Жаңа Зеландиядағы бірінші Таранаки соғысы

Кіріспе

Маори мен Жаңа Зеландия үкіметі арасындағы 1860 жылдардағы соғыс – Бірінші Таранаки соғысы (солтүстік Таранаки соғысы деп те аталады) – 1860 жылдың наурызынан 1861 жылдың наурызына дейін Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының Таранаки ауданында маори мен Жаңа Зеландия үкіметі арасында жер иелігі және егемендік үшін болған қарулы қақтығыс. Соғыс үкімет пен маори жер иелері арасында Вайтарадағы бір мүлікті сату мәселесінен туындады, бірақ аймақ бойынша кеңінен тарады. Бұл соғыста Австралиядан шақырылған 3500-ден астам императорлық әскер, сондай-ақ ерікті сарбаздар мен жасақтар, бірнеше жүзден 1500-ға дейін өзгеретін маори күштерімен шайқасты. Императорлық, ерікті және жасақ әскерлерінің жалпы шығындары 238 деп есептеледі, ал маори қазасы шамамен 200 болды, бірақ маори қазасының үлесі жоғары болды. Соғыс атысты тоқтатумен аяқталды, екі тарап та бір-бірінің бейбіт шартын қабылдаған жоқ. Британдықтар соғыста жеңіске жеткендерін мәлімдесе де, сол кезде олардың нәтижесі жағымсыз және ұятты болды деген пікір кеңінен тарады. Тарихшылардың да пікірлері екіге бөлінген. Тарихшы Джеймс Белич маорилер британдықтардың оларға егемендік орнату әрекетін тоқтатып, осылайша жеңіске жеткенін айтты. Бірақ ол маори жеңісінің мәнісіз болғанын, осыдан кейін Вайкатоға шабуыл жасалғанын мәлімдеді. 1996 жылғы Таранаки жер дауына қатысты үкіметке ұсынған баяндамасында Уайтанги трибуналы соғыстың үкімет тарапынан басталғанын, олардың қарулы күштерінің шабуыл жасауы заңсыз болғанын атап өтті. Трибуналдың жоғары тұрған конституциялық заңгерден алған пікіріне сәйкес, губернатор Томас Гор Браун мен бірқатар офицерлер өз әрекеттері үшін қылмыстық және азаматтық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Кейбір тарихшылар "Бірінші Таранаки соғысы" терминіне қарсы шығып, тек Таранаки соғыстары деп атап, 1861 жылдан кейінгі қақтығысты екінші соғыс деп санауға қарсы. 1927 жылғы Тартылып алынған жерлер жөніндегі Корольдік комиссия 1864 және 1866 жылдар арасындағы жауынгерлік қимылдарды алғашқы Таранаки соғысының жалғасы деп атады.

1860s war between Māori and the New Zealand government

The First Taranaki War (also known as the North Taranaki War) was an armed conflict over land ownership and sovereignty that took place between Māori and the New Zealand government in the Taranaki district of New Zealand's North Island from March 1860 to March 1861. The war was sparked by a dispute between the government and Māori landowners over the sale of a property at Waitara, but spread throughout the region. It was fought by more than 3,500 imperial troops brought in from Australia, as well as volunteer soldiers and militia, against Māori forces that fluctuated between a few hundred and about 1,500. Total losses among the imperial, volunteer and militia troops are estimated to have been 238, while Māori casualties totalled about 200, although the proportion of Māori casualties was higher. The war ended in a ceasefire, with neither side explicitly accepting the peace terms of the other. Although there were claims by the British that they had won the war, there were widely held views at the time they had suffered an unfavourable and humiliating result. Historians have also been divided on the result. Historian James Belich has claimed that the Māori succeeded in thwarting the British bid to impose sovereignty over them, and had therefore been victorious. But he said the Māori victory was a hollow one, leading to the invasion of the Waikato. In its 1996 report to the Government on Taranaki land claims, the Waitangi Tribunal observed that the war was begun by the Government, which had been the aggressor and unlawful in its actions in launching an attack by its armed forces. An opinion sought by the tribunal from a senior constitutional lawyer stated that the Governor, Thomas Gore Browne, and certain officers were liable for criminal and civil charges for their actions. The term "First Taranaki War" is opposed by some historians, who refer only to the Taranaki Wars, rejecting suggestions that post 1861 conflict was a second war. The 1927 Royal Commission on Confiscated Land also referred to the hostilities between 1864 and 1866 as a continuation of the initial Taranaki war.

Өмірбаян

Соғыстың себебі Уайтарадағы Пекапека блогы немесе Теира блогы деп аталатын жерді сатудағы дау болды. Бұл блок Еуропалықтардың Таранаки ауданының солтүстігіне қалашық және порт құру ниетіне толыққанды сай келді, ал оның сатылуы Жаңа Плимут пен Уайтара өзені арасындағы жерлерді қоныстандыруға мүмкіндік беретін басқа сатуларға үлгі болар деп есептелді. Те Атиава iwi-дің кіші басшысы Покикаке Те Теира 1857 жылы бұл жерді Жаңа Зеландия үкіметіне сатуға ұсынды, бұл iwi-дің бас басшысы Вирему Кингидің күшті қарсылығын тудырды, ол бұл жоспарға вето қойды. Губернатор Браун ветоны қабылдамады, маорилер қаласа сатуға құқылы екенін мәлімдеді, сондай-ақ Таждың билігіне қарсы тұрған адамға қарағанда, достық басшыға қолдау көрсетуге ниеттенді. Браун жағдайды толыққанды түсініп, сатып алуға келісті және бұл қарулы қақтығысқа әкелуі мүмкін деп күтті, содан кейін жерді басып алуға тырысты. Бір жыл бұрын Браун Англиядағы Колониялық кеңсеге былай деп жазған: «Уильям Кинг (Кинги) өзінің құқығын қорғау үшін зорлыққа жүгінуге батыл бола қоймаса керек, бірақ егер ол солай істесе, оған мойынсұнуды қамтамасыз ету үшін барлық дайындық жасалған».

Блокты сатуға жасалған қысым Таранакидегі отарлаушылардың жерге деген құштарлығынан туындағанмен, қақтығыстың негізгі себебі – үкіметтің 1840 жылғы Уайтанги шартында британдықтардың алған деп санайтын нақты егемендігін көрсету мақсатымен маорилерге британдық басқару, заң және өркениетті таңу ниеті болды. Алайда, маори тіліне асығыс жасалған аударма маори басшыларына ағылшындар елдің жалпы егемендігін ғана номиналды түрде алғанын, ал маорилер өздерінің жерлері, ауылдары және құндылықтары бойынша «бастық» құқығын сақтап қалғанын көрсетті. 1860 жылға қарай британдық заңның елді мекендерде, ал маори әдет-ғұрыптарының басқа жерлерде басымдық танылғаны белгілі болды, бірақ маорилерден көп санды британдықтар бұл жағдайды көбінесе мазалап жүрді. Вайтараға қатысты бір бақылаушы былай деді: «Жаңа Зеландияда оның әдемі патшалығы немесе қара патшалығы билік ететінін анықтауға біз тез жақындап келеміз». Жер сатудағы шиеленістерге байланысты бұл жер жау маорилердің шабуылына ұшырауы мүмкін деп саналды, сондықтан 1855 жылы елді мекенге британдық әскерлер тобы орналастырылды. 1858 жылдың қаңтарында Уайтарада жер сатуға қарсы болған Кататоренің өлтірілуі жергілікті маорилер арасында араздық тудырды және Кингиден Уайтарада өш алу шабуылы жасалу қаупі туды.

Тағы да қақтығыстар

1860 жылдың тамыз-қазан айларында Нью-Плимут маңында көптеген шайқастар болды, соның ішінде 20 тамызда Марсланд төбесіндегі казармадан 800 метр қашықтықта шамамен 200 маори қатысқан шайқас. Көптеген қоныс аударушылардың шаруашылықтары өртенді, ал қаладан 1,6 км қашықтықтағы Хенуи ауылы да қирады. Бірнеше шаруалар мен қоныс аударушылар, оның ішінде балалар, қаланың бекіністерінен тысқары шыққанда жау маорилердің қолынан қаза болды, соның ішінде Джон Хёрфорд (3 тамызда Махоетахиде томагокпен шабуылға ұшырады), Джозеф Сартен (4 желтоқсанда Хенойде атып, томагокпен шабуыл жасады), капитан Уильям Катфилд Кинг (8 ақпанда Вудли иелігінде атылып өлтірілді) және Эдвард Мессенджер (3 наурызда Бруклендсте атылып өлтірілді). Омата мен Вайрека айналасында жиі қақтығыстар болды, онда Каипопа орнындағы британдық бекінісіне қауіп төндіру үшін Вайрека төбелерінде кең қазбалар мен мылтық оқпандары қазылды. Ауыр артиллериямен және 900 сарбаздық күшпен қолдау көрсеткен Пратт 29 желтоқсанда Уайтарадан Матарикорико пасына қарай, Пукетакауэре мен Уайтара өзені аралығындағы жерге, алға жылжыды. Ол 150 метр қашықтықтағы бұталармен жасырылған мылтық оқпандарынан күн бойы қатты атысқа ұшыраған ескі Кайрау пасының орнына бекініс салды. Екі тарап та келесі күні қатты атысты, британдық әскерлер 70 000 мылтық оғын және 120 оқ-дәрі мен снарядты жұмсады, үш сарбаз қаза тауып, 20-сы жараланды. Па 31 желтоқсанда тасталып кеткеннен кейін басып алынды, ал сол жерде 60 сарбаздық гарнизонға арналған қоршау мен блокпостар салынды. 22 қаңтарда, №3 бекінісіне шабуыл жасамас бұрын, Пратт Корольдік инженерлерін Те Арейге қарай жүйелі түрде алға жылжу үшін саптау әдісін қолдануға кірістірді. Түн-күндіз жиі атыс кезінде қазба жұмыстарын жүргізген Пратттың саптық жолы 768 метрге созылып, Хуиранги пасының мылтық оқпандарын кесіп өтті, бұл маорилерді пастан бас тартып, Пукерангиораға шегінуге мәжбүр етті. Оның баяулығы мен сақтығы үшін кеңінен сынға ұшырағанына қарамастан, Пратт Те Арейге қарай жылжуын жалғастырып, Жаңа Зеландияда британдық әскерлер жасаған ең ауқымды инженерлік жұмыстарды жасады.

From August to October 1860, there were numerous skirmishes close to New Plymouth, including one on 20 August involving an estimated 200 Māori, just 800 metres from the barracks on Marsland Hill. Many settlers' farms were burned and the village of Henui, 1.6 km from town, was also destroyed. Several farmers and settlers, including children, were killed by hostile Māori as they ventured beyond the town's entrenchments, including John Hurford (tomahawked at Mahoetahi on 3 August), Joseph Sarten (shot and tomahawked, Henui, 4 December), Captain William Cutfield King (shot, Woodleigh estate, 8 February 1861) and Edward Messenger (shot, Brooklands, 3 March). There were frequent skirmishes around Omata and Waireka, where extensive trenches and rifle pits were dug on the Waireka hills to threaten a British redoubt on the site of the Kaipopo pā. Backed with heavy artillery and a force of 900 men, Pratt advanced from Waitara on 29 December towards the Matarikoriko pā, between Puketakauere and the Waitara River, before building a redoubt on the old Kairau pā under heavy day long fire from bush covered rifle pits 150m away. Both sides exchanged heavy fire the next day, with British troops expending 70,000 rounds of rifle ammunition and 120 rounds of shot and shell and suffering three deaths and 20 wounded. The pā was captured on 31 December after being abandoned, and a stockade and blockhouses built on the site for a garrison of 60. From 22 January, the day before the attack on No.3 Redoubt, Pratt began employing the Royal Engineers to systematically apply the technique of sapping to advance towards Te Arei. Excavating through night and day under frequent fire, Pratt's sap extended 768 yards and crossed the rifle pits of the Huirangi pā, prompting Māori to abandon the pā and fall back on Pukerangiora. Despite widespread criticism for his slowness and caution, Pratt pressed on towards Te Arei, creating the most extensive field engineering works ever undertaken by British troops in New Zealand.

Шығындар

Соғыста 237 британдық сарбаз қаза тауып немесе жарақат алды, ал тығыз жағдайлар салдарынан Жаңа Плимут қаласында 120 адам аурудан қайтыс болды. Маори қазалары отарлаушы билік тарапынан көбінесе жоғарылатылып көрсетілді, алайда кем дегенде 99 маори қаза тапты немесе жарақат алды, олардың көп бөлігі Вайкато Тайнуиден (атап айтқанда Нгати Маниапото, Нгати Хауа және Нгати Махута) шықты. Тангхоэ хапуының басшысы, Нгати Руануиден Те Рей Ханауауа, Уайрека шайқасында қаза тапты.