Кіріспе
Ежелгі Грекияның Спарта қаласында бағынышты халық – гелоттар (/h/ɛ/l/ə/t/s/, /'/h/iː/l/ə/t/; εἵλωτες, heílotes) – Спарта билігіндегі Лакония және Месения аймақтарының халқының көп бөлігін құрады. Олардың нақты мәртебесі туралы ежелгі заманнан бері пікірталас болып келеді, яғни олар ежелгі грек тайпасы ма, әлеуметтік топ ма, әлде екеуінің де бірікмесі ме? Мысалы, Критий гелоттарды "ең жоғарғы құлдар" деп сипаттаса, ал Поллукс оларды "еркіндік пен құлдықтың арасындағы" мәртебеде екенін айтқан. Жерге байланған гелоттар негізінен ауыл шаруашылығымен айналысып, Спарта азаматтарын экономикалық тұрғыдан қамтамасыз етті. Спарта азаматтарына шаққанда гелоттардың саны Спарта мемлекетінің тарихында әртүрлі болды; Геродоттың мәліметінше, б.з.д. 479 жылы Платея шайқасы кезінде 5000 спарталық сарбазға 7 гелот шаққан. Сондықтан гелот халқын бақылауда ұстау және олардың көтерілісін болдырмау спарталықтар үшін маңызды мәселелердің бірі болды. Гелоттарға қатысты ритуалдық зорлық-зомбылық пен қорлау жиі орын алды. Әр жылдың күзінде Спарта полисі гелоттарға соғыс жариялап, оларды Криптея мүшелерінің діни жазадан қорқымай өлтіруіне және зорлық-зомбылық жасауына мүмкіндік берді. Гелоттардың жағдайын жақсартуға жасалған әрекеттер мен көтерілістер де болды, мысалы, б.з.д. 399 жылғы Синадонның қастандығы. Алайда Платон "Заңдар" еңбегінде Криптея жасаған кісі өлтірулер туралы ештеңе айтпайды.
The helots ('/h//ɛ//l//ə//t//s//, /'/h//iː//l//ə//t//s/; εἵλωτες, heílotes) were a subjugated population that constituted a majority of the population of Laconia and Messenia – the territories ruled by Sparta. There has been controversy since antiquity as to their exact characteristics, such as whether they constituted an Ancient Greek tribe, a social class, or both. For example, Critias described helots as "slaves to the utmost", whereas according to Pollux, they occupied a status "between free men and slaves". Tied to the land, they primarily worked in agriculture as a majority and economically supported the Spartan citizens. The proportion of helots in relation to Spartan citizens varied throughout the history of the Spartan state; according to Herodotus, there were seven helots for each of the 5,000 Spartan soldiers at the time of the Battle of Plataea in 479 BC. Thus the need to keep the helot population in check and to prevent rebellion were major concerns of the Spartans. Helots were ritually mistreated and humiliated. Every autumn the Spartan polis declared war on the helots, allowing them to be killed and abused by members of the Crypteia without fear of religious repercussion. Uprisings and attempts to improve the lot of the helots did occur, such as the conspiracy of Cinadon of 399 BC. Plato on the other hand does not mention the killings by the Crypteia at all in Laws.
Этимология
"Хелот" атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Гелланик бойынша, бұл сөз Спартаның оңтүстігіндегі Хелос ауылымен байланысты. Паузанияс былай дейді: "Оның тұрғындары Лакедемон мемлекетінің алғашқы құлдары болды және гелоттар деп аталды". Дегенмен, бұл түсінік этимологиялық тұрғыдан аса сенімді емес. Тіл білімі мамандары бұл сөзді ϝελ, wel түбірімен, сондай-ақ ἁλίσκομαι, halískomai ("тұтқынға алыну, әскери тұтқынға түсу") сөзімен байланыстырады. Шындығында, кейбір ежелгі авторлар бұл терминді этникалық деп емес, құлдықтың белгісі ретінде қарастырды: Сиракузалық Антиох былай жазады: "Экспедицияға қатыспаған лакедемондықтар құл деп жарияланып, гелоттар деп аталды", ал Теопомп (фрагмент 122), Афинейдің (VI, 416c) келтіргенінше, "бір тайпа құлдарын гелоттар деп атады, ал екіншілері оларды пенестаи деп атады". Бұл мәтіндердің барлығында топты гелоттар деп атау – олардың құлдыққа түсірілуінің маңызды және символдық сәті болып табылады. Осылайша, олар анонимді дулой (құлдар) -дан институционалдық тұрғыдан ерекшеленеді. Әрине, жаулап алу гелотизмнің бір аспектісін құрады; сондықтан б.з.б. 8 ғасырындағы Мессендік соғыстарда жеңілген мессендіктер Геродоттың айтуынша, гелоттармен теңестірілді. Ертедегі гелоттардың жағдайы Теопомптың сөзіне сүйенсек, дориандықтар бағындырған алғашқы ахейлерден тараған деген тұжырымдамадан көрінеді. Бірақ барлық ахейлер де гелотизмге ұшыраған жоқ: гиакинфия фестивалінің отаны – Амикла қаласы, сондай-ақ басқалары да ерекше мәртебеге ие болды. Заманауи авторлар баламалы теорияларды ұсынады: Сиракузалық Антиохтың пікірінше, гелоттар – Мессендік соғыстарға қатыспаған лакедемондықтар; ал Эфор Киме үшін олар Хелостан шыққан периоэки ("айналасындағы қауымдастықтардың тұрғындары"), олар көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін құлдыққа түсті.
Ағаштар мен клерлер
Хеллоттар азаматтарға үй шаруасын атқаруға немесе клерои, яғни, олардың жер участаларын өңдеуге тағайындалған. Клеройлар – Спартаның Месенияны жаулап алуынан кейінгі алғашқы бөліністері. Әртүрлі дереккөздерде Спарталықтарға бірге жүретін қызметшілер туралы айтылады. Плутархтың сөзіне қарағанда, патша Агис II-нің әйелі Тимая, "өз құл қыздары арасында сыбырлап", күткен баласының әкесі күйеуі емес, Алкибиад екенін айтқан, бұл олардың арасындағы сенімділікті көрсетеді. Кейбір авторлардың пікірінше, б.з.д. IV ғасырда азаматтар тұрмыстық қажеттері үшін құлдарды да пайдаланған. Алайда, бұл мәселе даулы. Кейбір хеллоттар жас спарталықтардың агоге, спарталық тәрбиесі кезінде қызмет ететін, μόθωνες / móthōnes (төменде қараңыз) есімді жеке қызметшілер болған. Сонымен қатар, құлдар сияқты, хеллоттар да қолөнершілер немесе саудагерлер болатын. Олар егіндерінің белгілі бір бөлігін (ἀποφορά / apophorá) тапсыруға міндетті, ал қалғанын өздерінде қалдыратын. Плутархтың мәліметінше, бұл бөлік еркек үшін 70 медимн арпа, әйел үшін 12 медимн арпа, сондай-ақ жауынгер мен оның отбасының немесе жесір әйелдің қажеттіліктеріне сай май мен шараптың белгілі бір мөлшері болған. Тиртей апофораның болуын жоққа шығарады: "Екіншіден, оларға белгілі бір салық салынбаса да, егістік жерлерінің өнімдерінің жартысын Спартаға әкеліп берген. Үлкен жүктермен жүктелген есектердей, өздерінің мықты егелеріне қажеттіліктен жартылай өнімдерін жеткізген". Паузания бірінші Мессендік соғыстан кейінгі кезеңді сипаттайды, сол кезде жағдайдың нашарлауы мүмкін. Сонымен қатар, өнімнің бір бөлігін алу үшін хеллоттарды үнемі бақылау қажет болғандықтан, мұндай салықты алыс Месенияға енгізу қиын болған. Тиртей ақын болғандықтан, бұл көрсеткіш қазіргі заманғы "жарты патшалық" сияқты поэтикалық тілдес болуы мүмкін. Шындығында, бұл цитатаның бірінші кезекте хеллоттарға қатысты екендігі талқыланады, өйткені Тиртейдің Екінші Мессендік соғысты сипаттауы жау фалангаларына қатысты, бірінші соғыс Мессен халқының хеллоттар емес, Спартаның вассалы ретінде аяқталуы мүмкін екенін көрсетеді. Салықтарын төлегеннен кейін, хеллоттар жақсы өмір сүре алатын; Лакония мен Месенияның жерлері өте құнарлы болды және көбінесе жылына екі дүркін өнім алуға мүмкіндік берді. Олар жеке меншікке ие болуға құқылы болған сияқты: б.з.д. 425 жылы кейбір хеллоттардың өздеріне қайықтары болған. Белгілі бір деңгейде байлыққа қол жеткізуге болады: б.з.д. 223 жылы 6000 хеллот әрқайсысы 500 драхмадан өз бостандығын сатып алды, бұл сол кезде үлкен сома еді.
Демография
Хелоттар отбасылық бірліктерде өмір сүрді және кем дегенде де-факто өз ара одақтар құра алды. Гректердегі басқа құлдарға қарағанда хелоттардың отбасыларының таратылу қаупі аз болғандықтан, олар өздерін көбейтуге немесе кем дегенде санын сақтауға мүмкіндік алды. Ұзақ Пелопоннес соғысы Спартаны көптеген азаматтарынан айырды, сондықтан б.з.д. IV ғасырының басында, Кинадон қастандығы кезінде, агорада (Ксенофон, "Эллиника", III, 3, 5) 4000 адамның арасында небәрі қырық теңдес, яғни азаматты санауға келді. Осы кездегі хелоттардың жалпы саны, әйелдерді қоса алғанда, 170 000–224 000 деп есептеледі. Хелоттар халқы техникалық тұрғыдан жылжымайтын мүлік саналмағандықтан, олардың саны соғыс тұтқындарынан немесе сатып алынған құлдардан гөрі туу көрсеткіштеріне тәуелді болды. Спартандықтар хелоттарды өздері қолданған евгеникалық қағидаларды ұстануға ынталандырды. Гректердің сол кездегі сенімдеріне сәйкес, бұл тек генетикалық емес, сонымен қатар пайдалы қасиеттердің келесі ұрпаққа берілуін қамтамасыз етуге тиіс болды. Бұл таңдау факторларын криптеямен күшейтті, ондағы криптердің басты нысаны – ең күшті және денелі хелоттар еді; әлсіз нысаналарды таңдау – әлсіздік белгісі ретінде қарастырылар еді. Теориялық тұрғыда бұл ең қабілетті және ықтимал көтерілісшілерді жоюға, ал халықты жалпы алғанда жарамды және тиімді ұстауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, спартандықтар мемлекеттік қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін хелот әйелдерін пайдаланды: спартандық әкелерден және хелот әйелдерден туған "заңсыз туғандар" (nothoi) Лакедемон қоғамында аралық дәрежеде тұрды (мотактар мен мотондарға қараңыз) және азаматтық армия қатарын толықтырды. Бұл туулар ерікті немесе мемлекеттік бағдарламаның бөлігі болғанын анықтау қиын. Мұндай одақтардан туған қыздардың тағдыры белгісіз, себебі олар әскери мақсатта қолданылмады. Олар туғаннан кейін тасталып, өлген болуы мүмкін, немесе хелот ретінде тірі қалған болуы мүмкін.
Еріту
Афиней келтірген Приендік Миронның айтуынша, гелоттардың азаттыққа шығарылуы "көптеген реттерде" (πολλάκις / pollákis) болған. Мәтіннен көрініп тұрғанындай, мұндай жағдай әдетте әскери қызметті аяқтаған соң орын алады. Гелоттарға қатысты бұл практикаға алғашқы нақты сілтеме Фукидидтің (IV, 26, 5) еңбегінде кездеседі. Бұл Сфактериядағы оқиғалар кезінде болды, онда Спарта афиналықтардың аралда қоршауына алынған гоплиттерін құтқаруға мәжбүр болды: Лакедемондықтар аралға бұршақ, шарап, ірімшік және қоршауда пайдалы басқа да азық-түлік жеткізу үшін еріктілер іздегенін жариялады; жоғары сыйақы ұсынылып, мұны іске асырған гелоттарға еркіндік уәде берілді. Фукидид бұл ұсынысқа қызығушылық болғанын және гелоттар қоршауға алынған аралға азық-түлік жеткізгенін хабарлайды. Спарталықтар уәдесін орындаған-орындамағаны туралы ол ештеңе айтпайды; кейін өлім жазасына кесілген гелоттардың арасында Сфактериялық еріктілер болған болуы мүмкін, бірақ олар уәдесін сақтағанын мәлімдеген. Тағы бір шақыру Пелопоннес соғыстарының шешуші шайқастарының бірінде, Лаконияға тибеліктердің шабуылы кезінде жасалды. Ксенофонт «Эллин тарихында» (VI, 5, 28) билік ерікті болып тіл алған барлық гелоттарды азат етуге келіскенін айтады. Одан кейін ол 6000-нан астам адам шақыруға жауап бергенін хабарлайды, бұл Спарталықтар үшін мазасыздық тудырды, олар бастапқыда осы санға үмітсіздікпен қарады. Ксенофонт Спарталықтардың алаңдаушылығы одақтастары мен бооттық жалдамалы әскерлерден көмек келгеннен кейін басылғанын айтады. Дегенмен, б.з.б. 424 жылы Халкидикеде Брасидқа қызмет еткен 700 гелот азаттыққа шығарылды және олар осыдан кейін «Брасидиандар» деп аталды. Сондай-ақ, еркіндікті сатып алуға немесе дәстүрлі спарталық тәрбиеден өту арқылы оған қол жеткізуге болады. Әдетте, азат етілген гелоттар «неодамодтар» (νεοδαμώδεις / neodamōdeis) деп аталды: Периойктердің δῆμος / dễmos (Deme) қауымына қайта қосылғандар. Мозес Финли гелоттардың гоплиттер ретінде қызмет етуі жүйедегі қателік екенін атап көрсетеді. Шындығында, гоплиттер жүйесі – фалангта тәртіпті сақтауға бағытталған қатаң жаттығулардың бір әдісі болды. Спарталықтар тұрақты жаттығулар арқылы дамыған тактикалық қабілеттерінің арқасында гоплиттер ретінде үлкен беделге ие болды. Бұл әскери жағынан басқа, гоплит болу – грек азаматтығының маңызды белгісі болды. Осылайша, гелоттарды осы жүйеге енгізу сөзсіз әлеуметтік шиеленіске әкелді.
The fact was, that the Lacedaemonians had made advertisement for volunteers to carry into the island ground corn, wine, cheese, and any other food useful in a siege; high prices being offered, and freedom promised to any of the helots who should succeed in doing so. Thucydides reports that the request met with some success, and the helots got supplies through to the besieged island. He does not mention whether or not the Spartans kept their word; it is possible that some of the helots later executed were part of the Sphacterian volunteers but later said they kept their word. Another such call came during the Theban invasion of Laconia in one of the decisive battles of Peloponnese wars. Xenophon in Hellenica (VI, 5, 28) states that the authorities agreed to emancipate all the helots who volunteered. He then reports that more than 6,000 heeded the call, leading to some embarrassment for the Spartans, who were initially overwhelmed by the number. Xenophon states that the Spartans' fears were assuaged when they received aid from their allies and Boeotian mercenary forces. All the same, in 424 BC, the 700 helots who served Brasidas in Chalcidice were emancipated, and they were henceforth known as the "Brasidians". It was also possible to purchase freedom, or achieve it by undergoing the traditional Spartan education. Generally, emancipated helots were referred to as "neodamodes" (νεοδαμώδεις / neodamōdeis): those who rejoined the δῆμος / dễmos (Deme) of the Perioeci. Moses Finley underscores that the fact helots could serve as hoplites constituted a grave flaw in the system. In effect, the hoplite system was a strict method of training to ensure that discipline was maintained in the phalanx. The Spartans gained considerable reputation as hoplites, due to tactical capabilities developed through constant training. In addition to this military aspect, to be a hoplite was a key characteristic of Greek citizenship. To introduce helots to this system thus led to inevitable social conflict.
Хеллоттар қақтығыстағы әскерлер ретінде
Геродоттың мәліметтері бойынша, гелоттар спартандықтармен бірге термопила және Платея сияқты шайқастарда қызметшілер мен жауынгерлер ретінде қатысқан. Платея туралы баяндамаларында ол гелоттардың спартандықтармен бірге майданға шығып, әскердің көп бөлігін құрағанын бірнеше рет айтады. Грек әскери тәжірибесінде фаланганың қалыпты тереңдігі сегіз адамды құраған. Бұл ақпаратты білген Геродот Платея шайқасында әрбір спартандыққа жеті гелот шайқасқа қатысқанын есептеді. Тарихшылар Геродоттың гелоттар мен спартандық жауынгерлер туралы айтқандарының шамадан тыс екенін растасады, бірақ гелоттардың майданда болғаны Геродоттың гелоттарға арналған қабір туралы айтуынан белгілі болды. Гелоттар Платеяда жауынгерлік қатарда тұрудан басқа да міндеттерді орындаған болуы мүмкін, кейбір тарихшылар олардың әскерлерді жабдықтау жолдарын күзетуге де жауапты болғанын айтады.
Үшінші Мессеньян соғысы
464 жылғы жер сілкінісімен бірге болған көтеріліс жақсы куәландырылған, бірақ грек тарихшылары осы оқиғаның түсіндірмесінде келіспейді. Фукидидтің сөзіне қарағанда, Турия мен Аитияның гелоттары мен периоектері жер сілкінісін пайдаланып көтеріліс жасап, Итома тауында бекініп алды. Ол көтерілісшілердің көпшілігі Мессендік тегінен екенін айтады, бұл Итоманың Мессендік қарсыластың тарихи орны ретіндегі маңыздылығын көрсетеді, және Турияның периоектеріне назар аударады – бұл қала Мессендік жағалауда орналасқан. Керісінше, тарихшылар гелоттардың аз бөлігі Лакондықтар болған деген тұжырымға келе алады, осылайша бұл олардың тарихындағы жалғыз көтеріліс болып табылады. Шамамен мың жыл өткен соң жазған Византиялық Стефан сияқты зерттеушілер, бұл Аития Лаконияда орналасқан деп болжайды, бұл аймақта кең ауқымды көтеріліс болғанын көрсетеді. Паузанийдің баяндамасы да осыған ұқсас. Диодор Сицилий (XI, 63,4 – 64,1), мүмкін, Кимелік Эфордың ықпалымен, көтеріліске Мессендіктер мен гелоттардың теңдей жауапты екенін айтады. Бұл тұжырымды Плутарх та қолдайды. Сонымен қатар, кейбір авторлар көтеріліске Лаконияның гелоттары кінәлі деп есептейді. Мысалы, Плутархтың "Кимонның өмірінде" айтылғандай, Эвротас өзенінің алқабындағы гелоттар жер сілкінісін қарусыз деп ойлаған Спарталықтарға шабуыл жасау үшін пайдалануды жоспарлаған. Архидам II-нің Лакедемондықтарды қаруға шақырған әрекеті оларды жер сілкінісінен де, гелоттардың шабуылынан да бірдей құтқарады. Гелоттар жеңіліске ұшырайды, бірақ Мессендіктер қосылған ашық соғысқа қайта оралады. Бұл баяндамаларды келісу қиын. Дегенмен, б.з.б. 464 жылғы көтеріліс Спарталықтар үшін ауыр және жағымсыз оқиға болғаны анық. Плутархтың сөзіне сүйенсек, криптея және гелоттарға қатысты басқа да қатал шаралар осы көтерілістен кейін енгізілген. Егер осы мәлімдемелерге күмән болса да, олар Спартаның дереу реакциясын көрсетеді: одақтастарды жинап, кейін Пелопоннес соғысында кездесетін Афинамен соғысқа дайындалу. Афиналықтар мен Спарталықтар арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының ерте белгісі осы көтеріліс болды. Спарталықтар көтерілісті басуға көмектесу үшін жіберілген Афина әскерін жалған айыппен қуды, ал Афиналықтар Пелопоннеске қарап тұрған Коринф шығанағының жағасындағы Наупакт қаласына гелоттарды қоныстандыруға көмектесті.
Афиналық форпостар
Сол соғыста және Сфактерияда қоршалған спарталықтардың капитуляциясынан кейін афиналықтар Пиллоста Наупакттан келген мессендіктерден тұратын гарнизон орнатты. Фукидид олардың аймақты бағындыру үшін соңғылардың отансүйгіштігін пайдалануды үміттенгендерін айтады. Мессендіктер толыққанды партизандық соғыс бастамаса да, олар аймақты тонады және гилоттардың дезертирлеуіне себеп болды. Спарта осы әрекетті бақылауға гарнизон жұмсауға мәжбүр болды; бұл афиналықтар жау территориясында салған ἐπιτειχισμοί / epiteikhismoí ("бекіністер") аванпостарының алғашқысы болды. Екінші мұндай аванпост Китерада салынды. Бұл жолы афиналықтар Лаконияның гилоттарына үміт артты. Тағы да тонау мен дезертирлеу орын алды, бірақ афиналықтар күткендей немесе спарталықтар қорқатындей ауқымда емес: жер сілкінісі кезінде болған сияқты көтеріліс болған жоқ.