Кіріспе

Генри Брукс Адамстың 1880 жылғы романы

Джоан Дидионның 1984 жылғы романы

«Демократия: Америка романы» – Генри Брукс Адамс жазған және 1880 жылы анонимді түрде жарияланған саяси роман. Жазушының 1918 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана оның баспашысы Адамстың авторлығын ашты, бірақ роман жарық көргеннен кейін бірден танымал болды. Сол кездегі болжамдар кітаптың авторлары ретінде Кларенс Кинг, Джон Хей және Генри Адамс, сондай-ақ олардың жұбайларын көрсетті. Олар Вашингтон қаласының H көшесінде қатар тұрып, кейде «Жүректер бестігі» деп аталды. 2005 жылдың қаңтар айында Вашингтон ұлттық операсы Скотт Уилер мен Ромулус Линнидің Генри Адамстың кітабы негізінде жазылған «Демократия: Америкалық комедия» операсын қойды. «Демократия» романы – саяси билік, оны қолға түсіру, пайдалану және зәулімдік ету туралы. Оқиға жаңа әкімшіліктің басталуында, сайлау науқаны аяқталып, АҚШ-тың жаңа президенті сайланған кезде өрбуде. Алайда, романда бейнеленген барлық кейіпкерлер толығымен ойдан шығарылған. Жаңа президенттің есімі Якоб, ал толық аты ешқашан айтылмайды. 1961 жылғы романға жазған алғы сөзінде Генри Д. Эйкен АҚШ президентінің «Эндрю Джонсонға, Гарфилдке және Грантке ұқсас екенін» айтады. Романнан күндер туралы ешбір ақпарат жоқ, бірақ ішкі деректер (бір сәтте 25 жастағы әйел Азамат соғысы кезінде «шала бала» болғанын айтады) оқиғаның 1870 жылдардың соңында болғанын көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Мадлен Ли – көрнекті дін қызметкерінің қызы, Нью-Йоркте тұратын 30 жасар жесір. Бес жыл бұрын ол күйеуі мен баласынан екеуін де қысқа мерзімде жоғалтты. Әйелденер алдында ол «Нью-Йорктің әуесқой қызы» болған, бірақ қазір басынан өткен зор қайғыдан еңсесін жимайды. Нью-Йорк қоғамынан жалыққан Мадлен Ли саясаттың ортасына жақындау үшін Вашингтонға баруды шешеді. Қарындасы Сибил Росспен бірге астанаға келген соң, оның үйі қаланың маңызды адамдарының бас қосып әңгімелесетін орнына айналады. Романтикалық қарым-қатынасқа түсуді қаламайынша, оны қоршаған топтан екі ер адам көзге түседі, екеуі де оған үйленгісі келеді: шын жүректен ғашық Джон Керрингтон және Мадлен Лиге үйленуі саяси мансабын көтеруге көмектесетін Силас П. Ратклифф. Айлар өте келе Мадлен Ли саяси өмірдің ішкі ойын-қимылдарын түсіне бастайды. Өзінің мүмкіндіктерінің азайып бара жатқанын сезген Ратклифф, Джон Керрингтоннан құтылу үшін күрделі жоспар құрады: ол өзінің бәсекелесіне жақсы жалақы төленетін шетелдегі қызметке орналасады, ал оның отбасының қаржылық жағдайы нашар болғандықтан, ол ұсыныстан бас тарта алмайды. Ратклифф Мадлен Лиді қиын жағдайға түсіріп, оған үйленуден басқа жол қалмағандай сезім тудырады. Бірақ Керрингтон Ратклиффтің жемқорлықпен айыптаған, мөрленген хат қалдырған. Ол Ратклиффті сегіз жыл бұрынғы сайлау науқаны кезінде пара алған деп айыптайды. Керрингтонның сөзінше, барлық дәлелдер жойылған, сондықтан бұл оның сөзіне қарсы Ратклиффтің сөзі. Ратклифф барлық айыптауларды жоққа шығарады, бірақ Мадлен Ли осы ақпараттан қатты ойға келеді және Ратклиффтің үйлену ұсынысын қабылдамайды. Ашуға буған Ратклифф Мадленнің үйінен шығып кетеді, сол кезде оның өмірінің жауы болгар елшісі Барон Якоби оны келемеждейді. Екеуінің арасында қысқаша төбелес болады, соңғы сәтте Ратклифф, мансабының құлауын болдырмау үшін, ашуын басып тастайды. Саясаттан көңілі қалған Мадлен Ли енді шетелге, әсіресе Египетке кеткісі келеді. Керрингтонның сенімді серігі болған Сибил оған хат жазып, оған әпкесінің жүрегін қайтадан жеңуге тырысу керектігін айтады.

Негізгі тақырыптар

1 желтоқсанда Мадлен Ли Нью-Йорктен астанаға барайтын пойызға отырғанда, ол «саясатта бір жерде жасырын жатқан құпия асыл тасты» табуды қалайды. Алайда, ол өзінің қонақ бөлмесінде де, басқа жерлерде де ашкөздік, ақша және билікке тәуелді болған, кеңсе іздеушілер мен қорғаушылардың жаман тобына тап болады; жалпы алғанда, әр түрлі себептермен кез келген саяси лауазымға мүлдем жарамсыз адамдар. Оның 50 жасар күйеуі Сайлас П. Ратклиф осыған дәлел. Иллинойс штатының бұрынғы губернаторы, ол қазір сол штаттың сенаторы болып қызмет етеді, бірақ төрт жылдан кейін президенттікке үміткер болу туралы оймен ойнап жүр. Жесір Ратклифтің жанында сүйіспеншілік пен қамқорлық көрсететін әйел болуы пайдалы деп санайды және Мадлен Лиге назар аударады. Ол саясатты тек оның практикалық тұрғысынан ғана қарастырады: саясаттың өзінің қуанышы билікке ие болу екенін ашық мойындайды және саяси философияға ешқандай ұқсас нәрсе жоқ екенін қатаң түрде жоққа шығарады. Ратклиф «тәжірибелі адам» ретінде сипатталады, оның жалпы білімдері мен білімі өте аз. Ол өзінің саяси ісін «біледі», бірақ бұл академиялық білімнен немесе теориялық ойлау қабілетінен мүлдем бөлек. Өзінің мансабы мен болашаққа деген ұмтылысы туралы ойланып, Ратклиф шіркеуге тек сайлаушылардың дауысын алу үшін баратынын мойындайды. Бірақ шіркеуге барғанда, оның ойы жиі басқа жаққа бұрылып, тек саясат туралы ойлайды. Дегенмен Ратклиф өзінің жетістіктерімен мақтанады: лоббист ретінде ол бұрын-соңды жау мүдделерін біріктіріп, оларды (көбінесе) барлық тараптың пайдасына біріктіре алды. Өмірдегі жақсылық пен жамандықты қабылдап, ол «егер ізгілік біздің мақсатымызға жетпесе, біз зұлымдыққа жүгінуіміз керек, әйтпесе қарсыластарымыз бізді қызметтен шығарады» деп атап, «мақсат құралды ақталады» деген ескі (бірақ қате) қағиданы қайталайды. Ли мырза одан: «Біз ұрылар мен қарақшылардың қаһарына мәңгі бақи берілеміз бе? Демократиялық елде құрметті үкімет болуы мүмкін бе?» деп сұрағанда, Ратклифтің жауабы қарапайым да, прагматикалық та: «Ешбір өкілдік үкімет өзі өкілдік ететін қоғамнан әлдеқайда жақсы немесе нашар бола алмайды. Қоғамды тазартсаң, үкімет те таза болады». «Демократияда» АҚШ-тың жаңа сайланған президенті провинциализмнің, құзырсыздық пен жемқорлықтың бейнесі ретінде бейнеленеді. 60 жасында ол бұрынғы губернатор, бірақ негізінен «Индиананың қарапайым шаруасы», «табиғаттың асыл адамдарының» бірі. Оның бір лақап аты — «Ескі гранит» және, дыбысы ұқсас болғандықтан, «Ескі әже». Ақ үйінде өткен алғашқы кешкі қабылдау кезінде президент пен оның әйелі «автоматтар», ағаш қуыршақтар және «патшалықты еліктеушілер» деп мазақтайды. Президенттің әйелі күйеуінің президенттік лауазымына теңдей жарамсыз, оның іс-әрекетінің негізгі себептері — қызғаныш, ашу және жаңадан пайда болған билігін көрсету. 4 наурызда жаңа президенттің инаугурациясы өтеді. Президент өзінің қас жауы (бір партиядан болса да) Ратклифке қатысты жоспары — «барлық дауыс оған қарсы болатын кабинетке кіруі керек». Бірақ көп ұзамай президенттің жоспары сәтсіз аяқталады және ол Ратклифке тәуелді болып қалады, тіпті президенттің тұсаукесер сөзін жазуды Ратклифке тапсырады. Жаңа президент сайлау науқаны кезінде берген уәделерінің бірі — «жаппай қызметтен шығару» болмайды. Бірақ дәл осылай болады: Президенттің барлық достары «бір жерге тығылып» қойылады, ал біразы қабілетті және құзыретті «қызмет іздеушілер» жаңа әкімдікте жұмыс таба алмайды. Романның едәуір бөлігі өзекті саяси мәселелерді талқылауға арналған, соның ішінде жалпыға бірдей сайлау құқығы («Демократия бұқараның бұрынғыдан гөрі жоғары интеллектке көтерілгенін растайды»), коммунизм, дарвинизм және жалпы алғанда, болашақ — күтуге лайық нәрсе ме. Ли ханымның сөзінше: «Біздің даналардың жартысы әлем тура апатқа ұшырайды деп мәлімдейді, ал қалған жартысы ол тез кемелденіп жатыр деп айтады. Екеуі де дұрыс бола алмайды. [ ] Мен Американың дұрыс немесе бұрыс екенін білуім керек». Жалпы реформаға қарсы Ратклиф «ғылым» немесе «эволюция теориясы» сияқты «жаңа догмаларға» еш сенбейді, ол адамның «қоңыздардан тараған» деген жалпы қате түсінікке беріліп қалды. Ол адамның «құдайлық табиғатын» (адам табиғатынан гөрі) атап көрсетеді, онда ең қолайлылардың тіршілік етуіне орын жоқ, сонымен бірге «табиғаттың шынайы асыл адамдарынан» бірі ретінде, Солтүстік Американың асыл жабайы жерлестері сияқты. Осындай үлгілердің бірі ретінде ол барлық әңгімені өзінің деңгейіне түсіреді. Ли ханым оның ұсынысын қабылдамайды және бұзылған әлемнен қашу үшін Мысырға кетеді.

Дәйексөздер

Әрбір әйел, тиісті жағдайлар туса, кез келген еркекке кез келген уақытта тұрмысқа шығады, егер оның 'жоғары сезіміне' дұрыс үнделсе. "Ерлер әйелдердің тағдырын шешу үшін жаратылған." "Ешбір халық өкілдігі үкімет, өкілдік ететін қоғамнан ұзақ уақытқа жақсырақ немесе нашаррақ бола алмайды. Қоғамды тазарту – үкіметті тазарту. Ал үкіметті күштеп тазартуға тырысу, сәтсіздікті одан әрі күшейтеді."