Кіріспе

Аналитикалық философияның зерттеу саласы – әлеуметтік эпистемология пәні. Бұл пән эпистемологияда (білімді зерттеу) қолданылатын әдістердің кең жиынтығын білдіреді. Әлеуметтік эпистемологияны сипаттаудың тағы бір жолы – білімнің немесе ақпараттың әлеуметтік өлшемдерін бағалау. Аналитикалық философияның зерттеу саласы ретінде әлеуметтік эпистемология әлеуметтік контексттегі білім туралы сұрақтармен айналысады, яғни білім туралы пікірлерді жеке тұлғаларды бір-бірінен оқшау қарастырып түсіндіру мүмкін емес. Қазіргі әлеуметтік эпистемологияда ең көп талқыланатын тақырыптар – куәлік (мысалы, «'x – шындық' делінгеннен кейін пайда болған 'x – шындық' деген сенім білімді қашан құрайды?»), пікір келіспеушілігі (мысалы, «Басқа адамдардың менің сеніміме қайшы келетін пікірлері болғанда мен өзімнің сенімімді қашан және қалай өзгертуім керек?»), және топтық эпистемология (мысалы, «Білімді жеке тұлғаларға емес, топтарға жатқызу дегеніміз не және мұндай жатқызу қашан орынды?»). Бұл диалог Сократтың басқа біреудің «мен білемін» деген мәлімдемесінің шындығын тексеруге ешкімнің қабілеттілігіне қатысты пікірімен байланысты. Авторитетті тұлғаларға тәуелділікті зерттеу әлеуметтік эпистемологияны зерттеудің бір бөлігі болғандықтан, ол идеологияның осы атау алғанға дейін бұрыннан-ақ санада бар екенін көрсетеді. 1936 жылы Карл Маннхайм Карл Маркстің идеология теориясын (эпистемологиядағы «әлеуметтік» аспектіні саяси немесе әлеуметтанулық тұрғысынан қарастырған) осы бағытта адам қоғамының қалай дамитынын және қалай жұмыс істейтінін талдады. Атап айтқанда, бұл марксистік талдау Маннхаймды классикалық білім әлеуметтануын және идеологияның құрылысын зерттеген «Идеология және утопия» еңбегін жазуға итермеледі. «Әлеуметтік эпистемология» терминін алғаш рет кітапхана ғылымдарының мамандары Маргарет Иган және Джесси Шера 1950 жылдары Чикаго университетінің кітапханалық мектебінің «Library Quarterly» журналында қолданды. Бұл терминді Роберт К. Мертон 1972 жылы «American Journal of Sociology» журналындағы мақаласында, содан кейін Стивен Шапин 1979 жылы қолданды. Алайда, «әлеуметтік эпистемологияның» қазіргі мағынасы 1980 жылдардан бастап қана қалыптаса бастады.

Әлеуметтік эпистемологияның пайда болуы

1980 жылдары философтардың арасында куәліктің эпистемиялық құндылығы, сараптаманың мәні мен функциясы, қоғамдағы когнитивтік еңбек пен ресурстардың адамдар арасында дұрыс бөлінуі, сондай-ақ топтық ойлау мен білімнің мәртебесі сияқты тақырыптарға қызығушылық күрт артты. 1987 жылы "Synthese" философиялық журналы әлеуметтік эпистемологияға арналған арнайы нөмірді жариялады, онда эпистемологияны екі түрлі бағытта дамытқан екі автор – Альвин Голдман мен Стив Фуллер енді. Фуллер 1987 жылы "Әлеуметтік эпистемология: білім, мәдениет және саясат журналы" атты журналды құрды және 1988 жылы "Әлеуметтік эпистемология" атты тұңғыш кітабын жариялады. Голдманның "Әлеуметтік ортадағы білім" еңбегі 1999 жылы жарық көрді. Голдман шындыққа ерекше мән бергендіктен, кейде "вертистік эпистемология" деп аталатын эпистемологияның бір түрін жақтайды. Бұл эпистемология түрі кейде "көпмәдениеттілікке" қарсы "эссенциализм" позициясын қолдайтын болып көрінеді. Фуллердің ұстанымы әлеуметтік эпистемологияны контекстің сындық талдауы ретінде қарастыруға бағытталған, әсіресе оның "білім қоғамы" мен "университет" тұжырымдамаларында, олар қазіргі заманғы оқытудың маңызды контексттері болып табылады. Бұл Дюхайм-Куин тезисінің қайта тұжырымдамасын білдіреді, ол деректермен теорияны толық анықтау мүмкін еместігін қамтиды.

Кун, Фуко және ғылыми білімнің әлеуметтануы

Білім туралы негізгі көзқарас, бүгінгі таңда қабылданатын әлеуметтік эпистемологияның пайда болуына түрткіс берген, 1960 жылдардың соңында мойындалған Томас Кун мен Мишель Фуконың еңбектерімен байланыстырылады. Екеуі де ғылым философиясымен ұзақтан бері байланысты мәселелерге тарихи тұрғыдан қарады. Бұл жердегі ең маңызды мәселе – шындықтың мәні, Кун мен Фуко оны салыстырмалы және жағдайға байланысты ұғым ретінде сипаттады. Осыған орай, ғылыми білімнің әлеуметтануы (SSK) және ғылым тарихы мен философиясы (HPS) салаларындағы жұмыстар эпистемологиялық салдарларын көрсетіп, Эдинбург университетінде күшті бағдарламаның құрылуына әкелді. Әлеуметтік эпистемологияның екі бағыты тұрғысынан қарағанда, Фуллер бұл тарихи жолға (барлық уақытта келіспесе де) Гольдманнан гөрі сезімтал және көңілді. Гольдманның «правдилық» әлеуметтік эпистемологиясы Кун мен Фукоға байланысты ең радикальды талаптарды жүйелі түрде жоққа шығару ретінде қарастырылуы мүмкін.

Әлеуметтік эпистемология саласы ретінде

Қазіргі кездегі терминнің стандартты мағынасында әлеуметтік эпистемология – аналитикалық философияның бір саласы болып табылады. Ол білімді қалыптастыру және таратудың әлеуметтік жақтарына назар аударады. Осы әлеуметтік жақтардың қандай екендігі және олардың білімді құру, игеру және тарату мүмкіндіктеріне пайдалы немесе зиянды әсер ететіні туралы пікірталас үздіксіз жүріп жатыр. Қазіргі заманғы әлеуметтік эпистемологияда ең көп талқыланатын тақырыптар – куәлік (мысалы, "«x шындық» делінгеннен кейін пайда болған «x шындық» деген сенім қашан білім болып саналады?"), пікір келіспеушілігі (мысалы, «Менің сеніміме қай уақытта және қалай қарсы пікір білдіретін басқа адамдардың көзқарасын ескеруім керек?»), және топтық эпистемология (мысалы, «Білімді жеке тұлғаларға емес, топтарға жатқызудың мәні неде және мұндай жатқызу қашан орынды?»). Медиаэкология арқылы көрінетін трансдисциплинарлық аядағы әлеуметтік эпистемологияның дамуы маңыздылығы артып келеді.