Кіріспе

Типи немесе тепи (/t/iː/p/i/ TEEpee) – бұл басқа конустық шатырлардан құрылыстың жоғарғы жағындағы түтін қақпақтарымен ерекшеленетін, тарихи түрде жануарлардың терісінен немесе терісінен жасалған, ал соңғы ұрпақтарда ағаш бағаналардың шеңберіне керілген кенептен тұратын шатыр. Бұл сөз ағылшын тіліне дакота және лакота тілдерінен келген. Тарихи тұрғыдан, типиді Солтүстік Американың Ұлы жазығындағы және Канада далаларындағы жазықтықтардың белгілі бір халықтары қолданған, әсіресе Сиу тайпаларының жеті бөлімі, сондай-ақ Айова, Ото, Пауни, Қара аяқты, Кроу, Ассинибойн, Арапахо және жазық Кри халықтары. Олар Роки тауларының батысында Якама және Кайузе сияқты плато халықтары тарапынан да қолданылған. Көптеген қауымдастықтарда типилер әлі де қолданыста, бірақ қазір көбінесе салтанатты мақсаттар үшін, күнделікті тұру үшін емес. Қазіргі типилер көбінесе кенептен жасалған. АҚШ-тағы барлық түпкілікті американдықтар мен Канададағы түпкілікті халықтардың бәрі бір кезде типилерде өмір сүрген деген қате түсінік тараған, бірақ бұл дұрыс емес, өйткені көптеген түпкілікті американдық мәдениеттер мен өркениеттер, сондай-ақ басқа аймақтардағы алғашқы халықтар басқа тұрғын үйлерді (пуэбло, вигвам, хоган, чики, және лонгхаус) пайдаланған. Стивен Риггстің 1852 жылғы Миннесота тарихи қоғамының қолдауымен жарық көрген «Дакота-ағылшын сөздігінде» бұл сөз типи деп жазылған. Эуджин Бюхел өзінің лакота-ағылшын сөздігінде де типи деп жазған. Дакота этнографы Элла Делория өзінің барлық жазбаларында, соның ішінде «Дакотаның өмір жолы» атты маңызды кітабында типи орфографиясын қолданған. Лакота тілшісі Альберт Уайт Хэт өзінің лакота орфографиясын жасап, типи сөзін осылай жазған. Типи бейнесі дакота/лакота тайпаларының барлық туларында немесе мөрлерінде қолданылады және типи – бүгінде дакота және лакота тайпалары қолданатын жазу. Типи сөзі Канада ағылшын тілінде жиірек кездеседі, ал тепи сөзі американдық ағылшын сөздіктерінде, «Британника энциклопедиясында» және «Колумбия электрондық энциклопедиясында» көбірек қолданылады. Вигвам немесе «викиуп» – діңгек құрылымына қабатталған қабықтан жасалған күмбез тәрізді баспана, оны әртүрлі тайпалар, әсіресе аң аулау лагерьлерінде пайдаланған. Вигвам термині жиі конустық тері типине қате қолданылады. Бір кезде француз және ағылшын тілдеріндегі барлық түпкілікті тұрғын үйлерді білдіретін жалпы аударма «ложа» болды, соның салдарынан терлеу үйі, ложалық қарағай, Қызыл ложа сияқты көптеген қосымша атаулар мен жер-су атаулары пайда болды.

Құрылымы

Типи басқа конустық шатырлардан құрылыстың жоғарғы жағындағы түтін тежегіштерімен ерекшеленеді. Типи берік, қыста жылу және жайлылық береді, жазда салқын, ал қатты жаңбыр кезінде құрғақ болады. Типилерді адамдар көшіп кеткенде жылдам құрастыра алады және жаңа жерге қоныстанғанда тез қайта орната алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл көшпелі өмір салтын ұстанған далалық үндістер үшін маңызды болды. Тайпалар отбасылық топтардың жақсы ұйымдастырылған лагерь шеңберлерін құрады, олар отбасылық топтағы, қауымдастықта немесе рәсімдердегі дәрежесіне немесе рөліне қарай орналасқан бірнеше типіден тұратын. Әдетте, есік және лагерь ашықтары күн шығысына қарай шығысқа қарап тұрады. Салушылар төменгі ұштарын сыртқа тартып, жерде шамамен 3 метрлік диаметрі бар шеңбер жасайды. Олар бір-біріне тігілген, күйдірілген және күйдірілмеген бизон терісінен жасалған жамылғыны жабады, содан кейін оны негізінде қадамен бекітеді. "Жоғары жағында, түтіннің шығуын жеңілдету үшін жел соққан жаққа ашық болатындай етіп, қосымша тері жаға ретінде орнатылған. Есік үшін төменгі ашылу қалдырылған, ол құлап жатқан қаптама ретінде қолданылатын қосымша терімен жабылады. От ошағы мен төсектерді орналастыру оджибва шатырындағыдай. Шырша немесе бальзам бұтақтарының орнына шөп қолданылады". Типилерде құрылымнан ажыратылатын жамылғы бар. Жамылғы дәстүрлі түрде бизон терісінен, қосымша тері немесе мата астардан және кенеп немесе бизон бұзауының терісінен жасалған есіктен жасалған. Қазіргі заманғы шатырлар көбінесе кенептен жасалады. Кейінгі резервация кезеңінде зейнеткер жауынгерлер тайпа тарихындағы әртүрлі оқиғаларды, соның ішінде американдықтармен болған шайқастарды бейнелейтін кенепке суреттер салды. Хе Нупа Ваника (Жозеф Екі Мүйізсіз), Кіші Бигхорн шайқасы сияқты 40 шайқаста шайқасқан Хункапа Лакота жауынгері, қазір мұражайларда сақталатын көптеген типи суреттерімен, қалқандарымен және жылқы мүсіндерімен танымал.

Ұстазы

Бүгінде тайпалар типті дәстүрлі, ғылыми және психологиялық білімдерді жеткізу құралы ретінде пайдаланады. Сиксика (Blackfoot) тайпасының әлемге көзқарасы типи пішініне негізделген, ол Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы туралы ілімдеріне әсер еткен. Кри қауымдарында типи әйелдердің күшін және отбасының негізі ретіндегі олардың рөлін көрсете алады. Лакота қауымдарында жастарға типи құрастыру жолы үйретіледі, әр жотақ түрлі дәстүрлі құндылықтарды бейнелейді, сонымен қатар геометрия және ұжымдық жұмыс та үйретіледі.