Кіріспе
Типи немесе тепи (/t/iː/p/i/ TEEpee) – бұл басқа конустық шатырлардан құрылыстың жоғарғы жағындағы түтін қақпақтарымен ерекшеленетін, тарихи түрде жануарлардың терісінен немесе терісінен жасалған, ал соңғы ұрпақтарда ағаш бағаналардың шеңберіне керілген кенептен тұратын шатыр. Бұл сөз ағылшын тіліне дакота және лакота тілдерінен келген. Тарихи тұрғыдан, типиді Солтүстік Американың Ұлы жазығындағы және Канада далаларындағы жазықтықтардың белгілі бір халықтары қолданған, әсіресе Сиу тайпаларының жеті бөлімі, сондай-ақ Айова, Ото, Пауни, Қара аяқты, Кроу, Ассинибойн, Арапахо және жазық Кри халықтары. Олар Роки тауларының батысында Якама және Кайузе сияқты плато халықтары тарапынан да қолданылған. Көптеген қауымдастықтарда типилер әлі де қолданыста, бірақ қазір көбінесе салтанатты мақсаттар үшін, күнделікті тұру үшін емес. Қазіргі типилер көбінесе кенептен жасалған. АҚШ-тағы барлық түпкілікті американдықтар мен Канададағы түпкілікті халықтардың бәрі бір кезде типилерде өмір сүрген деген қате түсінік тараған, бірақ бұл дұрыс емес, өйткені көптеген түпкілікті американдық мәдениеттер мен өркениеттер, сондай-ақ басқа аймақтардағы алғашқы халықтар басқа тұрғын үйлерді (пуэбло, вигвам, хоган, чики, және лонгхаус) пайдаланған. Стивен Риггстің 1852 жылғы Миннесота тарихи қоғамының қолдауымен жарық көрген «Дакота-ағылшын сөздігінде» бұл сөз типи деп жазылған. Эуджин Бюхел өзінің лакота-ағылшын сөздігінде де типи деп жазған. Дакота этнографы Элла Делория өзінің барлық жазбаларында, соның ішінде «Дакотаның өмір жолы» атты маңызды кітабында типи орфографиясын қолданған. Лакота тілшісі Альберт Уайт Хэт өзінің лакота орфографиясын жасап, типи сөзін осылай жазған. Типи бейнесі дакота/лакота тайпаларының барлық туларында немесе мөрлерінде қолданылады және типи – бүгінде дакота және лакота тайпалары қолданатын жазу. Типи сөзі Канада ағылшын тілінде жиірек кездеседі, ал тепи сөзі американдық ағылшын сөздіктерінде, «Британника энциклопедиясында» және «Колумбия электрондық энциклопедиясында» көбірек қолданылады. Вигвам немесе «викиуп» – діңгек құрылымына қабатталған қабықтан жасалған күмбез тәрізді баспана, оны әртүрлі тайпалар, әсіресе аң аулау лагерьлерінде пайдаланған. Вигвам термині жиі конустық тері типине қате қолданылады. Бір кезде француз және ағылшын тілдеріндегі барлық түпкілікті тұрғын үйлерді білдіретін жалпы аударма «ложа» болды, соның салдарынан терлеу үйі, ложалық қарағай, Қызыл ложа сияқты көптеген қосымша атаулар мен жер-су атаулары пайда болды.
A tipi or tepee ('/t//iː//p//i/ TEEpee) is a conical lodge tent that is distinguished from other conical tents by the smoke flaps at the top of the structure, and historically made of animal hides or pelts or, in more recent generations, of canvas stretched on a framework of wooden poles. The loanword came into English usage from the Dakota language and Lakota language. Historically, the tipi has been used by certain Indigenous peoples of the Plains in the Great Plains and Canadian Prairies of North America, notably the seven tribes of the Sioux, as well as among the Iowa people, the Otoe and Pawnee, and among the Blackfeet, Crow, Assiniboines, Arapaho, and Plains Cree. They are also used west of the Rocky Mountains by Indigenous peoples of the Plateau such as the Yakama and the Cayuse. They are still in use in many of these communities, though now primarily for ceremonial purposes rather than daily living. Modern tipis usually have a canvas covering. Non Native people have often stereotypically and incorrectly assumed that all Native Americans in the United States and Indigenous peoples in Canada have at one point lived in tipis, which is incorrect, as many Native American cultures and civilizations and First Nations from other regions have used other types of dwellings (pueblos, wigwams, hogans, chickees, and longhouses). Stephen Return Riggs' 1852 Dakota English dictionary, which was sponsored by the Minnesota Historical Society spells it as tipi. Eugene Buechel spells it as tipi in his Lakota English dictionary. Dakota ethnographer Ella Deloria used the spelling tipi throughout her writings, including in her essential book The Dakota Way of Life. Lakota linguist Albert White Hat developed his own Lakota orthography and used tipi as the spelling. The tipi image is used on almost all Dakota/Lakota tribal flags or seals, and tipi is the spelling used by Dakota and Lakota tribes today. The spelling tipi is the one most common in Canadian English whereas the spelling tepee is the most common one according to American English dictionaries and the Encyclopedia Britannica and the Columbia Electronic Encyclopedia. The wigwam or "wickiup", a dome shaped shelter typically made of bark layered on a pole structure, was also used by various tribes, especially for hunting camps. The term wigwam has often been incorrectly used to refer to a conical skin tipi. The conventional translation in French and English for all Indigenous dwellings at one time was "lodge," resulting in many compounds and place names such as sweatlodge, lodgepole pine, Red Lodge, and so on.
Құрылымы
Типи басқа конустық шатырлардан құрылыстың жоғарғы жағындағы түтін тежегіштерімен ерекшеленеді. Типи берік, қыста жылу және жайлылық береді, жазда салқын, ал қатты жаңбыр кезінде құрғақ болады. Типилерді адамдар көшіп кеткенде жылдам құрастыра алады және жаңа жерге қоныстанғанда тез қайта орната алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл көшпелі өмір салтын ұстанған далалық үндістер үшін маңызды болды. Тайпалар отбасылық топтардың жақсы ұйымдастырылған лагерь шеңберлерін құрады, олар отбасылық топтағы, қауымдастықта немесе рәсімдердегі дәрежесіне немесе рөліне қарай орналасқан бірнеше типіден тұратын. Әдетте, есік және лагерь ашықтары күн шығысына қарай шығысқа қарап тұрады. Салушылар төменгі ұштарын сыртқа тартып, жерде шамамен 3 метрлік диаметрі бар шеңбер жасайды. Олар бір-біріне тігілген, күйдірілген және күйдірілмеген бизон терісінен жасалған жамылғыны жабады, содан кейін оны негізінде қадамен бекітеді. "Жоғары жағында, түтіннің шығуын жеңілдету үшін жел соққан жаққа ашық болатындай етіп, қосымша тері жаға ретінде орнатылған. Есік үшін төменгі ашылу қалдырылған, ол құлап жатқан қаптама ретінде қолданылатын қосымша терімен жабылады. От ошағы мен төсектерді орналастыру оджибва шатырындағыдай. Шырша немесе бальзам бұтақтарының орнына шөп қолданылады". Типилерде құрылымнан ажыратылатын жамылғы бар. Жамылғы дәстүрлі түрде бизон терісінен, қосымша тері немесе мата астардан және кенеп немесе бизон бұзауының терісінен жасалған есіктен жасалған. Қазіргі заманғы шатырлар көбінесе кенептен жасалады. Кейінгі резервация кезеңінде зейнеткер жауынгерлер тайпа тарихындағы әртүрлі оқиғаларды, соның ішінде американдықтармен болған шайқастарды бейнелейтін кенепке суреттер салды. Хе Нупа Ваника (Жозеф Екі Мүйізсіз), Кіші Бигхорн шайқасы сияқты 40 шайқаста шайқасқан Хункапа Лакота жауынгері, қазір мұражайларда сақталатын көптеген типи суреттерімен, қалқандарымен және жылқы мүсіндерімен танымал.
Ұстазы
Бүгінде тайпалар типті дәстүрлі, ғылыми және психологиялық білімдерді жеткізу құралы ретінде пайдаланады. Сиксика (Blackfoot) тайпасының әлемге көзқарасы типи пішініне негізделген, ол Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы туралы ілімдеріне әсер еткен. Кри қауымдарында типи әйелдердің күшін және отбасының негізі ретіндегі олардың рөлін көрсете алады. Лакота қауымдарында жастарға типи құрастыру жолы үйретіледі, әр жотақ түрлі дәстүрлі құндылықтарды бейнелейді, сонымен қатар геометрия және ұжымдық жұмыс та үйретіледі.