Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Біздің заманымыздың 1 ғасырындағы римдік географ
1st century AD Roman geographer
Помпоний Мела, шамамен 43 жылы жазған, ең ерте белгілі римдік географ болды. Ол Тингентерада (қазіргі Алгесирас) дүниеге келді және 45 жылы қайтыс болды. Оның қысқаша еңбегі (De situ orbis libri III) 1500 жылға дейін қолданыста болды. Ол қарапайым баспа түрінде жүз беттен де аз көлемде жазылған, ал 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» оны «стилі құрғақ, әдістемесі жетілмеген, бірақ таза латын тілінде, кейде әдемі тілдік суреттермен көтеріңкі» деп сипаттайды. Плинийдің «Historia naturalis» географиялық бөлімдерін қоспағанда (онда Мела маңызды авторитет ретінде сіңірілген), «De situ orbis» классикалық латын тіліндегі осы тақырып бойынша жалғыз ғылыми еңбек болып табылады.
Pomponius Mela, who wrote around AD 43, was the earliest known Roman geographer. He was born in Tingentera (now Algeciras) and died AD 45. His short work (De situ orbis libri III.) remained in use nearly to the year 1500. It occupies less than one hundred pages of ordinary print, and is described by the Encyclopædia Britannica (1911) as "dry in style and deficient in method, but of pure Latinity, and occasionally relieved by pleasing word pictures." Except for the geographical parts of Pliny's Historia naturalis (where Mela is cited as an important authority), the De situ orbis is the only formal treatise on the subject in Classical Latin.
Өмірбаян
Помпоний туралы оның аты мен туған жерінен басқа ештеңе белгісіз – Испанияның оңтүстігіндегі Альгесирас шығанағындағы шағын қала, Тингентера немесе Цингентера (Иулия Традукта деп саналады) (Mela ii. 6, § 96; бірақ мәтін бұзылған). Оның жазған уақытын оның сілтемесі (iii. 6 § 49) биліктегі императордың ұсынылып жатқан британдық экспедициясына қатысты деп шамамен анықтауға болады, бұл, әрине, б.з. 43 жылы Клавдийдің экспедициясы. Бұл үзінді Юлий Цезарь туралы емес екеніне Августтың билігіндегі оқиғаларға жасалған бірнеше сілтеме дәлелдейді; әсіресе испан қалаларына берілген жаңа атауларға. Мела, екі Сенека, Лукан, Марциал, Квинтилиан, Траян, Адриан сияқты, Испанияның әртүрлі аймақтарына қоныстанған, кейін Римге көшіп келген итальяндық қауымдардың құрамына кірді. Помпоний Меланың Сенаканың әкесінің ұлы, Луканның әкесі Марк Аннаей Меламен қандай да бір байланысы болуы мүмкін деген болжам бар.
Little is known of Pomponius except his name and birthplace—the small town of Tingentera or Cingentera (identified as Iulia Traducta) in southern Spain, on Algeciras Bay (Mela ii. 6, § 96; but the text is here corrupt). The date of his writing may be approximately fixed by his allusion (iii. 6 § 49) to a proposed British expedition of the reigning emperor, almost certainly that of Claudius in AD 43. That this passage cannot refer to Julius Caesar is evidenced by several references to events of Augustus's reign; especially to certain new names given to Spanish towns. Mela, like the two Senecas, Lucan, Martial, Quintilian, Trajan, Hadrian, were all part of Italic communities settled in various parts of Spain that eventually relocated in Rome. It has been conjectured that Pomponius Mela may have been related in some way to Marcus Annaeus Mela, son of Seneca the Elder and father of Lucan.
Географиялық білім
De situ orbis-тің жалпы көзқарастары негізінен Эратостеннен Страбонға дейінгі грек жазушыларының пікірлерімен сәйкес келеді; соңғысы, әдетте, Мелаға белгісіз болған. Бірақ Помпоний ежелгі географтардың арасында ерекшеленеді, өйткені ол Жерді бес аймаққа бөлгеннен кейін, олардың тек екеуінің ғана қонысқа жарамды екенін айтады, сондай-ақ оңтүстік умеренді аймақты мекендейтін антихтонның бар екенін мәлімдейді. Бұл аймаққа солтүстік умеренді аймақтардың халқына қатал ыстығының кедересінен қол жеткізу мүмкін емес еді. Еуропа, Азия және Африканың бөлінісі мен шекаралары туралы ол Эратостеннің пікірін қайталайды. Александр Македонскийден бастап барлық классикалық географтар (Птолемейден басқа) Каспий теңізін Солтүстік мұхиттың бір бөлігі деп есептейді, ол оңтүстіктегі парсы және араб (Қызыл теңіз) шығанақтарына ұқсас. Оның үнділік түсініктері кейбір ерте грек жазушыларының пікірлерінен кемтар, ол Эратостен сияқты елдің Азияның оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқанын, ал жағалауы солтүстікке қарай Скифияға қарай созылып, кейін Каспий теңізіне қарай батысқа бұрылатынын есептейді. Әдеттегідей, ол Рипей тауларын және Гиперборейлерді Скиф мұхитының жанында көрсетеді. Батыс Еуропа туралы оның білімі (Испанияның Рим империясының азаматы ретінде бұл табиғи еді) грек географтарынан сәл жоғары болды. Ол Испания мен Галлияның батыс жағалауын және Бискай шығанағының ойысын Эратостен мен Страбонға қарағанда дәлірек сипаттайды, сондай-ақ Британ аралдары туралы оның түсініктері мен олардың орны алдыңғыларына қарағанда айқын. Ол Оркней аралдарын алғашқы болып атап, оларды дұрыс анықтап, орналастырды. Солтүстік Еуропа туралы оның білімі толық емес болғанмен, ол Германияның солтүстігіндегі үлкен шығанақ ("Codanus sinus") туралы айтады, оның көптеген аралдарының ішінде ең ірісі "Codanovia" аталды; бұл атау кейіннен Плиний Кәрісінің еңбегінде Scatinavia ретінде қайта пайда болады. Codanovia және Scatinavia екеуі де Скандинавияның герман тіліндегі *Skaðinawio атауының латынша нұсқалары еді.
The general views of the De situ orbis mainly agree with those current among Greek writers from Eratosthenes to Strabo; the latter was probably unknown to Mela. But Pomponius is unique among ancient geographers in that, after dividing the Earth into five zones, of which two only were habitable, he asserts the existence of antichthones, inhabiting the southern temperate zone inaccessible to the folk of the northern temperate regions from the unbearable heat of the intervening torrid belt. On the divisions and boundaries of Europe, Asia and Africa, he repeats Eratosthenes; like all classical geographers from Alexander the Great (except Ptolemy) he regards the Caspian Sea as an inlet of the Northern Ocean, corresponding to the Persian and Arabian (Red Sea) gulfs on the south. His Indian conceptions are inferior to those of some earlier Greek writers; he follows Eratosthenes in supposing that country to occupy the south eastern angle of Asia, whence the coast trended northwards to Scythia, and then swept round westward to the Caspian Sea. As usual, he places the Rhipaean Mountains and the Hyperboreans near the Scythian Ocean. In western Europe his knowledge (as was natural in a Spanish subject of Imperial Rome) was somewhat in advance of the Greek geographers. He defines the western coast line of Spain and Gaul and its indentation by the Bay of Biscay more accurately than Eratosthenes or Strabo, his ideas of the British Isles and their position are also clearer than his predecessors. He is the first to name the Orcades or Orkney Islands, which he defines and locates pretty correctly. Of northern Europe his knowledge was imperfect, but he speaks of a great bay ("Codanus sinus") to the north of Germany, among whose many islands was one, "Codanovia", of pre eminent size; this name reappears in Pliny the Elder's work as Scatinavia. Codanovia and Scatinavia were both Latin renderings of the Proto Germanic *Skaðinawio, the Germanic name for Scandinavia.
Сипаттамалық әдіс
Меланың сипаттамалық әдісі мұхит жағалауларын периплюс сияқты, теңіз саяхатшыларының жазбаларынан туындағандықтан осылай болған болуы мүмкін. Ол Гибралтар бұғазынан бастап Жерорта теңізінің оңтүстік жағалауындағы елдерді сипаттайды; содан кейін Сирия және Кіші Азия арқылы Қара теңізге қарай жылжиды, осылайша Еуксин, Пропонт және т.б. теңіздердің солтүстік жағалауымен Испанияға оралады. Жерорта теңізіндегі аралдарды қарастырғаннан кейін, ол мұхит жағалауын батысқа, солтүстікке, шығысқа және оңтүстікке қарай, Испания мен Галлиядан Үндістанға, Үндістаннан Парсы, Арабия және Эфиопияға, ал содан кейін қайта Испанияға дейін зерттейді. Көптеген классикалық география ғалымдары сияқты, ол Африка құрлығын теңізбен қоршалған және оңтүстікке аса ұзақ созылмаған деп есептейді.
Mela's descriptive method follows ocean coasts, in the manner of a periplus, probably because it was derived from the accounts of navigators. He begins at the Straits of Gibraltar, and describes the countries adjoining the south coast of the Mediterranean; then he moves round by Syria and Asia Minor to the Black Sea, and so returns to Spain along the north shore of the Euxine, Propontis, etc. After treating the Mediterranean islands, he next takes the ocean littoral—to west, north, east and south successively—from Spain and Gaul round to India, from India to Persia, Arabia and Ethiopia; and so again works back to Spain. Like most classical geographers he conceives of the continent of Africa as surrounded by sea and not extending very far south.
Басылымдар
Меланың editio princeps 1471 жылы Миланда жарық көрген; алғашқы сындық басылымын Иоахим Вадиан (Вена, 1518) жасаған, одан кейін Иоганн Генрих Восс (1658), Иоганн Фридрих Гроновий (1685 және 1696), А. Гроновий (1722 және 1728) және Цукке (1806–1807) жеті томдық (Лейпциг; ең толыққандысы) басылымдары жарық көрді; Г. Пейтейдің (Берлин, 1867) басылымы мәтіні үшін ерекше атақты. Артюр Голдингтің (1585) ағылшын тіліне аудармасы маңызды деп есептелді. Соңғы ағылшын тіліндегі аударма Ф. Э. Ромердің, ол алғаш рет 1998 жылы жарық көрген.
The editio princeps of Mela was published at Milan in 1471; the first critical edition was by Joachim Vadian (Wien, 1518), superseded by those of Johann Heinrich Voss (1658), Johann Friedrich Gronovius (1685 and 1696), A. Gronovius (1722 and 1728), and Tzschucke (1806–1807), in seven parts (Leipzig; the most elaborate of all); G. Paithey's (Berlin, 1867) for its text. The English translation by Arthur Golding (1585) was celebrated. A recent English translation is that of F. E. Romer, originally published in 1998.