалауы бойынша құтқарылады. Яһудилік мессианизм "галут" тұжырымымен тығыз байланысты. Сионисттік пікірталастарда "галут" пен "голус/гола" арасында айырмашылық жасалды. Соңғысы әлеуметтік және саяси жер аударуды білдірсе, ал біріншісі, оған байланысты болғанымен, диаспоралық жер аударудағы өмір жағдайларына толығымен тәуелді емес психо-рухани құрылым болды, өйткені адам техникалық түрде Эрец-Исраилде де "галут" күйінде қалуы мүмкін еді. Теодор Герцль және оның ізбасарлары еврей мемлекетінің құрылуы диаспоралық жер аударуға соңғы нүкте қоятынын ойлады, ал Ахад Хаам керісінше, мұндай мемлекеттің функциясы "диаспорадағы еврей ұлттығын сақтау" болады деп есептеді.

Diaspora has been a common phenomenon for many peoples since antiquity, but what is particular about the Jewish instance is the pronounced negative, religious, indeed metaphysical connotations traditionally attached to dispersion and exile (galut), two conditions which were conflated. The English term diaspora, which entered usage as late as 1876, and the Hebrew word galut though covering a similar semantic range, bear some distinct differences in connotation. The former has no traditional equivalent in Hebrew usage. Steven Bowman argues that diaspora in antiquity connoted emigration from an ancestral mother city, with the emigrant community maintaining its cultural ties with the place of origin. Just as the Greek city exported its surplus population, so did Jerusalem, while remaining the cultural and religious centre or metropolis (ir va em be yisrael) for the outlying communities. It could have two senses in Biblical terms, the idea of becoming a 'guiding light unto the nations' by dwelling in the midst of gentiles, or of enduring the pain of exile from one's homeland. The conditions of diaspora in the former case were premised on the free exercise of citizenship or resident alien status. Galut implies by comparison living as a denigrated minority, stripped of such rights, in the host society. Diaspora, it has been argued, has a political edge, referring to geopolitical dispersion, which may be involuntary, but which can assume, under different conditions, a positive nuance. Galut is more teleological, and connotes a sense of uprootedness. Daniel Boyarin defines diaspora as a state where people have a dual cultural allegiance, productive of a double consciousness, and in this sense a cultural condition not premised on any particular history, as opposed to galut, which is more descriptive of an existential situation, that properly of exile, conveying a particular psychological outlook. The Greek word διασπορά (dispersion) first appears as a neologism in the translation of the Old Testament known as the Septuagint, where it occurs 14 times, starting with a passage reading: ἔση διασπορὰ ἐν πάσαις βασιλείαις τῆς γῆς (‘thou shalt be a diaspora (or dispersion) in all kingdoms of the earth’, ), translating 'ləza‘ăwāh', whose root suggests 'trouble, terror'. In these contexts it never translated any term in the original Tanakh drawn from the Hebrew root glt (גלה), which lies behind galah, and golah, nor even galuth. Golah appears 42 times, and galuth in 15 passages, and first occurs in the 2 Kings 17:23's reference to the deportation of the Judean elite to Babylonia. Stéphane Dufoix, in surveying the textual evidence, draws the following conclusion:
galuth and diaspora are drawn from two completely different lexicons. The first refers to episodes, precise and datable, in the history of the people of Israel, when the latter was subjected to a foreign occupation, such as that of Babylon, in which most of the occurrences are found. The second, perhaps with a single exception that remains debatable, is never used to speak of the past and does not concern Babylon; the instrument of dispersion is never the historical sovereign of another country. Diaspora is the word for chastisement, but the dispersion in question has not occurred yet: it is potential, conditional on the Jews not respecting the law of God. . It follows that diaspora belongs, not to the domain of history, but of theology.' In Talmudic and post Talmudic Rabbinic literature, this phenomenon was referred to as galut (exile), a term with strongly negative connotations, often contrasted with geula (redemption). Eugene Borowitz describes Galut as "fundamentally a theological category The modern Hebrew concept of Tefutzot תפוצות, "scattered", was introduced in the 1930s by the Jewish American Zionist academic Simon Rawidowicz, who to some degree argued for the acceptance of the Jewish presence outside the Land of Israel as a modern reality and an inevitability. The Greek term for diaspora (διασπορά) also appears three times in the New Testament, where it refers to the scattering of Israel, i. e., the Ten Northern Tribes of Israel as opposed to the Southern Kingdom of Judah, although James (1:1) refers to the scattering of all twelve tribes. In modern times, the contrasting meanings of diaspora/galut have given rise to controversy among Jews. Bowman states this in the following terms,

(Diaspora) follows the Greek usage and is considered a positive phenomenon that continues the prophetic call of Israel to be a 'light unto the nations' and establish homes and families among the gentiles. The prophet Jeremiah issues this call to the preexilic emigrants in Egypt. . Galut is a religious–nationalist term, which implies exile from the homeland as a result of collective sins, an exile that will be redeemed at YHWH’s pleasure. Jewish messianism is closely connected with the concept of galut.’

In Zionist debates a distinction was made between galut and golus/gola. The latter denoted social and political exile, whereas the former, while consequential on the latter, was a psycho spiritual framework that was not wholly dependent on the conditions of life in diasporic exile, since one could technically remain in galut even in Eretz Israel. Whereas Theodor Herzl and his follows thought that the establishment of a Jewish state would put an end to the diasporic exile, Ahad Ha am thought to the contrary that such a state's function would be to 'sustain Jewish nationhood' in the diaspora.

Римге дейінгі диаспора

722 ж.б.д., ассириялықтар, Сальманесер V-нің мұрагері Саргон II басшылығымен, Израиль патшалығын жаулап алды және көптеген израильдіктер Месопотамияға жер аударылды. Яһудилердің диаспорасы б.з.д. 6 ғасырда Бабылға жер аударылумен басталды. Б.з.д. 586 жылы Бабыл патшасы Навуходоносор II Яһуда патшалығын құлатып, халқының көп бөлігін Месопотамияға жер аударғаннан кейін, яһудилердің екі маңызды мәдени орталығы болды: Вавилония және Израиль елі. Жаңа Бабыл империясы Ұлы Кирдің қол астына өткеннен кейін, жер аударылғандар Самарияға оралды. Езра кітабында екі мәтін келтіріледі, олар ондаған жылдардан кейін жер аударылған яһудилерге өз елдеріне оралуға және ғибадатхананы қайта жаратуға рұқсат беретін жарлықтар деп айтылады. Аталған жарлықтардың мазмұны мен үнінің өзгешелігіне байланысты, кейбір ғалымдар олардың нақтылығына күмән келтіреді. Кир цилиндрінде Кир атынан ғибадатханаларды қалпына келтіру және жер аударылған халықтарды отандарына қайтару туралы жариялама жазылған. Бұл жариялама Кирдің бұйрықтарының шынайылығын растауға мүмкіндік береді. Алайда, Яһудаға қатысты мәтін "нақты деп есептелмейді", бірақ "жер аударылғандарға оралуға және қасиетті орындарды қайта құруға рұқсат берудің жалпы саясаты" болды делінеді. Сондай-ақ, археологиялық зерттеулер оралудың бірнеше онжылдыққа созылған "ұсақ ағын" болғанын, біржолғы оқиға емес екенін көрсетеді. Халық санының 30 мыңға кенеттен өскеніне ешқандай сенімді дәлел жоқ, сондай-ақ Ехудқа ерекше қызығушылық танытқандығын көрсететін мәліметтер де табылмады. Бұл кезеңде яһуди халқының көп бөлігі, әсіресе бай отбасылар Вавилонда болды, бірақ Ахеменидтер, Селевкидтер, Парфтар және Сасанидтердің билігінде олардың өмірі жасырын және саяси ықпалсыз болды. Ахменидтер тұсында (б.з.д. 550–330 ж.ж.) ең кедей, бірақ ең ынталы жер аударылғандар Яһудаға / Израиль еліне оралды. Олар Иерусалимде қайта жаратылған ғибадатхананы орталық ретінде пайдаланып, өзін ерекше діни құлшыныспен және Тораға берілгендікпен біріктіретін қауым құрды. Бұл шағын топқа түрлі жақтан келген жаңа мүшелер қосылып, олар өзін-өзі тануға жетіп, ұлттық тәуелсіздік пен саяси құқықтар мен егемендік үшін қайта күресті. Мысырдағы алғашқы яһуди диаспорасы фараондық биліктің соңғы ғасырында пайда болды, бұл Ашурбанипал немесе Псамметик тұсында яһуди жалдамалы әскерлердің колониясының құрылуымен байланысты. Бұл әскерлер парсы, птолемей және рим үкіметтеріне б.з.д. II ғасырының басына дейін қызмет етті, олар Траянға қарсы көтерілісте талқандалды. Олардың қатарына Мысырдың әскери және қалалық орталықтарында көптеген яһуди әкімшілері қосылды. Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек, Птолемей I Яһудеяны басып алғанда 120 000 яһуди тұтқынды Мысырға алып кетті. Сонымен қатар, Птолемейдің либералды және төзімді саясаты мен Мысырдың құнарлы топырағына тартылған көптеген яһудилер өз еркімен Яһудеядан Мысырға көшіп келді. Птолемей яһудилерді жалдамалы әскер ретінде пайдалану үшін Мысырға қоныстандырды. Филадельф кейіннен Мысырға тұтқын ретінде әкелінген яһудилерді босатып, оларды еврей әскери бөлімдері ретінде клерктерге немесе арнайы колонияларға орналастырды. Александрия мен Римдегі қауымдар Маккабейлік көтеріліске дейін құрылған, бірақ яһуди диаспорасының халқы б.з.д. 62 жылы Помпейдің жорығынан кейін кеңейді. Алдымен бас діни қызметкер, содан кейін патша болған хасмоней әміршілерінің билігінде яһуди мемлекеті белгілі бір дәрежеде гүлденіп, бірнеше аумақты өзіне қосты. Бірақ, патша отбасындағы келіспеушіліктер мен билеушілердің азаматтарының нағыз мұқтаждарына немқұрайлылығынан туған діншілдердің наразылығы яһуди ұлтын Селевкидтердің мұрагерлері болған Рим империясының құмарлықтарына оңай жем болды. Б.з.д. 63 жылы Помпей Иерусалимге шабуыл жасады, яһудилер өздерінің саяси егемендігі мен тәуелсіздігін жоғалтты, ал Габиний яһудилерді салық төлеуге міндеттеді.

In 722 BCE, the Assyrians, under Sargon II, successor to Shalmaneser V, conquered the Kingdom of Israel, and many Israelites were deported to Mesopotamia. The Jewish proper diaspora began with the Babylonian exile in the 6th century BCE. After the overthrow of the Kingdom of Judah in 586 BCE by Nebuchadnezzar II of Babylon (see Babylonian captivity) and the deportation of a considerable portion of its inhabitants to Mesopotamia, the Jews had two principal cultural centers: Babylonia and the land of Israel. Deportees returned to the Samaria after the Neo Babylonian Empire was in turn conquered by Cyrus the Great. The biblical book of Ezra includes two texts said to be decrees allowing the deported Jews to return to their homeland after decades and ordering the Temple rebuilt. The differences in content and tone of the two decrees, one in Hebrew and one in Aramaic, have caused some scholars to question their authenticity. The Cyrus Cylinder, an ancient tablet on which is written a declaration in the name of Cyrus referring to restoration of temples and repatriation of exiled peoples, has often been taken as corroboration of the authenticity of the biblical decrees attributed to Cyrus, but other scholars point out that the cylinder's text is specific to Babylon and Mesopotamia and makes no mention of Judah or Jerusalem. regarding Judah, "cannot be considered authentic", but that there was a "general policy of allowing deportees to return and to re establish cult sites". He also stated that archaeology suggests that the return was a "trickle" taking place over decades, rather than a single event. There is no sudden expansion of the population base of 30,000 and no credible indication of any special interest in Yehud. Although most of the Jewish people during this period, especially the wealthy families, were to be found in Babylonia, the existence they led there, under the successive rulers of the Achaemenids, the Seleucids, the Parthians, and the Sassanians, was obscure and devoid of political influence. The poorest but most fervent of the exiles returned to Judah / the Land of Israel during the reign of the Achaemenids (c. 550–330 BCE). There, with the reconstructed Temple in Jerusalem as their center, they organized themselves into a community, animated by a remarkable religious ardor and a tenacious attachment to the Torah as the focus of their identity. As this little nucleus increased in numbers with the accession of recruits from various quarters, it awoke to a consciousness of itself, and strove once again for national independence and political enfranchisement and sovereignty. The first Jewish diaspora in Egypt arose in the last century of pharaonic rule, apparently with the settlement there, either under Ashurbanipal or during the reign of Psammeticus of a colony of Jewish mercenaries, a military class that successively served the Persian, the Ptolemaic and Roman governments down to the early decades of the second century CE, when the revolt against Trajan destroyed them. Their presence was buttressed by numerous Jewish administrators who joined them in Egypt's military and urban centres. According to Josephus, when Ptolemy I took Judea, he led 120,000 Jewish captives to Egypt, and many other Jews, attracted by Ptolemy's liberal and tolerant policies and Egypt's fertile soil, emigrated from Judea to Egypt of their own free will. Ptolemy settled the Jews in Egypt to employ them as mercenaries. Philadelphus subsequently emancipated the Jews taken to Egypt as captives and settled them in cleruchs, or specialized colonies, as Jewish military units. While communities in Alexandria and Rome dated back to before the Maccabean Revolt, the population in the Jewish diaspora expanded after the Pompey's campaign in 62 BCE. Under the Hasmonean princes, who were at first high priests and then kings, the Jewish state displayed even a certain luster and annexed several territories. Soon, however, discord within the royal family and the growing disaffection of the pious towards rulers who no longer evinced any appreciation of the real aspirations of their subjects made the Jewish nation easy prey for the ambitions of the now increasingly autocratic and imperial Romans, the successors of the Seleucids. In 63 BCE Pompey invaded Jerusalem, the Jewish people lost their political sovereignty and independence, and Gabinius subjected the Jewish people to tribute.

Диаспораның алғашқы тұқымдары

Б.з.д. үшінші ғасырдың басында еврей қауымдары Эгей теңізінің аралдарында, Грецияда, Кіші Азияда, Киренаикада, Италияда және Мысырда пайда болды. Палестинада Птолемейлердің келуінен кейін ұзақ тыныштық орнады – шамамен бір ғасыр бойы. Әртүрлі байланыстар арқылы, әсіресе сауданың дамуының нәтижесінде, эллинизм әртүрлі дәрежеде тарады. Жерорта теңізі жағалауындағы порттар сауда үшін маңызды болды және эллиндік кезеңнің басынан бастап үлкен дамуға ұшырады. Батыс диаспорасында грек тілі еврей өмірінде үстемдік танытты, ал еврей және арамей тілдерімен терең байланысқа түскендігіне аз ғана дәлел бар, соңғысы, ықтимал, көбірек таралған. Еврейлер Александр Македонскийдің жаулап алуларынан кейін пайда болған Шығыс Жерорта теңізіндегі және Персия империясының бұрынғы аймақтарындағы жаңа грек қоныстарына көшіп барды, мүмкіндіктерді күтіп. Диаспорадағы еврейлердің жалпы ұлтқа қатысты үлесі эллиндік дәуірде тұрақты түрде өсіп, ерте римдік кезеңде, әсіресе Александрияда, таңғажайып деңгейге жетті. Осының салдарынан еврей халқы маңызды саяси күшке айналды, себебі диаспорадағы еврейлер, мәдени, әлеуметтік және діни шиеленістерге қарамастан, өз отанымен берік байланыста болды. Смолвуд былай деп жазады: «4 б.з.д. Потеолиядағы қоныстың болуы Рим Республикасының соңында (Рим империясының алдында) немесе ерте империядағы ерікті көші-қон мен сауда-саттықтың тартымдылығынан туындағанын болжауға болады». Көптеген еврейлер Александриядан Римге сауда қатынастарының дамуына байланысты көшіп келді. Көптеген қоныстардың қашан пайда болғанын анықтау қиын. Кейбір қоныстар еврей көтерілістерінің жеңілісінен кейін еврейлердің көшіп кетуінен туындаған болуы мүмкін. Римдегі еврей қауымы сияқты басқалары әлдеқайда ертерек, кем дегенде б.з.д. 6 жылы римдіктер Яһудеяны басып алғанға дейін бар еді, бірақ 62 б.з.д. Помпейдің жорығынан кейін үлкен өсімді бастан өткерді. 6 жылы римдіктер Яһудеяны қосып алды. Бабылдағы еврейлер ғана римдік билігінен тыс қалды. Батыстағы грек тілінде сөйлейтін эллинизмді еврейлерден айырмашылығы, Вавилон мен Яһудеядағы еврей қауымдары арамей тілін негізгі тіл ретінде қолдануды жалғастырды. Бірінші ғасырдың ортасындағы Рим әлемінде жеті миллион, ал одан тыс жерде бір миллион адам болған деген дерек кеңінен қабылданды, оның ішінде Луи Фельдман да. Алайда, қазіргі ғалымдар Бар Хебрейдің бұл дерегін Рим азаматтарының жалпы санағына негіздеп, еврей емес адамдарды да қамтығанын мойындайды. Евсевийдің "Хроника" кітабында 6 944 000 адам туралы мәлімет жазылған. Бұрын бұл цифрдың белсенді жақтаушысы болған Луис Фельдман енді өзі мен Баронның қателескенін айтады. Филон Мысырда бір миллион еврей тұрғанын мәлімдейді. Джон Р. Бартлетт Баронның сандарын мүлдем қабылдамайды, өйткені біз ежелгі әлемдегі еврей демографиясының көлемі туралы білмейміз деп дәлелдейді. Римдіктердің Яһудеядағы билігі 63 жылы Помпейдің Иерусалимді басып алуымен басталды. Қала Помпейдің әскерімен жаулап алынғаннан кейін, мыңдаған еврей тұтқындары Яһудеядан Римге әкелінді және құл ретінде сатылды. Бұл еврейлер құлдықтан босатылғаннан кейін Тибр өзенінің оң жағалауында Римде тұрақты тұрып, сауда-саттықпен айналысты. Римдік билік Бірінші еврей-римдік соғысқа дейін, яки Ұлы көтеріліске дейін жалғасты, бұл еврейлердің тәуелсіздік үшін күресі, ол 66 жылы басталды және 73 жылы Иерусалимнің қоршауында және бүкіл әлемдегі еврейлердің ұлттық және діни өмірінің орталығы болған ғибадатхананың өртелуімен аяқталды. Иосифтің айтуынша, ғибадатхана қираған кезде еврейлер Парфияда (Персия), Вавилонияда (Ирак), Арабияда, сондай-ақ Евфрат өзенінен тыс және Адиабенде (Курдистан) тұрды. Иосиф Флавийдің айтуынша, ол «ең алыс араптарға» осы оқиға туралы хабарлаған. Еврей қауымдары Оңтүстік Еуропа, Анатолия, Сирия және Солтүстік Африкада да өмір сүрді. Рим әскері келгенге дейін, еврейлердің көтерілісінен сескенбеген еврейлер Пасха мерекесіне Иерусалимге келді, көптеген адамдар қаланың қоршауы кезінде тұтқынға алынып, қайтыс болды. Иосиф Флавийдің мәліметінше, Римдіктер көтеріліс кезінде Яһудеядан 97 000-ға жуық еврей тұтқынын құлдыққа сатқан. Көптеген еврейлер Яһудеядан Жерорта теңізі маңындағы басқа аймақтарға қашып кетті. Иосиф Флавийдің айтуынша, римдіктер Яһудеядан 30 000 еврейді Карфагенге жер аударып әкеткен. Римдік анти-иудаизмнің қашан басталғаны – ғалымдардың талқылау тақырыбы, алайда тарихшы Хайим Хиллель Бен Сассон «Калигула тұсындағы дағдарыс» (37–41) «Рим мен еврейлер арасындағы алғашқы ашық үзіліс» болды деп ұсынады. Сонымен қатар, Кітос соғысы, Шығыс Жерорта теңізі мен Месопотамиядағы римдік территориялардағы еврей диаспорасының қауымдарының тудырған көтерілісі, 117 жылы Кипр, Киренаика және Солтүстік Африкадағы еврей қауымдарының жойылуына және Яһудеядан тыс жерде тұратын еврейлердің империяның ішкі аймақтарына одан әрі таралуына әкелді. Иерусалим Веспасиан тұсында қиратылған күйде қалды. Алты жылдан кейін, 117 жылы диаспорадағы еврейлерді қанды қырғынмен басып тастаған Марций Турбоны Палестинадан қуған Адриан, аймаққа келгенде, 130 жылы қаланы қайта құруға және қоныстандыруға шешім қабылдады, жағдайлық дәлелдер оның қаланы Элия Капитолина деп атағанын көрсетеді, римдік колониямен және шетелдік культтармен. Бұл еврейлерді қорлау және олардың жерге қатысты ұлттық ерекшеліктерін жою мақсатында жасалғаны жиі айтылады. Басқалар бұл жобаның әкімшілік және мәдени тұрғыдан берік римдік империялық қатысуды орнату ниетін білдіретінін, осылайша провинцияны, енді Сиро-Палестина деп аталатын, римдік әлемдік жүйеге біріктіруді мақсат еткенін айтады. Бұл саяси шаралар, Менахем Мордың пікірінше, яһудизмді жою ниетінен мүлдем алыс болды, шын мәнінде, Иерусалимнің жаңадан жасалған бейнесі христианға өткендердің өсіп келе жатқан қаупіне, талаптарына және ықпалына қарсы стратегиялық қадам болған болуы мүмкін, себебі Иерусалим олардың да сенімінің маңызды символы болды. Бұл жоспарларды іске асыру зор қарсылыққа ұшырады және 132–136 жылдардағы Бар Кохба көтерілісін тудырды, Дио Кассийдің мәлімдемесінше, Траянның жақында бағындырған арабтар сияқты басқа халықтардың да көмегімен. Көтеріліс басылды, Яһудея халқы қирады. Еврей соғыс тұтқындары тағы да тұтқынға алынып, римдіктерге құл ретінде сатылды. Еврей дәстүрі бойынша, римдіктер Киренаикаға он екі кемемен еврейлерді жер аударды. Бар Кохба көтерілісінен кейін Яһудеядан ерікті еврейлердің көшіп кетуі диаспорадағы еврей қауымдарын кеңейтті. Еврейлердің Тисха Б’Ав күнінен басқа, Иерусалимге кіруіне тыйым салынды. Діннің билігінің орталығы Явнеден Батыс Галилеядағы Ушаға көшті, онда Мишна жазылды. Бұл тыйым Палестинадағы еврей ұлттық ерекшеліктеріне соққы берді, бірақ римдіктер империяның барлық аймақтарындағы еврейлердің ерекше ұлттық және діни ерекшеліктерін сақтауға рұхсат берді. 70 жылы және 135 жылы Яһудеядағы еврейлердің жеңілісі, Яһудеядан құл ретінде сатылған көптеген еврей тұтқындары және соғыстардың нәтижесінде Яһудеядан ерікті еврейлердің көшіп кетуі Палестинадағы еврей халқының азаюына диаспорадағы халықтың өсуімен теңдестірілді. Диаспорада құл ретінде сатылған еврей тұтқындары мен олардың балалары ақырында босатылып, жергілікті бос қауымдарға қосылды. Археологиялық дәлелдер римдік геноциддің орын алғанын көрсетеді деген пікір бар. Маңызды қозғалыс...

As early as the third century BCE Jewish communities sprang up in the Aegean islands, Greece, Asia Minor, Cyrenaica, Italy and Egypt. In Palestine, under the favourable auspices of the long period of peace—almost a whole century—which followed the advent of the Ptolemies, the new ways were to flourish. By means of all kinds of contacts, and particularly thanks to the development of commerce, Hellenism infiltrated on all sides in varying degrees. The ports of the Mediterranean coast were indispensable to commerce and, from the very beginning of the Hellenistic period, underwent great development. In the Western diaspora Greek quickly became dominant in Jewish life and little sign remains of profound contact with Hebrew or Aramaic, the latter probably being the more prevalent. Jews migrated to new Greek settlements that arose in the Eastern Mediterranean and former subject areas of the Persian Empire on the heels of Alexander the Great's conquests, spurred on by the opportunities they expected to find. The proportion of Jews in the diaspora in relation to the size of the nation as a whole increased steadily throughout the Hellenistic era and reached astonishing dimensions in the early Roman period, particularly in Alexandria. It was not least for this reason that the Jewish people became a major political factor, especially since the Jews in the diaspora, notwithstanding strong cultural, social and religious tensions, remained firmly united with their homeland. Smallwood writes that, 'It is reasonable to conjecture that many, such as the settlement in Puteoli attested in 4 BCE went back to the late (pre Roman Empire) Roman Republic or early Empire and originated in voluntary emigration and the lure of trade and commerce." Many Jews migrated to Rome from Alexandria due to flourishing trade relations between the cities. Dating the numerous settlements is difficult. Some settlements may have resulted from Jewish emigration following the defeat of Jewish revolts. Others, such as the Jewish community in Rome, were far older, dating back to at least the mid second century BCE, although it expanded greatly following Pompey’s campaign in 62 BCE. In 6 CE the Romans annexed Judaea. Only the Jews in Babylonia remained outside of Roman rule. Unlike the Greek speaking Hellenized Jews in the west the Jewish communities in Babylonian and Judea continued the use of Aramaic as a primary language. The figure of seven million within and one million outside the Roman world in the mid first century became widely accepted, including by Louis Feldman. However, contemporary scholars now accept that Bar Hebraeus based his figure on a census of total Roman citizens and thus, included non Jews. The figure of 6,944,000 being recorded in Eusebius' Chronicon. Louis Feldman, previously an active supporter of the figure, now states that he and Baron were mistaken. Philo gives a figure of one million Jews living in Egypt. John R. Bartlett rejects Baron's figures entirely, arguing that we have no clue as to the size of the Jewish demographic in the ancient world.]] Roman rule in Judea began in 63 BCE with the capture of Jerusalem by Pompey. After the city fell to Pompey's forces, thousands of Jewish prisoners of war were brought from Judea to Rome and sold into slavery. After these Jewish slaves were manumitted, they settled permanently in Rome on the right bank of the Tiber as traders. Roman rule continued until the First Jewish Roman War, or the Great Revolt, a Jewish uprising to fight for independence, which began in 66 CE and was eventually crushed in 73 CE, culminating in the Siege of Jerusalem and the burning and destruction of the Temple, the centre of the national and religious life of the Jews throughout the world. The Jewish diaspora at the time of the Temple's destruction, according to Josephus, was in Parthia (Persia), Babylonia (Iraq), Arabia, as well as some Jews beyond the Euphrates and in Adiabene (Kurdistan). In Josephus' own words, he had informed "the remotest Arabians" about the destruction. Jewish communities also existed in southern Europe, Anatolia, Syria, and North Africa. Jewish pilgrims from the diaspora, undeterred by the rebellion, had actually come to Jerusalem for Passover prior to the arrival of the Roman army, and many became trapped in the city and died during the siege. According to Josephus, about 97,000 Jewish captives from Judea were sold into slavery by the Romans during the revolt. Many other Jews fled from Judea to other areas around the Mediterranean. Josephus wrote that 30,000 Jews were deported from Judea to Carthage by the Romans. Exactly when Roman Anti Judaism began is a question of scholarly debate, however historian Hayim Hillel Ben Sasson has proposed that the "Crisis under Caligula" (37–41) was the "first open break between Rome and the Jews". Meanwhile, the Kitos War, a rebellion by Jewish diaspora communities in Roman territories in the Eastern Mediterranean and Mesopotamia, led to the destruction of Jewish communities in Crete, Cyprus, and North Africa in 117 CE, and consequently the dispersal of Jews already living outside of Judea to further reaches of the Empire. Jerusalem had been left in ruins from the time of Vespasian. Sixty years later, Hadrian, who had been instrumental in the expulsion from Palestine of Marcius Turbo after his bloody repression of Jews in the diaspora in 117 CE, on visiting the area of Iudaea, decided to rebuild the city in 130 CE, and settle it, circumstantial evidence suggesting it was he who renamed it Ælia Capitolina, with a Roman colonia and foreign cults. It is commonly held that this was done as an insult to the Jews and as a means of erasing the land's Jewish identity, Others argued that this project was expressive of an intention of establishing administratively and culturally a firm Roman imperial presence, and thus incorporating the province, now called Syro Palaestina, into the Roman world system. These political measures were, according to Menachem Mor, devoid of any intention to eliminate Judaism, indeed, the pagan reframing of Jerusalem may have been a strategic move designed to challenge, rather, the growing threat, pretensions and influence of converts to Christianity, for whom Jerusalem was likewise a crucial symbol of their faith. Implementation of these plans led to violent opposition, and triggered a full scale insurrection with the Bar Kokhba revolt (132–136 CE), assisted, according to Dio Cassius, by some other peoples, perhaps Arabs who had recently been subjected by Trajan. The revolt was crushed, with the Jewish population of Judea devastated. Jewish war captives were again captured and sold into slavery by the Romans. According to Jewish tradition, the Romans deported twelve boatloads of Jews to Cyrenaica. Voluntary Jewish emigration from Judea in the aftermath of the Bar Kokhba revolt also expanded Jewish communities in the diaspora. Jews were forbidden entrance to Jerusalem on pain of death, except for the day of Tisha B'Av. There was a further shift of the center of religious authority from Yavne, as rabbis regrouped in Usha in the western Galilee, where the Mishnah was composed. This ban struck a blow at Jewish national identity within Palestine, while the Romans however continued to allow Jews in the diaspora their distinct national and religious identity throughout the Empire. The military defeats of the Jews in Judaea in 70 CE and again in 135 CE, with large numbers of Jewish captives from Judea sold into slavery and an increase in voluntary Jewish emigration from Judea as a result of the wars, meant a drop in Palestine's Jewish population was balanced by a rise in diaspora numbers. Jewish prisoners sold as slaves in the diaspora and their children were eventually manumitted and joined local free communities. It has been argued that the archaeological evidence is suggestive of a Roman genocide taking place during the Second revolt. A significant movement of gentiles and Samaritans into villages formerly with a Jewish majority appears to have taken place thereafter. During the Crisis of the Third Century, civil wars in the Roman Empire caused great economic disruption, and taxes imposed to finance these wars impacted the Jewish population of Palestine heavily. As a result, many Jews emigrated to Babylon under the more tolerant Sassanid Empire, where autonomous Jewish communities continued to flourish, lured by the promise of economic prosperity and the ability to lead a full Jewish life there. Palestine and Babylon were both great centers of Jewish scholarship during this time, but tensions between scholars in these two communities grew as many Jewish scholars in Palestine feared that the centrality of the land to the Jewish religion would be lost with continuing Jewish emigration. Many Palestinian sages refused to consider Babylonian scholars their equals and would not ordain Babylonian students in their academies, fearing they would return to Babylon as rabbis. Significant Jewish emigration to Babylon adversely affected the Jewish academies of Palestine, and by the end of the third century they were reliant on donations from Babylon. Martin Goodman states that it is only after the destruction of Jerusalem that Jews are found in northern Europe and along the western Mediterranean coast. This widespread popular belief holds that there was a sudden expulsion of Jews from Judea/Syria Palaestina and that this was crucial for the establishment of the diaspora. Israel Bartal contends that Shlomo Sand is incorrect in ascribing this view to most Jewish study scholars, instead arguing that this view is negligible among serious Jewish study scholars. These scholars argue that the growth of diaspora Jewish communities was a gradual process that occurred over the centuries, starting with the Assyrian destruction of Israel, the Babylonian destruction of Judah, the Roman destruction of Judea, and the subsequent rule of Christians and Muslims. After the revolt, the Jewish religious and cultural center shifted to the Babylonian Jewish community and its scholars. For the generations that followed, the destruction of the Second Temple event came to represent a fundamental insight about the Jews who had become a dispossessed and persecuted people for much of their history. Erich S. Gruen maintains that focusing on the destruction of the Temple misses the point that already before this, the diaspora was well established. Compulsory dislocation of people cannot explain more than a fraction of the eventual diaspora. Avrum Ehrlich also states that already well before the destruction of the Temple in 70 CE, more Jews lived in the Diaspora than in Israel. Jonathan Adelman estimated that around 60% of Jews lived in the diaspora during the Second Temple period. According to Gruen:

Perhaps three to five million Jews dwelled outside Palestine in the roughly four centuries that stretched from Alexander to Titus. The era of the Second Temple brought the issue into sharp focus, inescapably so. The Temple still stood, a reminder of the hallowed past, and, through most of the era, a Jewish regime existed in Palestine. Yet the Jews of the diaspora, from Italy to Iran, far outnumbered those in the homeland. Although Jerusalem loomed large in their self perception as a nation, few of them had seen it, and few were likely to. Israel Yuval claimed the Babylonian captivity created a promise of return in the Jewish consciousness which had the effect of enhancing the Jewish self perception of Exile after the destruction of the Second Temple, albeit their dispersion was due to an array of non exilic factors.

Византия, ислам және крест әскерлері дәуірі

IV ғасырда Рим империясы бөлініп, Палестина Византия империясының бақылауына түсті. Онда әлі де едәуір еврей халқы бар еді, және яһудилер 4 ғасырда Константин христиан дінін қабылдағаннан кейін біраз уақытқа дейін халықтың көпшілігін құраған болуы мүмкін. Иерусалимде яһудилердің қоныстануына тыйым салынды. 351–352 жылдары жемқор әкімге қарсы яһудилердің шағын көтерілісі болды, ол басып жаныштырылды. V ғасырда Батыс Рим империясының құлдырауы христиандардың Палестинаға көшіп келуіне және христиандық басымдықтың қалыптасуына әкелді. Яһуди діні – христиан дінінен өзге жалғыз толерантты дін болды, бірақ яһудилер түрлі жолдармен кемсітілді. Оларға жаңа құдайы үйлер салуға, мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуға және құлдарға ие болуға тыйым салынды. 7 ғасырда Византия-Сасан соғысы барысында 614 жылы Гераклийге қарсы яһудилердің көтерілісі болды. Бұл – қазіргі заманға дейінгі Израиль жерінде дербестікке қол жеткізуге жасалған яһудилердің соңғы әрекеті. Яһуди көтерілісшілері парсыларға Иерусалимді басып алуға көмектесті. Византия императоры Гераклий яһудилердің құқықтарын қалпына келтіруге уәде берген соң, яһудилер парсыларды қуғыннан құтқаруға көмектесті. Бірақ Гераклий уәдесінен бас тартып, яһуди халқының жалпы қырғынына бұйрық берді, бұл Иерусалим мен Галилеядағы яһуди қауымдарын қиратты. Осының салдарынан көптеген яһудилер Мысырға қашып кетті. 638 жылы Палестина Левантты жаулап алған мұсылмандардың билігіне көшті. Бір бағалау бойынша, сол кезде Палестинада 300–400 мың яһуди тұрған. Дегенмен, бұл Гераклийге қарсы көтеріліс кезінде олардың санын 150 000–200 000 деп санаған басқа бағалауларға қайшы келеді. Тарихшы Моше Гильдің сөзіне қарағанда, халықтың көп бөлігін яһудилер немесе самариялықтар құраған. Араб тайпалары көшіп келгеннен кейін арабтардың саны біртіндеп артты. Яһуди қауымдары бастапқыда өсіп, гүлденді. Омар яһудилердің Иерусалимде қоныстануына рұқсат берді және оларды ынталандырды. Бұл – шамамен 500 жылдан бері яһудилерге ең қасиетті қалаға еркін кіруге және ғибадат етуге рұқсат етілген алғашқы жағдай еді. 717 жылы мұсылман емес азаматтарға қарсы жаңа шектеулер енгізілді, ол яһудилерге кері әсер етті. Егістік жерлерге салынған ауыр салықтар көптеген яһудилерді ауылдық жерлерден қалаларға көшіп кетуге мәжбүр етті. Әлеуметтік және экономикалық кемсітушілік Палестинадан яһудилердің айтарлықтай эмиграциясына әкелді, ал 8 және 9 ғасырлардағы мұсылмандық азаматтық соғыстар көптеген яһудилерді елден қуғынға салды. 11 ғасырдың соңына қарай Палестинадағы яһуди халқының саны едәуір азайды. Бірінші крест жорығы кезінде Палестинадағы яһудилер мұсылмандармен бірге крестшілер тарапынан жазасыз қырғынға ұшырады және құлдыққа сатылды. Иерусалимнің еврей халқының көп бөлігі крестшілердің Иерусалимді қоршауы кезінде қаза тапты, ал қалған бірнеше мың адам құлдыққа сатылды. Кейіннен құлдыққа сатылған кейбір яһудилерді Италия мен Мысырдағы яһуди қауымдары сатып алды, ал құтқарылған құлдар Мысырға жеткізілді. Кейбір яһуди тұтқындары Италияның оңтүстігіндегі Апулияға депортацияланды. Аюбидтер әулеті крестшілерді жеңіп, Палестинаны жаулап алғаннан кейін Палестинаның еврей халқына демалыс келді. Кейіннен диаспорадан яһудилер көшіп келді, бірақ мамлюктер Палестинаны басып алған кезде бұл тоқтады. Мамлюктер яһудилерді қатты қыспақтады және экономиканы нашар басқарды, нәтижесінде үлкен әлеуметтік және экономикалық құлдырау орын алды. Осының салдарынан Палестинадан кең ауқымды көші-қон болды және халық саны азайды. Яһуди халқының саны, христиан халқы сияқты, айтарлықтай азайды. Бұл кезеңде Еуропа, Солтүстік Африка және Сириядан яһудилер көшіп келді, бұл Палестинаның құлдыраған яһуди қауымын толығымен жойылудан сақтап қалды, бірақ яһудилер халықтың одан да аз бөлігіне дейін азайды. Бұл эмиграция мен қуғын-сүргін толқындарының нәтижесінде Осман империясы Палестинаны жаулап алған кезде Палестинаның еврей халқы бірнеше мың адамға дейін азайды, содан кейін аймақ салыстырмалы тұрақтылық кезеңіне кірді. Осман билігінің басталуында 1517 жылы яһуди халқының саны 5000 адамды құрады, олар елден ешқашан шықпаған яһудилердің ұрпақтары мен диаспорадан көшіп келгендерден тұрды.

In the 4th century, the Roman Empire split and Palestine came under the control of the Byzantine Empire. There was still a significant Jewish population there, and Jews probably constituted a majority of the population until some time after Constantine converted to Christianity in the 4th century. The ban on Jewish settlement in Jerusalem was maintained. There was a minor Jewish rebellion against a corrupt governor from 351 to 352 which was put down. In the 5th century, the collapse of the Western Roman Empire resulted in Christian migration into Palestine and the development of a firm Christian majority. Judaism was the only non Christian religion tolerated, but the Jews were discriminated against in various ways. They were prohibited from building new houses of worship, holding public office, or owning slaves. The 7th century saw the Jewish revolt against Heraclius, which broke out in 614 during the Byzantine–Sasanian War. It was the last serious attempt by Jews to gain autonomy in the Land of Israel prior to modern times. Jewish rebels aided the Persians in capturing Jerusalem, where the Jews were permitted autonomous rule until 617, when the Persians reneged on their alliance. After Byzantine Emperor Heraclius promised to restore Jewish rights, the Jews aided him in ousting the Persians. Heraclius subsequently went back on his word and ordered a general massacre of the Jewish population, devastating the Jewish communities of Jerusalem and the Galilee. As a result, many Jews fled to Egypt. In 638, Palestine came under Muslim rule with the Muslim conquest of the Levant. One estimate placed the Jewish population of Palestine at between 300,000 and 400,000 at the time. However, this is contrary to other estimates which place it at 150,000 to 200,000 at the time of the revolt against Heraclius. According to historian Moshe Gil, the majority of the population was Jewish or Samaritan. The land gradually came to have an Arab majority as Arab tribes migrated there. Jewish communities initially grew and flourished. Umar allowed and encouraged Jews to settle in Jerusalem. It was the first time in about 500 years that Jews were allowed to freely enter and worship in their holiest city. In 717, new restrictions were imposed against non Muslims that negatively affected the Jews. Heavy taxes on agricultural land forced many Jews to migrate from rural areas to towns. Social and economic discrimination caused significant Jewish emigration from Palestine, and Muslim civil wars in the 8th and 9th centuries pushed many Jews out of the country. By the end of the 11th century the Jewish population of Palestine had declined substantially. During the First Crusade, Jews in Palestine, along with Muslims, were indiscriminately massacred and sold into slavery by the Crusaders. The majority of Jerusalem's Jewish population was killed during the Crusader Siege of Jerusalem and the few thousand survivors were sold into slavery. Some of the Jews sold into slavery later had their freedom bought by Jewish communities in Italy and Egypt, and the redeemed slaves were taken to Egypt. Some Jewish prisoners of war were also deported to Apulia in southern Italy. Relief for the Jewish population of Palestine came when the Ayyubid dynasty defeated the Crusaders and conquered Palestine. Some Jewish immigration from the diaspora subsequently took place, but this came to an end when Mamluks took over Palestine. The Mamluks severely oppressed the Jews and greatly mismanaged the economy, resulting in a period of great social and economic decline. The result was large scale migration from Palestine, and the population declined. The Jewish population shrunk especially heavily, as did the Christian population. Though some Jewish immigration from Europe, North Africa, and Syria also occurred in this period, which potentially saved the collapsing Jewish community of Palestine from disappearing altogether, Jews were reduced to an even smaller minority of the population. The result of these waves of emigration and expulsion was that the Jewish population of Palestine was reduced to a few thousand by the time the Ottoman Empire conquered Palestine, after which the region entered a period of relative stability. At the start of Ottoman rule in 1517, the estimated Jewish population was 5,000, composed of both descendants of Jews who had never left the land and migrants from the diaspora.

Римнен кейінгі кезеңдегі еврей диаспорасының тұрғындары

Орта ғасырларда географиялық таралу мен қоныс аударудың артуына байланысты еврейлер әртүрлі аймақтық топтарға бөлінді. Бүгінде олар негізінен екі географиялық топқа жатады: Солтүстік және Шығыс Еуропаның ашкеназилері және Иберия (Испания мен Португалия), Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстың сефардтық еврейлері. Бұл топтардың тарихы параллель дамыды, олар көптеген мәдени ұқсастықтармен қатар, 1290 жылы Англиядан, 1492 жылы Испаниядан және 1948–1973 жылдары араб елдерінен қуғын-сүргін, қырғын және қуғындау сияқты оқиғаларды бастан өткерді. Екі тармақ та көптеген ерекше этномәдени дәстүрлерді сақтайды және жергілікті халықтармен байланыста болды (мысалы, ашкеназилер үшін Орталық Еуропалықтар, сефардтар үшін – испандар мен арабтар). Бірақ олардың ортақ діні мен тегі, сондай-ақ үнемі байланыс пен халықтың қоныс аударуы сефардтар мен ашкеназилер арасындағы біртұтас мәдени және діни еврейлік идентитісін қалыптастырды. Бұл үдеріс Рим дәуірінің соңынан басталып, қазіргі күнге дейін жалғасуда. 1764 жылы Польша-Литва мемлекетінде шамамен 750 000 еврей тұрды. Әлемдегі еврей халқының саны (Таяу Шығыс пен Еуропаны қоса алғанда) 1,2 миллионға жуық деп есептелді.

Классикалық кезең

539 жылы перстер Бабылды жаулап алғаннан кейін Яһуда (יְהוּדָה Yehuda) Персия империясының провинциясы болды. Бұл мәртебе келесі эллиндік кезеңге дейін жалғасты, онда Йеуд Птолемей Египеті мен Селевкидтер Сириясы арасындағы даулы аймаққа айналды. Б.з.д. 2 ғасырдың басында Селевкидтерге қарсы болған көтеріліс Хасмонейлік әулетке қарасты тәуелсіз яһуди патшалығының құрылуына әкелді. Хасмонейліктер Дәуіт патшалығын үлгі алып, қайта құру саясатын қабылдады және осының аясында Израиль жеріндегі көршілерін яһуди дініне күштеп өткізді. Олардың арасында набатейліктер (сабадейлер), итурейлер, бұрынғы филистин қалаларының халқы, моавтықтар, аммондықтар және едомдықтар болды. Самарияны жаулап алғаннан кейін самариялықтарды да қосып алуға тырысты. Бірақ, жаппай дін өзгерудің сәттілігі күмәнді, көптеген топтар өздерінің тайпалық ерекшеліктерін сақтап, көбінесе эллиндік немесе христиан дініне өтті. Едомдықтар болса, Ирод әулеті және одан кейінгі еврей-рим соғыстары кезеңінде яһуди қоғамына біріккен жалғыз тайпа болып көрінеді.

Ашкенази еврейлері

Ашкеназилер – орта ғасырларда қазіргі Германия мен солтүстік-шығыс Франция аймағына көшіп келген және қазіргі заманға дейін идиш мәдениеті мен ашкеназилік дұға ету стилін ұстанатын яһуди халқының жалпы санаты. Рим дәуірінде Германияға яһудилер тобы көшіп келгендігіне дәлелдер бар; олар, мүмкін, Рим легиондарымен бірге саудагерлер болып, жаулап алынған жерлерге еріп жүрген. Дегенмен, қазіргі заманғы ашкенази яһудилерінің көп бөлігі Таяу Шығыстан Еуропаның оңтүстігіне көшіп келген немесе күштеп әкетілген яһудилерден тараған. Олар солтүстік Франция мен төменгі Германияға көшуден бұрын яһуди қауымдастықтарын құрды. Олар сондай-ақ, орта ғасырларда Еуропаға көшіп келген Вавилон, Парсы және Солтүстік Африкадан келген яһуди иммигранттарының ұрпақтары болып табылады. Ашкенази яһудилері кейіннен Германиядан (және Орталық Еуропаның басқа жерлерінен) Шығыс Еуропаға қуғын-сүргін салдарынан көшіп келді. Кейбір ашкенази яһудилерінің арасында Испаниядан қуылған сефарди яһудилерінің де кішігірім ата-тегі бар, олар алдымен исламдық қуғын-сүргін кезінде (11-12 ғасырлар), кейіннен христиандық қайта жаулау кезінде (13-15 ғасырлар) және испан инквизициясы (15-16 ғасырлар) кезінде елден шығарылды. Ашкенази яһудилері Таяу Шығыс және Еуропаның аралас тегінен шыққан, өйткені олардың тегінің бір бөлігі Таяу Шығыстан көшіп келген яһудилермен араласқан еуропалықтардан тараған. 2006 жылы Израильдің Хайфа қаласындағы Технион және Рамбан медициналық орталығының Дорон Бехар және Карл Скорецкий жүргізген зерттеуде ашкенази яһудилерінің басым көпшілігі, ерлер де, әйелдер де Таяу Шығыс тегінен шыққандығы көрсетілді. Николас Уэйдс 2010 жылы жүргізген автосомалық зерттеуге сәйкес, ашкенази яһудилері басқа яһуди топтарымен ортақ текті бөліседі, ал ашкенази және сефарди яһудилерінің шамамен 30% еуропалық текті, ал қалғаны Таяу Шығысқа жатады. Хаммердің сөзіне қарағанда, ашкенази халқы бірнеше "бөтелке мойнынан" өтті – халықтың санын күрт азайтатын жағдайлар – бәлкім, ол 70 жылы Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін Таяу Шығыстан Италияға, содан кейін 10 ғасырда Рейн өзенінің аңғарына көшіп келген кезде. Дьюк университетінің генетигі және Дьюк адам геномдарының өзгеру орталығының директоры Дэвид Голдштейн Технион мен Рамбан командасының жұмысы генетикалық дрейфтің ашкенази митохондриялық ДНК-ның (мтДНК) қалыптасуында маңызды рөл атқарғанын растады деп мәлімдеді. Голдштейн Технион мен Рамбанның мтДНК зерттеулері қазіргі яһудилер мен Таяу Шығыстың тарихи халқы арасындағы аналық байланыстың статистикалық маңыздылығын анықтамайтынын айтады. Бұл, Голдштейннің сөзіне қарағанда, әкелік тектің Таяу Шығыстан шыққандығына күмән келтірмейді. "Бұл байқаулардың ең қарапайым түсіндірмесі – ортақ генетикалық тегі, бұл яһуди халқының ежелгі еврейлер мен Леванттың израильдік тұрғындарынан тарағандығы туралы тарихи тұжырымдамамен сәйкес келеді". Авторлар генетикалық зерттеулердің нәтижелері "Ежелгі Израиль халқының Ежелгі дүниеге таралуымен" сәйкес келетінін айтады. Ол қолданған үлгілер туралы Бехар былай дейді: "Біздің ортақ текті (яһуди халқының) жақында араласудан артық көретін тұжырымымыз, біздің үлгіде соңғы бір немесе екі буында араласпаған адамдардың болуымен расталады". 2013 жылы Коста және басқалар жасаған ашкенази митохондриялық ДНК зерттеуінде төрт негізгі әйел негізін қалаушылардың және кішігірім әйел негізін қалаушылардың көпшілігі Таяу Шығыстан немесе Кавказдан емес, тарихи Еуропадан шыққандығы көрсетілді. Зерттеуге сәйкес, бұл нәтижелер "ашкенази қауымдастықтарының қалыптасуында әйелдердің дінін өзгертуі маңызды рөл атқарғанын" және олардың Таяу Шығыстан шыққан яһуди еркектермен аралас некелесуіне нұсқайды. Haber және басқалар (2013) жүргізген зерттеуде бұрынғы Левант зерттеулері, негізінен диаспорадағы яһуди халқына назар аударған, "яһудилер Таяу Шығыста ерекше кластер құрайтынын" көрсеткені атап өтілді. Алайда, бұл зерттеулер "бұл құрылымды басқа топтар да қамтиды ма" деген сұраққа жауап бермеді. Авторлар қазіргі Левант халқының екі негізгі ата-бабалық халықтардан шыққандығын дәлелдейтін маңызды дәлелдерді тапты. Бір жиын генетикалық сипаттамалар қазіргі еуропалықтар мен Орталық Азиялықтарға тән және Левантта "ливандықтар, армяндар, кипрліктер, друздар мен яһудилер, сондай-ақ түріктер, ирандықтар мен кавказдықтар" арасында ең көп кездеседі. Мұрагерлік генетикалық сипаттамалардың екінші жиынтығы Таяу Шығыстың басқа аймақтарындағы халықтармен, сондай-ақ кейбір Африка халықтарымен ортақ. Бұл санаттағы Левант халқының қазіргі өкілдері "палестиналықтар, иордандар, сириялықтар, сондай-ақ Солтүстік Африкалықтар, эфиопиялықтар, сауд арабтары және бедуиндер" болып табылады. Бұл екінші тектің компонентіне қатысты авторлар бұл "исламдық экспансияның үлгісімен" сәйкес келетінін, сондай-ақ "исламдық экспансиядан бұрынғы Левант еуропалықтарға қарағанда Таяу Шығыс халқына генетикалық жағынан ұқсас болғанын" атап өтеді, бірақ оның "Ливан христиандарына, сефарди және ашкенази яһудилеріне, кипрліктерге және армяндарға таралуы Левантқа оның таралуы ертерек оқиға болуы мүмкін екенін көрсетеді" дейді. Авторлар Леванттағы дін мен тектің арасындағы байланысты да анықтады:

Ashkenazi Jews is a general category of Jewish populations who immigrated to what is now Germany and northeastern France during the Middle Ages and until modern times used to adhere to the Yiddish culture and the Ashkenazi prayer style. There is evidence that groups of Jews had immigrated to Germania during the Roman Era; they were probably merchants who followed the Roman Legions during their conquests. However, for the most part, modern Ashkenazi Jews originated with Jews who migrated or were forcibly taken from the Middle East to southern Europe in antiquity, where they established Jewish communities before moving into northern France and lower Germany during the High and Late Middle Ages. They also descend to a lesser degree from Jewish immigrants from Babylon, Persia, and North Africa who migrated to Europe in the Middle Ages. The Ashkenazi Jews later migrated from Germany (and elsewhere in Central Europe) into Eastern Europe as a result of persecution. Some Ashkenazi Jews also have minor ancestry from Sephardi Jews exiled from Spain, first during Islamic persecutions (11th–12th centuries) and later during Christian reconquests (13th–15th centuries) and the Spanish Inquisition (15th–16th centuries). Ashkenazi Jews are of mixed Middle Eastern and European ancestry, as they derive part of their ancestry from non Jewish Europeans who intermixed with Jews of migrant Middle Eastern origin. In 2006, a study by Doron Behar and Karl Skorecki of the Technion and Ramban Medical Center in Haifa, Israel demonstrated that the vast majority of Ashkenazi Jews, both men and women, have Middle Eastern ancestry. According to Nicholas Wades' 2010 Autosomal study Ashkenazi Jews share a common ancestry with other Jewish groups and Ashkenazi and Sephardi Jews have roughly 30% European ancestry with the rest being Middle Eastern. According to Hammer, the Ashkenazi population expanded through a series of bottlenecks—events that squeeze a population down to small numbers—perhaps as it migrated from the Middle East after the destruction of the Second Temple in 70 CE, to Italy, reaching the Rhine Valley in the 10th century. David Goldstein, a Duke University geneticist and director of the Duke Center for Human Genome Variation, has said that the work of the Technion and Ramban team served only to confirm that genetic drift played a major role in shaping Ashkenazi mitochondrial DNA (mtDNA), which is inherited in a matrilineal manner. Goldstein argues that the Technion and Ramban mtDNA studies fail to actually establish a statistically significant maternal link between modern Jews and historic Middle Eastern populations. This differs from the patrilineal case, where Goldstein said there is no doubt of a Middle Eastern origin. "The most parsimonious explanation for these observations is a common genetic origin, which is consistent with an historical formulation of the Jewish people as descending from ancient Hebrew and Israelite residents of the Levant." In conclusion the authors are stating that the genetic results are concordant "with the dispersion of the people of ancient Israel throughout the Old World". Regarding the samples he used Behar points out that "Our conclusion favoring common ancestry (of Jewish people) over recent admixture is further supported by the fact that our sample contains individuals that are known not to be admixed in the most recent one or two generations." A 2013 study of Ashkenazi mitochondrial DNA by Costa et al., reached the conclusion that the four major female founders and most of the minor female founders had ancestry in prehistoric Europe, rather than the Near East or Caucasus. According to the study these findings 'point to a significant role for the conversion of women in the formation of Ashkenazi communities" and their intermarriage with Jewish men of Middle Eastern origin. A study by Haber, et al., (2013) noted that while previous studies of the Levant, which had focused mainly on diaspora Jewish populations, showed that the "Jews form a distinctive cluster in the Middle East", these studies did not make clear "whether the factors driving this structure would also involve other groups in the Levant". The authors found strong evidence that modern Levant populations descend from two major apparent ancestral populations. One set of genetic characteristics which is shared with modern day Europeans and Central Asians is most prominent in the Levant amongst "Lebanese, Armenians, Cypriots, Druze and Jews, as well as Turks, Iranians and Caucasian populations". The second set of inherited genetic characteristics is shared with populations in other parts of the Middle East as well as some African populations. Levant populations in this category today include "Palestinians, Jordanians, Syrians, as well as North Africans, Ethiopians, Saudis, and Bedouins". Concerning this second component of ancestry, the authors remark that while it correlates with "the pattern of the Islamic expansion", and that "a pre Islamic expansion Levant was more genetically similar to Europeans than to Middle Easterners," they also say that "its presence in Lebanese Christians, Sephardi and Ashkenazi Jews, Cypriots and Armenians might suggest that its spread to the Levant could also represent an earlier event". The authors also found a strong correlation between religion and apparent ancestry in the Levant:

барлық яһудилер (сефарди және ашкенази) бір тармақта шоғырланған; Ливан тауынан және Кармель тауынан шыққан друздар жеке тармақта бейнеленген; ал Ливан христиандары Армения мен Кипр христиан халқымен бірге жеке тармақ құрайды, ливандық мұсылмандарды сыртқы топ ретінде көрсетеді. Сириялықтар, палестиналықтар және иордандардың басым көпшілігі мұсылман халқы Марокко және Йемен сияқты алыс елдердегі басқа мұсылман халқымен тармақтарда шоғырланған. 2013 жылы Израильдің Рамбам денсаулық сақтау кампусынан Дорон М. Бехар және басқалар жасаған тағы бір зерттеуде мыналар көрсетілді: "Жиналысы бойынша, біздің талдауымыз ашкенази яһудилерінің тегі негізінен еуропалық және Таяу Шығыс халқынан шыққандығын, Кавказ аймағындағы немесе оның жанындағы халықтардан емес екенін күшті түрде көрсетеді. Қолданылған тәсілдердің жиынтығы ашкенази халқының еуропалық және Таяу Шығыс халқымен генетикалық жақындығын көрсетеді, сондай-ақ Хозар қағандығының аймағынан, әсіресе Солтүстік Волга және Солтүстік Кавказ халқынан ашкенази қауымдастығына көрінетін араласудың жоқтығын көрсетеді". 2014 жылы Фернандес және басқалар жасаған зерттеуде ашкенази яһудилерінің аналық (митохондриялық) ДНК-сында К гаплогруппасының жиілігі көрсетілді, бұл ежелгі Таяу Шығыс аналық тегін көрсетеді, бұл 2006 жылғы Бехар зерттеуінің нәтижелеріне ұқсас. Фернандес бұл байқаудың Коста басқарған 2013 жылғы зерттеудің нәтижелеріне қатысты екенін атап өтті, ол үш эксклюзивті ашкенази К тегінің еуропалық тегін көрсеткен.

Сефардтық яһудилер

Сефард яһудилері – ата-бабалары Испания мен Португалияда өмір сүрген яһудилер. 15 ғасырда Испания инквизициясына дейін Испанияда шамамен 300 000 яһуди тұрған, сонда Католик монархтары (Reyes Católicos) Испанияны арабтардан қайтарып алып, яһудилерге католицизмге өтуді, елден кетуді немесе сотсыз өлім жазасына кесілуді бұйырды. Дінін өзгертпеген 40 000 мен 100 000 аралығындағы яһудилер 1492 жылы Альгамбра жарлығынан кейін Испаниядан қуылды. Сефард яһудилері кейіннен Солтүстік Африкаға (Мағриб), христиандық Еуропаға (Нидерланды, Ұлыбритания, Франция және Польша), Осман империясының барлық аймақтарына және тіпті жаңадан ашылған Латын Америкасына көшіп кетті. Осман империясында сефардтар империяның еуропалық бөлігінде, негізінен Стамбул, Селаник және Бурса сияқты ірі қалаларда қоныстанды. Бүгінде Салоники деп аталатын және қазіргі Грекияда орналасқан Селаникте, Мальтадағы яһуди қауымы сияқты, ірі және гүлденген сефард қауымы болды. 16 ғасырдың басында Нидерланды арқылы Маррано ретінде қашқан шағын топ Сефард босқындары Гамбург пен Алтона (Германия) қалаларына қоныстанды және ақырында ашкеназдық яһудилердің діни ғұрыптарын өз діни практикасына енгізді. Сефард-ашкеназдық халықтың танымал өкілі – Глюкель Хамельн. Кейбіреулері АҚШ-қа көшіп, елдегі алғашқы ұйымдасқан яһуди қауымын құрып, АҚШ-тағы алғашқы синагоганы салды. Дегенмен, сефардтардың көпшілігі Испания мен Португалияда Конверсо ретінде қалды, және осы тағдыр испан және португалдық билік астындағы Латын Америкасына көшіп кеткендерді де күтті. Сефард яһудилері қазіргі заманғы Солтүстік Африканың яһуди қауымдастықтарының көп бөлігін, сондай-ақ Осман империясы кезеңіндегі түрік, сириялық, Галилеялық және Иерусалимдік яһудилердің көпшілігін құрастырды.

Мизрахи еврейлері

Мизрахи еврейлері – Таяу Шығыс, Орталық Азия және Кавказ аймақтарындағы еврей қауымдастықтарының ұрпақтары, олардың көп бөлігі классикалық кезеңдегі Вавилон еврейлерінен шыққан. "Мизрахи" термині Израильде саясат, БАҚ және кейбір әлеуметтанушылар араб әлемінен және оған жақын, көбінесе мұсылман халқы басым елдерден келген еврейлерді атау үшін қолданылады. Мизрахи анықтамасына қазіргі ирактық, сириялық, ливандық, парсы, ауған, бұхар, күрд, тау және грузин еврейлері кіреді. Кейбір зерттеушілер Солтүстік Африканың сефард қауымдастықтары мен Йемен еврейлерін де Мизрахи анықтамасына қосады, бірақ бұл көбінесе ата-тектік байланыстан гөрі саяси жалпылау негізінде жасалады.

Йемендік еврейлер

Теманим – Осман империясы тұсындағы Палестина мен Израильге көшіп келгенге дейін Йеменде тұрған еврейлер. Көп ғасырлар бойы еврей қауымының қалған бөлігінен географиялық және әлеуметтік оқшауланулары оларға литургия мен шығыс еврей топтарынан едәуір ерекшеленетін амалдар жиынтығын қалыптастыруға мүмкіндік берді; олардың өзі үш бөлек топтан тұрады, алайда бұл айырмашылық этникалық емес, діни заң мен литургияға байланысты. Дәстүр бойынша Йемен еврей қауымы Вавилондық жер аударудан кейін пайда болған, бірақ қауым, мүмкін, рим дәуірінде қалыптасқан, ал 6-шы ғасырда Ду Нувас билігі тұсында және 7-ші ғасырдағы мұсылман шапқыншылықтары кезінде олардың саны күрт өсті. Бұл шапқыншылықтар Араб еврей тайпаларын Арабияның орталық аймақтарынан ығыстырып шығарды.

Қараит яһудилері

Қараимдер – орта ғасырларда Мысыр, Ирак және Қырымда негізінен өмір сүрген яһудилер. Олар ұстанатын яһуди дінінің ерекше түрімен ерекшеленеді. Мыңдаған жылдар бойы түрлі қауымдардың раввиндік яһудилері қараит қауымына қосылған. Осылайша, қараит яһудилері этникалық бөліністен гөрі, иудаизмнің белгілі бір тармағының мүшелері. Қараит иудаизмі яһуди халқы үшін жалғыз діни билік ретінде Танахты мойындайды. Танахтың дұрыс мағынасын анықтау үшін лингвистикалық принциптер мен контексттік түсіндіру қолданылады. Қараит яһудилері Танахты түсіндіргенде мәтіннің ең қарапайым немесе айқын түсінігіне сүйенуге тырысады. Ал раввиндік иудаизмде ауызша заң (Мишна мен Талмудта кодификацияланған және жазылған) яһудилер үшін де міндетті және Құдайдан берілген болып саналады. Раввиндік иудаизмде ауызша заң діннің, моральдың және яһуди өмірінің негізін құрайды. Қараит яһудилері Танахтың дұрыс мағынасын анықтау үшін логикалық ойлау мен лингвистикалық құралдарды қолданады, ал раввиндік иудаизм еврей қауымына еврей жазбаларын дұрыс түсіну үшін Талмудта кодификацияланған ауызша заңға жүгінеді. Қараиттер мен раввиндер арасындағы айырмашылықтар мың жылдан астам уақытқа созылады. Раввиндік иудаизм екінші ғибадатхана дәуіріндегі парызшылдардан бастау алады. Қараит иудаизмінің де сол дәуірдегі саддукейлерден шыққан болуы мүмкін. Қараит яһудилері бүкіл еврей Киелі кітабын діни билік деп санайды. Сондықтан, қараиттердің көпшілігі өлгендердің қайта тірілетініне сенеді. Қараит яһудилерін православиелік раввинат халахилық тұрғыдан яһудилер деп мойындайды. Сол сияқты, раввиндік қауымның мүшелерін Моэцет Хахамимдер, егер олар әкесінен яһуди болса, яһудилер деп есептейді.

Израильдік яһудилер

Израильдегі еврейлер Еуропадан, Солтүстік Африкадан және Таяу Шығыстың басқа аймақтарынан алия жасаған түрлі еврей қауымдастықтарынан құралған, әрқашан кеңейіп келе жатқан топ. Израиль еврейлерінің көп бөлігі әлі де Сефард, Ашкеназ және Мизрахи тегінің естеліктерін сақтайды, бірақ қауымдар арасында аралас некелер кең таралған. Сонымен қатар, өзінің ерекше қауымдық өмірін сақтап қалған Йемен еврейлері, Үнді еврейлері және басқа да шағын топтар бар. Шамамен 50 000 қарайит иудаизмін ұстанатын адамдар бар, олардың көпшілігі Израильде тұрады, бірақ олардың нақты саны белгісіз, себебі көптеген қарайиттер діни санақтарға қатыспайды. Бета Израильдің ежелгі израильдіктердің ұрпақтары екеніне қатысты пікірлер әртүрлі болғанымен, Израильде олар Эфиопия еврейлері ретінде танымал.

Американдық еврейлер

Америкалық яһудилердің көпшілігінің тегі 19-шы және 20-шы ғасырларда АҚШ-қа көшіп келген ашкенази яһуди қауымдастықтарына, сондай-ақ жақында келген парсы және басқа да мизрахи яһуди иммигранттарына жетеді. Америкалық яһуди қауымдастығында яһудилер мен яһуди емес адамдар арасындағы аралас некелердің ең жоғары көрсеткіші байқалады, бұл ассимиляцияның күшеюіне және яһудилер ретінде танылған яһуди емес адамдардың көптеп келуіне әкеп соқты. АҚШ-та ең көп таралған діни ағым – реформалық иудаизм, ол яһудилерді этникалық яһудилердің немесе Киелі кітаптағы израильдіктердің тікелей ұрпақтары деп санамайды, керісінше, еврей дінінің реформалық түріндегі жақтастары деп есептейді. Бұл Израильдегі басты діни ағым – ортодоксалдық иудаизмге қарсы келеді, ол яһудилерді өте қатаң талаптармен жабық этно-діни қауымдастық деп қарастырады.

Француздық еврейлер

Қазіргі Франциядағы еврейлердің саны шамамен 400 000 адамды құрайды, олардың көп бөлігі Солтүстік Африка қауымдастықтарының ұрпақтары. Олардың бір бөлігі Испания мен Португалиядан келген сефард қауымдастықтары, ал қалғандары Алжир, Марокко және Тунис елдеріндегі араб және бербер еврейлері. Бұл еврейлер Иберия түбегінен еврейлердің қоныс аударуынан бұрын Солтүстік Африкада тұрған. Сонымен қатар, олардың арасында Екінші дүниежүзілік соғысы мен Холокосттан аман қалған ашкеназ еврей қауымдастықтарының өкілдері де бар.

Таулық еврейлер

Тау еврейлері – Кавказдың шығыс және солтүстік еңістерінде тұратын еврейлер, негізінен Әзірбайжан, Чечня және Дағыстан. Олар Ираннан шыққан парсы еврейлерінің ұрпақтары.

Бұқарлық еврейлер

Бұхар яһудилері – Орталық Азиядан шыққан, тарихи түрде яһуди дінін ұстанған және тажик тілінің парсы диалектісі – бұхор тілінде сөйлейтін этникалық топ.

Кайфенг еврейлері

Кайфенг еврейлері — Қытайдың Хэнань провинциясындағы Кайфенг қаласындағы кішкентай еврей қауымының мүшелері. Олар қытай қоғамына сіңісіп, еврей дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының бір бөлігін сақтап келген.

Кочиндік еврейлер

Кочиндік яһудилер, сондай-ақ Малабар яһудилері деп аталады, Үндістандағы ең көне яһудилер тобы болып табылады, олардың тамыры патша Сүлейменнің заманына дейін созылатыны айтылады. Кочиндік яһудилер Оңтүстік Үндістанның Кочин патшалығында қоныстанды, қазір бұл Керала штатының бір бөлігі. 12 ғасырдың өзінде Оңтүстік Үндістандағы "қара яһудилер" туралы мәліметтер кездеседі. Яһуди саяхатшысы Бенджамин Тудела Малабар жағалауындағы Коллам (Квилон) туралы өзінің саяхат жазбаларында былай деп жазды: "Аралдың барлық аймақтарында, оның ішінде барлық қалаларында бірнеше мың израильдік тұрады. Тұрғындарының барлығы қара терілі, соның ішінде яһудилер де. Олар жақсы және жомарт. Олар Мұсаның Тауратын, Пайғамбарлардың кітаптарын және шамалы дәрежеде Талмудты және Халаханы біледі". Бұл адамдар кейін Малабари яһудилері деп танылды. Олар 12-13 ғасырларда Кералада синагогалар салған. Олар малаялам тілінің диалектісі – жудео-малаялам тілін дамытқан.

Парадези еврейлері

Парадезилер негізінен 15-16 ғасырларда Испания мен Португалиядан Үндістанға көшіп келген сефард яһудилерінің ұрпақтары. Олар Испаниядан яһудилерді қуғынға салушы Альгамбра жарлығынан кейін, мәжбүрлеп дін өзгертпеу үшін немесе қуғын-сүргіннен қашу үшін көшіп келген. Кейде оларды "ақ яһудилер" деп атайды, бірақ мұндай атау көбінесе кемсітуші немесе дискриминациялық саналады. Сондықтан, бұл термин көбінесе 15 ғасырдың соңынан бастап келген салыстырмалы түрде жақындағы еврей иммигранттарын – негізінен сефардтарды – атау үшін қолданылады. Мадрастағы парадезилер алмаз, құнды тастар және маржанмен сауда жасады, Голконда билеушілерімен жақсы қарым-қатынаста болды, Еуропамен сауда байланыстарын сақтап, тіл білімімен өте пайдалы болды. Сефардтар ладино (яғни испан тілі немесе яһуди испаншасы) тілінде сөйлесе де, Үндістанда Малабар яһудилерінен тамил және яһуди малаялам тілдерін үйренді.

Грузия еврейлері

Грузиндік яһудилер көршілес тау яһудилерінен этникалық және мәдени тұрғыдан ерекше саналады. Сондай-ақ, олар дәстүрлі түрде Грузиядағы ашкенази яһудилерінен бөлек топ болған.

Қырымшақтар

Қырымшақтар – түркі тілдес, ортодоксал еврей дінін ұстанатын адамдардан тараған Қырымдағы еврей этно-діндік қауымдары.

Анусим

Яһуди диаспорасының тарихында христиандық Еуропада тұратын яһудилер жиі жергілікті христиан халқының шабуылына ұшырап, оларды христиан дініне көшуге мәжбүрлеген. Көптеген, "Анусим" ("мәжбүрленгендер") деп белгілі болғандар, сырттай қарапайым христиандар сияқты өмір сүрген кезде яһуди дінін құпия түрде сақтаған. Ең белгілі анусим қауымдастықтары – Испания және Португалия яһудилері, бірақ олар бүкіл Еуропа бойынша кездесетін. Исламның пайда болуынан бергі ғасырларда мұсылман әлемінде тұратын көптеген яһудилер ислам дініне көшуге мәжбүр болды, мысалы, Персияның Машади яһудилері, олар яһуди дінін құпия сақтап, кейін Израильге көшіп кетті. Анусимнің көптеген ұрпақтары жылдар өте келе яһудиліктен бас тарды. 2008 жылдың желтоқсанында жарияланған Иберия түбегіндегі халықтың генетикалық зерттеуінің нәтижелері, тарихи діни төзімсіздік эпизодтарының нәтижесінде туындаған дінге көнудің жоғары деңгейін (ерікті немесе мәжбүрлі) көрсетіп, ақырында Анусим ұрпақтарының интеграциясына әкелді.

Қазіргі самариялықтар

Самарлықтар, классикалық дәуірде салыстырмалы түрде ірі топты құраған, қазір 745 адамды құрайды және бүгінде Израиль мен Батыс жағалаудағы екі қауымда өмір сүреді. Олар әлі де өздерін Ефрем (олар Африм деп атайды) және Манаса (олар Манач деп атайды) тайпаларының ұрпақтары деп есептейді. Самарлықтар Тораның Самариялық Бес кітабы деп белгілі нұсқасын ұстанады, ол масореттік мәтіннен кейбір тұрғылары бойынша, кейде маңызды айырмашылықтарымен, ал Септуагинтадан азырақ ерекшеленеді. Самарлықтар өздерін Бней Исраэль ("Израильдің балалары" немесе "Израильдіктер") деп санайды, бірақ өздерін Ехудим (яһудилер) деп санамайды. Олар "яһудилер" терминін иудаизмді ұстанатындарды атау үшін қолданады, оны туысқан, бірақ өзгертілген және түзетілген дін деп есептейді, ол көшіп кеткен израильдіктермен әкелінген, сондықтан ол ежелгі израильдіктердің нағыз діні емес, олардың пікірінше, бұл самариялықтардың діні.

Христиандық теологияда

Аарон Оппенгеймердің айтуынша, Екінші яһуди ғибадатханасының қиратылуынан кейін жер аударылу концепциясын ерте христиандар қалыптастырды. Олар ғибадатхананың қиратылуын яһудилердің құдай өлтіруі үшін жаза ретінде қарастырды және осы арқылы христиандарды Құдайдың жаңа таңдалған халқы, яки «Жаңа Израиль» деп бекітті. Шындығында, ғибадатхана қиратылғаннан кейінгі кезеңде яһудилер көптеген құқықтарға ие болды. Израиль халқы діни, экономикалық және мәдени тәуелсіздікке қол жеткізді, ал Бар-Кохба көтерілісі Израильдің бірлігін және сол кездегі саяси-әскери күшін көрсетті. Сондықтан Аарон Оппенгеймердің пікірінше, яһудилердің жер аударылуы Бар-Кохба көтерілісінен кейін ғана басталды, ол Яһудеядағы яһуди қауымын қиратты. Басыбайлы түсінікке қарамастан, яһудилердің көпшілігі жер аударылса да, Израиль аймағында үздіксіз қалып отырды. Иерусалим Талмудына төртінші ғасырда, көтерілістен жүздеген жылдар өткен соң қол қойылды. Сонымен қатар, көптеген яһудилер ғасырлар бойы Израильде қалды, тіпті Византия кезеңінде де (осы кезеңге жататын синагогтардың қалдықтары табылды). Яһудилер жер аударылғаннан бергі мыңжылдықтар бойы Иерусалимде көпшілік немесе айтарлықтай үлеске ие болды, тек бірнеше ерекшеліктер болды (крестшілердің 1099 жылы Иерусалимді қоршауынан кейінгі кезең және Иорданияның шығыс Иерусалимді 18 жыл басқарған кезі, сол кезде Иерусалимнің тарихи яһуди кварталынан адамдар шығарылды).

Яһуди халқының тарихи салыстыруы

Өңірлер Еврейлер, №(1900) Еврейлер, %(1900) Еврейлер, %(1942) Еврейлер, %(1970) Еврейлер, %(2010) 0.05% Канада 22,500 0.42% 286,000 1.34% 375,000 1.11% Орталық Америка 4,035 0.12% 54,500 0.03% Колумбия/Гвиана/Венесуэла 2,000 0.03% 14,700 0.02% Мексика 1,000 0.01% 35,000 0.07% 39,400 0.04% Суринам 1,121 1.97% 200 0.04% АҚШ 1,500,000 1.97% 4,975,000 3.00% 5,400,000 2.63% 5,275,000 1.71% Океания 16,840 0.28% 26,954 70,000 0.36% 115,100 0.32% Австралия 15,122 0.49% 65,000 0.52% 107,500 0.50% Жаңа Зеландия 1,611 0.20% 7,500 0.17% Барлығы 11,273,076 0.68% 15,371,822 12,633,000 0.4% 13,428,300 0.19%

а. Австрия, Чехия, Словения
b. Албания, Ирак, Иордания, Ливан, Македония, Сирия, Түркия
c. Хорватия, Венгрия, Словакия
d. Балтық мемлекеттері (Эстония, Латвия, Литва), Беларусь, Молдова, Ресей (Сібірді қоса алғанда), Украина.
e. Кавказ (Армения, Әзірбайжан, Грузия), Орталық Азия (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан).