Кіріспе

Морфемаларды күрделі құрылымдарға біріктіруге жауапты жүйе. Лингвистикада синтаксис (/sɪn/t/æ/k/) – сөздер мен морфемалардың сөз тіркестері мен сөйлемдер сияқты ірі бірліктерді қалыптастыру үшін қалай үйлесетінін зерттейтін ғылым. Синтаксистің басты мәселелеріне сөздердің тәртібі, грамматикалық байланыстар, сөйлемнің иерархиялық құрылымы (құрамы), үйлесім, тілдер аралық айырмашылықтың сипаты және форма мен мағына арасындағы қатынас (семантика) жатады. Синтаксиске қатысты түрлі көзқарастар бар, олардың негізгі ұстанымдары мен мақсаттары әртүрлі.

Этимология

Синтаксис сөзі ежелгі грек тілінің түбірлерінен шыққан: σύνταξις "үйлесім", ол σύν syn, "бірге" және τάξις táxis, "реттеу" деген сөздерден құралған.

Тақырыптар

Синтаксис саласында синтаксистік теория шешуге бағытталған көптеген әртүрлі тақырыптар бар. Осы тақырыптардың арақатынасы әртүрлі теорияларда әртүрлі қарастырылады, ал кейбіреулері ерекше деп есептелмей, бірінен бірі туындаған деп қарастырылуы мүмкін (мысалы, сөздер тізбегі грамматикалық қатынастардан туындаған ережелердің нәтижесі ретінде қарастырылуы мүмкін).

Субъект, етістік және нысанның реттілігі

Тілдің синтаксисін сипаттаудың негізгі жолдарының бірі – сөйлемдегі субъект (S), етістік (V) және объект (O) әдетте қандай ретпен келетіні. Тілдердің 85% астамы субъекті бастапқы орынға қояды, SVO немесе SOV ретімен. Басқа мүмкін тізбектер: VSO, VOS, OVS және OSV, соңғы үш тізбек сирек кездеседі. Синтаксистің көптеген генеративтік теорияларында, беткі айырмашылықтар күрделірек сөйлемдік құрылымнан туындайды, және әрбір рет бірнеше туындылармен сәйкес болуы мүмкін. Дегенмен, сөздердің реті тізбектелген элементтердің мағынасын немесе функциясын көрсетуі мүмкін.

Грамматикалық қатынастар

Тілді сипаттаудың тағы бір жолы – тілдегі немесе жалпы алғандағы грамматикалық қатынастар жиынтығы және олардың бір-бірімен қалай байланысатыны, тілдің морфосинтаксистік құрылымында қарастырылады. Грамматикалық қатынастарды сипаттау транзитивтілік, пассивтік дауыс, бас сөз бен тәуелділік белгілеуі немесе басқа да үйлесім түрлерін де көрсетуі мүмкін. Әр тілде грамматикалық қатынастарды анықтау үшін әртүрлі өлшемдер қолданылады. Мысалы, субъективтілік өлшемдері, субъектінің байланысты сөйлемде немесе шексіз сөйлемдегі элементпен қалай аталатынына әсер етуі мүмкін.

Сайлау округі

Құрамдастық – бұл құрамдас бөлік болу қасиеті және сөздердің бір құрамдас бөлік (немесе тіркес) құру үшін қалай өзара әрекеттесетіні. Құрамдас бөліктер көбінесе біртұтас бөліктер ретінде жылжытылады, ал құрамдастық келісім аймағы болып табылуы мүмкін. Кейбір тілдерде бір құрамдас бөлікке жататын сөздер тікелей жанында орналаспай, басқа құрамдас бөліктермен бөлінетін үзілісті тіркестерге жол береді. Құрамдас бөліктер рекурсивті болуы мүмкін, себебі олар басқа құрамдас бөліктерден, тіпті бірдей типтегі құрамдас бөліктерден де тұруы мүмкін.

Ерте тарих

Панинидің б.з.д. 4 ғасырдағы "Аштадхьяи" кітабы, көбінесе қазіргі синтаксис пайда болғанға дейін грамматикаға қатысты еңбектер жазылғандықтан, қазіргі синтаксис теориясының күрделілігіне жақындаған ежелгі заманға дейінгі еңбектердің үлгісі ретінде келтіріледі. Батыста "дәстүрлі грамматика" деп аталатын ой-сана Дионисий Тракстың еңбегімен басталды. Ғасырлар бойы "грамmaire générale" деп белгілі болған, 1660 жылы Антуан Арнольд пен Клод Ланселоттың сол атпен шыққан кітабында алғаш рет баяндалған жүйе, синтаксис саласындағы жұмыстарға басымдық жасады: оның негізгі қағидасы тілдің ойлау процестерінің тікелей көрінісі болғандығы және демек, ойды білдірудің ең табиғи жолы бар деген болжам. Алайда, 19 ғасырда тарихи-салыстырмалы тіл білімі дамыған кезде тілшілер адам тілінің мол әртүрлілігін түсіне бастады және тіл мен логика арасындағы қарым-қатынас туралы негізгі пікірлерге күмән келтіре бастады. Ойды білдірудің ең табиғи жолы дегеннің жоқ екені анық болды, сондықтан логиканы тіл құрылымын зерттеудің негізі ретінде пайдалану мүмкін емес еді. Порт-Рояль грамматикасы синтаксисті зерттеуді логикаға негіздеді. (Шындығында, Порт-Рояль логикасының көп бөлігі "Грамmaire générale" кітабынан көшірілді немесе бейімделді.) Синтаксистік категориялар логикалық категориялармен теңестірілді және барлық сөйлемдер "субъект – байланыс сөз – предикат" тұрғысынан талданды. Бастапқыда Франц Бопп сияқты алғашқы салыстырмалы тілшілер де осы көзқарасты қабылдады. Теориялық тіл білімінде синтаксистің орталық ролі тек 20 ғасырда ғана анық болды, оны тіл білімі саласында "синтаксистік теория ғасыры" деп атауға болады. (Соңғы екі ғасырдағы синтаксис тарихының толық және сындық шолуы үшін Джорджио Граффидің (2001) монументалды еңбегін қараңыз.)

Теориялар

Синтаксис пәніне бірнеше теориялық тәсілдер бар. Дерек Бикертонның еңбектерінде қалыптасқан бір мектеп синтаксисті биологияның бір саласы ретінде қарастырады, себебі ол синтаксисті адам санасында бейнеленген лингвистикалық білімді зерттеу ретінде түсіндіреді. Басқа лингвистер (мысалы, Джеральд Газдар) синтаксисті абстрактілі формальды жүйені зерттеу деп санайтындықтан, көбірек платонистік көзқарас ұстанады. Тағы басқалар (мысалы, Джозеф Гринберг) синтаксисті тілдер арасындағы жалпыламаларға жету үшін таксономиялық құрал деп есептейді. Синтаксистер жеке тілдерде де, жалпы тілдік тұрғыдан да сөздердің ретінің өзгеру себептерін түсіндіруге тырысты. Мұндай жұмыстың көп бөлігі генеративтік грамматика шеңберінде жасалды, ол синтаксистің адамзатқа тән генетикалық қабілетке байланысты екенін айтады. Осы және басқа да шеңберлерде лингвистикалық типология мен жалпыламалар негізгі зерттелу нысаны болды. Функционалдық лингвистердің түсіндірмелері сияқты баламалы түсіндірмелер тілдік өңдеу саласында іздестірілді. Мидың оңға немесе солға тармақталған, бірақ аралас емес синтаксистік үлгілерді талдауды оңайырақ жүзеге асыратыны болжанады. Ең көп тараған тәсіл – Джон А. Хокинстің орындалу-грамматика сәйкестік гипотезасы, ол тілдің туа біткен танымдық механизмдерге бейімделу емес екенін көрсетеді. Тілдік тенденциялар тіл пайдаланушылардың грамматиканың тиімді ұйымдастырылуына және өңдеу қиындықтарын тудыратын сөздердің ретінен аулақ болуына негізделген деп саналады. Дегенмен, кейбір тілдерде тұрақты, бірақ тиімсіз үлгілер кездеседі, мысалы, VO тілдерінің ішінде қытай тілінде етістіктен бұрын тұратын қосымша сөз тіркестері және фин тіліндегі кейінге қойылымдар бар, бірақ одан да ерекше тілдердің саны аз. Соңғы кезде солға және оңға тармақталу үлгілерінің тек рөлдік белгілеу байланыстырушыларының (адпозициялар мен бағынышты сөздердің) орнымен байланысты екендігі айтылуда, бұл құбылыстарды сөйлемдердің семантикалық картасымен байланыстырады.

Категориялық грамматика

Категориялық грамматика – бұл құрамдас бөліктердің синтаксистік санаттарында көрсетілген комбинаторлық мүмкіндіктерге сәйкес функция және аргумент ретінде бірігуін қарастыратын тәсіл. Мысалы, басқа тәсілдер зат есім тіркесін (NP) және етіс тіркесін (VP) біріктіретін ереже болжауы мүмкін, бірақ категориялық грамматика NP және NP\S синтаксистік санатын болжайды, мұнда NP\S – «сол жағынан (\\ арқылы көрсетілген) NP-ні (сол жақтағы элемент) іздейтін және сөйлемді (оң жақтағы элемент) шығаратын категория» ретінде оқылады. Осылайша, интранзитивті етістіктің синтаксистік санаты – бұл етістіктің NP-ні енгізу ретінде талап ететін және сөйлем деңгейінің құрылымын шығару ретінде беретін функция сөзі ретінде әрекет ететінін білдіретін күрделі формула. Күрделі категория V орнына (NP\S) деп белгіленеді. Транзитивті етістіктің категориясы сөйлем құру үшін екі NP (оның тақырыбы және тікелей толықтығы) қажет ететін элемент ретінде анықталады. Бұл (NP/(NP\S)) деп белгіленеді, яғни «оң жаққа (/ арқылы көрсетілген) NP-ні (толықтығын) іздейтін категория және (NP\S) функциясын (VP-ға баламалы) тудырады, бұл өз кезегінде сол жақтан NP-ні іздейтін функцияны білдіреді және сөйлем шығарады». Ағаш тіркесетін грамматика – бұл категорияларға ішінара ағаш құрылымдарын қосатын категориялық грамматика.

Стохастикалық/экзотикалық грамматикалар/желілік теориялар

Ықтималдық теориясына негізделген синтаксис теориялық тәсілдері стохастикалық грамматикалар деп аталады. Мұндай тәсілдің бір әдеттегі іске асырылуы нейрондық желі немесе байланысшылдық (коннективизм) қолданады.