Кіріспе
Бағалы қағаздармен алаялықтың бір түрі
"Қопару және сату" (P&D) – бұл бағалы қағаздармен алаялықтың бір түрі, онда жалған және сенімсіз оң пікірлер арқылы өзіне тиесілі акцияның бағасы жасанды түрде көтеріледі ("қопару"), мақсаты – арзан бағамен сатып алынған акцияны қымбатқа сату ("сату"). Ал схеманың ұйымдастырушылары асыра бағаланған акцияларын "сатып" (сату) бітіргеннен кейін бағасы төмендейді және инвесторлар ақшаларын жоғалтады. Бұл көбінесе кішкентай капиталдағы криптовалюталар мен өте кішкентай корпорациялар/компаниялар, яғни "микрокаптар" үшін тән. Бұрын алаяқтар суық қоңырауларға сүйенсе, қазір Интернет спам электрондық пошта, инвестициялық зерттеу сайттары, әлеуметтік желілер және дұрыс емес ақпарат арқылы көптеген потенциалды инвесторларға қол жеткізудің арзан және оңай жолын ұсынады.
Сценарийлер
Pump and dump схемалары электрондық пошта арқылы спам жіберу, жалған баспасөз хабарламалары тарату немесе "қайнаған қазан" брокерлік кеңселерден (2000 жылғы "Қайнаған қазан" фильмінде көрсетілгендей) телемаркетинг арқылы интернетте жүзеге асырылуы мүмкін. Көп жағдайда акцияларды насилендіруші жақын арада жаңалықтар болатындығы туралы "ішкі" ақпаратқа ие екенін мәлімдейді. Жаңалықтар бюллетендері бейтарап ұсыныстар беруді мақсат етеді, бірақ кейін өз пайдалары үшін компанияны "ыстық" акция ретінде жарнамалайды. Насилендірушілер онлайн чаттарда немесе интернет форумдарында оқырмандарды акцияларды жылдам сатып алуға шақыратын хабарламалар жариялауы мүмкін. Осы принцип Ұлыбританияда да қолданылады, онда бағытталған компаниялар әдетте AIM немесе OFEX нарығындағы шағын компаниялар болып табылады. Бұл шабуылдың заманауи нұсқасы "бұзу, сорғылау және тастау" деп аталады. Бұл жағдайда, адам арзан акцияларды сатып алады, содан кейін бұзылған брокерлік шоттарды пайдаланып, осы акциялардың көп көлемін сатып алады. Нәтижесінде баға өседі, көбінесе күндізгі трейдерлер акция бағасының жылдам өсуін байқап, оны одан әрі итермелейді. Алғашқы акционерлер кейіннен үстеме ақымен ақшалай табысқа ие болады. Pump and dump схемалары криптовалюта нарығында да кеңінен таралған, әсіресе криптовалюта биржаларындағы төмен нарықтық капиталға және төмен өтімділікке ие монеталарды нысаналайды. Фирманың негізін қалаушы Джордан Белфорт осы схемадағы рөлі үшін қылмыстық жаза алды. Кейіннен ол өзінің тарихын "Уолл-стриттің қасқыры" атты мемуарға айналдырды, ол кейіннен сол аттас "Оскарға" үміткер болған фильмге бейімделді.
Джонатан Лебед
Dot com-дардың қарқыны шарықтаған кезде, көптеген адамдар акциялық интернет-форумдарында көп уақыт өткізгенде, 15 жасар Джонатан Лебед интернет арқылы табысты «көтеріп, тастау» схемасын жүзеге асырды деген күдік туды. Лебед арзан акцияларды сатып алып, оларды форумдарда жарнамалап, бағаның өскенін көрсеткен. Күнделікті инвесторлар акция сатып алғанда, Лебед өзінің акцияларын пайдаға сатқан, ал қалған инвесторлар зиян шекті. Ол АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясының (SEC) назарына ілікті, ол оған қарсы қауіпсіздікті манипуляциялау туралы азаматтық сот ісін қозғады. Лебед айыптауды мойындамай, барлық табысының бір бөлігін төлеп, келісімге келді. Ол бұрынғы қатесін мойындаған жоқ, бірақ болашақта бағалы қағаздарды манипуляцияламауға уәде берді.
Enron компаниясы
2001 жылдың сәуірінде, Enron компаниясы құлағанға дейін, Enron компаниясының басшылары, Wall Street-тің ең тәжірибелі сарапшыларын да алдаған басқа да заңсыз әрекеттермен қатар, акцияларды көтеріп, кейін құнсыздандырудың ("pump and dump") күрделі схемасына қатысты. Enron компаниясына арналған Yahoo форумындағы анонимді хабарламаларды зерттеу компанияның карта үйі сияқты тез құлайтынын, ал инвесторлар акциялар құны жоғары тұрғанда олардан құтылу керектігін болжады. Enron компаниясы акция бағасын көтеру үшін жалған пайда туралы мәлімдеме жасағаннан кейін, нақты көрсеткіштерді күмәнді есептеу амалдары арқылы жасырды. Компания банкротқа ұшырар алдында 29 Enron басшысы құны жоғары акцияларды миллиард доллардан астам сомаға сатты.
Park Financial Group және International Media Solutions, LLC компаниясы
Park Financial Group, Spear & Jackson және International Media Solutions, LLC акциялардың бағасын көтеріп, оларды қымбатқа сату схемасына қатысты, нәтижесінде акция бағасы 14,00 долларға өсіп, күн сайын 100 000-нан астам акция сатылды, бұл Spear & Jackson компаниясына шамамен 3 миллион доллар пайда әкелді. 2005 жылы Spear & Jackson және International Media Solutions компаниялары 8 миллион доллардан астам сомада айыппұл төледі, соның ішінде олардың екі басшы қызметкері – Кермит Дж. Сильва мен Йоланда Веласкес жеке қаражатынан әрқайсысы 420 000 доллардан қосымша төледі. 2007 жылдың 5 желтоқсанында Парк пен компания президентіне 113 000 доллардан астам айыппұл мен өтемақы төлеуге бұйрық берілді.
Langbar International халықаралық
Лэнгбар Интернешнл корольдік корпорация ретінде басталып, Лондон қор биржасының бөлігі – Альтернативтік инвестициялық нарықтағы ең ірі «сорғы-төңкергіш» алаяқтығы болды. Компания бір кезде Бразилиядағы бар емес банктік депозиттерге негізделген 1 миллиард доллардан астам құнға бағаланған. Бас конспираторлардың ешқайсысы сотталмаған, бірақ олардың қазіргі орналасқан жері белгілі. Компания активтері туралы салғырт қате мәлімдеме жасаған бір адам кінәлі деп танылып, директорлық қызметтен шеттетілді. 100 миллион фунт стерлингке дейін шығынға ұшыраған инвесторлар алаяқтардың біреуін сотқа беріп, 30 миллион фунт стерлинг қайтарып алды.
Мори Тобин
2018 жылдың сәуір айында Морри Тобин және басқалар оффшорлық шоттарды пайдаланып, «сорғы және төңкер» схемасы арқылы 165 миллион доллардан астам пайда тапты. Федералды агенттердің сұрақтарына жауап бергенде Тобин агенттерге Йель университетінің футбол жаттықтырушысын қатыстыратын тағы бір схемаға қатысқанын айтты, бұл 2019 жылғы колледжге түсу үшін пара алуға байланысты дауға себеп болды. 2019 жылдың ақпан айында Тобин құпияласу және бағалы қағаздармен алаяқтық жасау қылмыстарына кінәлі деп танылды. 2019 жылдың 7 маусымында федералды судья Тобиннен 4 миллион доллар тәркіледі.
Крипто валюталар
Реттелмеген нарық екендігінің және криптовалютаның көп бөлігінің шамалы адамдардың қолында шоғырланғандығының салдарынан, Bitcoin сияқты көптеген криптовалюталардың бағасы «помпа және төгу» схемаларына өте осал. Telegram және Discord сияқты әлеуметтік желілерде ұйымдастырылған мұндай схемалар кездеседі.
Қалпына келтіру
Спам-хабарламалардың арасында акцияларды көтеріп, кейін құлату арқылы алаяқтық жасау жиі кездеседі, бұл спам-хабарламалардың шамамен 15% құрайды. 2004 жылдың қаңтары мен 2005 жылдың шілдесі аралығында жіберілген 75 000 сұралмаған электрондық хаттарды талдау көрсетті, спам жіберушілер осы әдіс арқылы орташа есеппен 4,29% кіріс таба алады, ал спам-хабарламаға сене тұсқандар екі күн ішінде инвестицияларының шамамен 5,5% -ын жоғалтады. Бёме мен Хольц жасаған зерттеу де осыған ұқсас нәтижелерді көрсетіп тұр. Спам арқылы таңдалған акциялар көбінесе 5 доллардан арзан, ірі биржаларда саудаланбайтын, айналымы аз және қысқа мерзімді сатуға қиын немесе мүмкін емес акциялар болып табылады. Спам жіберушілер хабарлама жібермес бұрын акцияларды сатып алады және хабарлама жіберілген күні сатады.
Басқа схемалармен салыстыру
"Памп және шөгінді" алаялығы – экономикалық көпіршіктің бір түрі. Бұл схема мен көптеген басқа көпіршіктер арасындағы басты айырмашылық – "памп және шөгінді" көпіршігі заңсыз әрекеттер арқылы әдейі жасалады. Памп және шөгінді схемасы көп жағынан Понци схемасына ұқсас (екі алаялықтың да мақсаты – промоутерлерді және/немесе алғашқы инвесторларды кейінгі инвесторлардың ақшасы есебінен байыту үшін дұрыс емес мәлімдемелер жасау), алайда, схемалар арасында бірнеше айырмашылық бар: Понци типті инвестициялар көбінесе бір-біріне таныс адамдар арасында жеке саудаланады, ал памп және шөгінді схемалары әдетте жалпы жұртшылыққа ұсынылады және қоғамдық қор биржаларында саудаланады. Сондай-ақ, құрбандар мен қылмыскерлер бір-бірімен таныс емес. Понци схемалары әдетте инвестициялар бойынша нақты кіріс беруді уәделейді және/немесе тұрақты және үнемі кіріс көрсететін жалған деректерді қамтиды, ал памп және шөгінді схемалары тек жалпы және/немесе айтарлықтай пайда табу мүмкіндігі туралы уәделермен келеді. Понци схемалары көбінесе салыстырмалы түрде ұзақ мерзімде пайда табуды күтумен байланысты және айлар, жылдар немесе тіпті ондаған жылдар бойы олардың сөзсіз құлауына дейін созылуы мүмкін. Ал, памп және шөгінді алаялықтары өте жылдам пайда табуға арналған және апталар, күндер немесе тіпті сағаттар ішінде жүзеге асырылады. Понци схемалары кейде бастапқыда заңды болуы тиіс, бірақ ақырында күтілгендей жұмыс істемейтін инвестициялық құралдардың нәтижесі болып табылады. Ал, памп және шөгінді схемалары бастапқы тұжырымдамасынан бастап алаяқтық болуға бағытталған, бірақ памп және шөгінді схемаларын қолданушылардың кең таралған тактикасы – бұрынғы заңды бизнесті (жетіспейтін немесе тоқтатылған) немесе тіпті оның атын иелену, оның акцияларын памптау және шөгіндіге түсіру үшін. Жоғарыда аталған себептерге байланысты, Понци схемалары дәлелдердің көп көлемін қалдыруға бейім. Оларды анықталғаннан кейін қудалау әлдеқайда оңай, және көбінесе қатаң қылмыстық жазаларға әкеледі. Памп және шөгінді алаялығы басқа спам түрлерінен (мысалы, алдын ала төлемді алаяқтық электрондық пошталар мен лотереялық арамшалық хабарламалары) ерекшеленеді, өйткені ол алушыдан спамдермен байланысқа түсуді немесе күтілетін "жеңіске" ие болу үшін немесе банк шоттарынан ақша аудару үшін талап етпейді. Бұл памп және шөгінді спамның көзін анықтауды қиындатады және акция таңбасының суретін қамтитын кішкентай, іздеуге келмейтін кескін файлынан тұратын "минималистік" спамның пайда болуына әкелді.
Ponzi type investments are privately traded, often between individuals that are known to one another, whereas pump and dump schemes are typically marketed to the general public and traded on public stock exchanges and the victims and perpetrators are not acquainted with each other. Ponzi schemes typically promise very specific returns on investments and/or include falsified records implying consistent and steady returns, whereas pump and dump schemes only come with general and/or implied promises of substantial profits. Ponzi schemes typically come with the expectation of profit over a relatively extended period of time and typically last for months, years or even decades before their inevitable collapse. By comparison, pump and dump scams are designed to make profits extremely quickly and are executed over a period of weeks, days or even hours. Ponzi schemes are occasionally the result of investment vehicles that are originally intended to be legitimate but ultimately fail to perform as expected. By comparison, pump and dump schemes are invariably intended to be scams from their conception, although a fairly common tactic employed by pump and dump schemers is to take over a once legitimate business (one that is either failing or defunct), or even just its name, in order to pump and dump its stock. For all of the above reasons, Ponzi schemes tend to leave a far more extensive trail of evidence. They are typically much easier to prosecute after they are discovered, and often result in much stiffer criminal penalties. Pump and dump scams differs from many other forms of spam (such as advance fee fraud emails and lottery scam messages) in that it does not require the recipient to contact the spammer to collect supposed "winnings", or to transfer money from supposed bank accounts. This makes tracking the source of pump and dump spam difficult, and has also given rise to "minimalist" spam consisting of a small untraceable image file containing a picture of a stock symbol.
Скалпинг пен әлеуметтік желілер
"Памп және дамп" алаялығының бір түрі "скальпинг" деп аталады. Скальпинг схемасында, акцияны насилдеуші акцияға үлестік қойма салатынымен, акцияны сату ниетін жарияламай, акцияны жарнамалайды. Акцияны ұсыну арқылы (көбінесе, бірақ міндетті емес, жоғары бағаны көрсету немесе айтарлықтай табыс әкелетіні туралы жалпылама уәде беру арқылы), насилдеуші басқаларды акцияны сатып алуға көндіреді, бұл акция бағасы мен сауда көлемінің уақытша өсуін қамтамасыз етеді, соның арқасында "скальпер" күдіксіз инвесторларға акцияларын сатуға және пайда табуға мүмкіндік алады. Скальпинг алаяқтары көбінесе әлеуметтік желілер арқылы (мысалы, Twitter) жүзеге асырылады және АҚШ-та қылмыстық және азаматтық жауапкершілікке алып келуі мүмкін. Басқа "памп және дамп" схемалары сияқты, скальпинг алаяқтары көбінесе микрокапиталды акцияларды нысаналайды, себебі олардың төмен сауда көлемі салыстырмалы түрде аз көлемдегі сатып алудың акция бағасын айтарлықтай өсіруіне мүмкіндік береді. Әлеуметтік желілердің дамуын ескере отырып, скальпинг алаяқтары соңғы жылдары АҚШ-тағы реттеушілердің назарындағы маңызды мәселеге айналды.
Қысқа және бұрмалау
"Pump and dump" алаялығының тағы бір түрі – "short and distort" керісінше жұмыс істейді. Акцияны бірінші сатып алып, кейін сату алдында оның бағасын жасанды түрде көтерудің орнына, "short and distort" алаяғында алдамшы бірінші акцияны қысқа сатады, содан кейін сын немесе акцияға қатысты теріс болжамдарды пайдаланып, бағасын жасанды түрде төмендетеді – бұл "pump and dump" сияқты әдістерді қолдану арқылы жасалады. Содан кейін алдамшы, акцияны арзанға қайта сатып алып, қысқа позициясын жабады.
Реттеу
Манипуляторлардың сорғы-төгу схемаларын реттеу және шектеудің бір жолы – осы схемамен ең көп байланысты акциялар санатын анықтау. Осы мақсатта, арзан акциялар (пенни стоктар) күш-жігерді күшейтудің басты нысаны болды. АҚШ-та реттеушілер арзан акцияны бірқатар нақты стандарттарға сай келетін бағалы қағаз ретінде анықтады. Критерийлерге бағасы, нарықтық капиталдануы және акционерлік капиталдың ең төменгі деңгейі кіреді. Бағасына қарамастан, ұлттық қор биржасында сауда-саттыққа шығарылатын бағалы қағаздар арзан акция ретінде реттеушілік белгіден босатылады, себебі биржада сауда-саттыққа шығарылатын бағалы қағаздар манипуляцияға көбірек бейім емес деп есептеледі. Сондықтан, 2008-2009 жылдардағы нарық құлдырауы кезінде $1.00-ден төмен бағамен сауда-саттық жасаған Citigroup (NYSE:C) және NYSE-де тіркелген басқа да бағалы қағаздар, «арзан бағалы» қағаздар ретінде қарастырылғанымен, техникалық тұрғыдан «арзан акциялар» емес еді. АҚШ-та арзан акциялармен сауда жасау негізінен Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) мен Қаржы индустриясын реттеуші ұйым (FINRA) жүзеге асыратын ережелер мен нормалар арқылы бақыланады. Алайда, мұндай бақылаудың бастауы мемлекеттік бағалы қағаздар заңнамасында жатыр. Джорджия штаты арзан акцияларға қатысты заңды алғаш рет қабылдады. Штат хатшысы Макс Клеланд, оның кеңсесі мемлекеттік бағалы қағаздар заңдарын орындады, осы заңның негізгі жақтаушысы болды. Сол кездегі Джорджия Бас Ассамблеясындағы жалғыз брокер Чесли В. Мортон, Джорджия Өкілдер палатасындағы заң жобасын демеушілік етті. Кейіннен Джорджия штатының арзан акциялар заңы сотқа шағымданылды. Алайда, заң АҚШ округтік сотында қолдау тапты және басқа штаттарда қабылданған заңдардың үлгісіне айналды. Одан кейін FINRA және SEC арзан акцияларға қатысты ережелерін кең ауқымда қайта қарады. Бұл ережелер Блиндер, Робинсон және Компания сияқты арзан акциялар секторында маманданған брокерлерді жабуға немесе олардың қызметін шектеуге тиімді болды. Фирмасы құлағаннан кейін 1992 жылы Майер Блиндер бағалы қағаздармен алаяқтық жасағаны үшін түрмеге қамалды. Дегенмен, осы ережелер бойынша санкциялар тіркелмеген топтар мен жеке тұлғалар жасаған сорғы-төгу схемаларына қарсы тиімді шаралар ұсына алмайды.