Кіріспе

Джон Китстің "Натайлыға арналған ода" поэмасы – Джон Китстің Лондондағы Хэмпстедтегі испандықтардың қонақүйінің бағында немесе, Китстің досы Чарльз Армитаж Браунның айтуынша, Хэмпстедтегі Уентворт Плейс үйінің бағындағы шабдалы ағашының астында жазылған поэма. Браунның сөзіне қарағанда, 1819 жылдың көктемінде Китспен бірге тұрған үйдің жанында натайлы ұя салған екен. Құстың әнінен шабыттанған Китс өлеңді бір күнде жазды. Көп ұзамай ол оның 1819 жылғы одаларының біріне айналып, келесі шілдеде "Annals of the Fine Arts" журналында алғаш рет жарияланды. Бұл өлең ағылшын тіліндегі ең көп жинақталған өлеңдердің бірі болып саналады. "Натайлыға арналған ода" – Китстің теріс мүмкіндіктерге жасаған саяхатын сипаттайтын жеке өлең. Өлеңнің әуені Китстің бұрынғы өлеңдеріндегі ләззатты іздеудің оң көзқарасынан бас тартып, керісінше табиғат, уақытшалық және өлім тақырыптарын зерттейді, соңғысы Китс үшін ерекше маңызға ие. Сипатталатын натайлы өлімді сезінеді, бірақ іс жүзінде өлмейді. Оның орнына, әнші құс өзінің әні арқылы өмір сүре алады, бұл адам баласы күтпеген тағдыр. Өлеңнің соңында ләззаттың мәңгілік болмайтыны және өлімнің өмірдің ажырамас бөлігі екені мойындалады. Өлеңде Китс физикалық әлемнің жоғалуын көзге елестетеді және өзін өлі деп ойлайды – натайлы ән салатын "топырақ" ретінде. Өлмейтін натайлы мен бақта отырған өлімдік адам арасындағы қарама-қайшылық, қиялдың күші арқасында одан да айқынды болады. Өлеңде ауа райының да маңызы бар, себебі 1819 жылы көктем ерте келді, соның нәтижесінде бүкіл далаға натайлылар ұшып келді.

Өмірбаян

Китстің 1819 жылғы алты маңызды одасының ішінде «Психеге арналған ода» бірінші, ал «Күзге арналған ода» соңғы жазылған болуы мүмкін. Осы екеуінің арасында ол «Соловейге арналған оданы» жазды. «Соловейге арналған ода» 1819 жылғы 26 сәуір мен 18 мамыр аралығында жазылған болуы мүмкін, бұл поэмадағы бейнелер мен Фанни Браунға 1 мамырда жіберілген хаттағы бейнелер арасындағы ауа райы мен ұқсастықтарға сүйенсек. Поэма Китс пен Браун бірге тұрған Хэмпстед үйінде жазылған, мүмкін бақтағы шабдалы ағашының астында отырғанда. Китстің досы Браунның айтуынша, Китс оданы бір таңда жасай бітірген: «1819 жылдың көктемінде соловей менің үйімнің жанында ұя салған. Китс оның әнінен тыныш және үздіксіз қуаныш сезінді, бір күні таңертең ол таңғы ас үстелінен креслосын алып, шалғынды жерге, шабдалы ағашының астына отырды, онда екі-үш сағат отырды. Ол үйге келгенде, мен оның қолында бірнеше қағаз қиындыларын көрдім, оларды ол тыныш түрде кітаптардың артына тығып жатқан еді. Сұрап білгенімде, сол қиындылардың, бес-алты данасы, оның соловей әні туралы ақындық сезімдерін қамтыған екенін анықтадым». Браунның баяндамасы жеке, өйткені ол поэмаға оның үйі тікелей әсер еткенін және оның өзі сақтап қалғанын мәлімдеді. Дегенмен, Китс соловейді бейнелеу үшін өзінің қиялына және басқа әдебиеттерге де сүйенді. «Соловейге арналған оданың», сондай-ақ «Жарамсыздыққа арналған ода», «Мұңға арналған ода» және «Грекиялық құмыраға арналған ода» жазылған нақты күні белгісіз, өйткені Китс олардың барлығын «1819 жылдың мамыр айы» деп көрсеткен. Алайда ол төрт поэманы бірге жазды, олардың строфалық формалары мен тақырыптарында бірлік бар. Поэмалардың жазылу реті де белгісіз, бірақ олар өз құрылымында бір тізбек құрайды. Китс «Грекиялық құмыраға арналған ода» және басқа поэмаларды жазып жатқанда, Браун поэмалардың көшірмелерін көшіріп, Ричард Вудхаузға тапсырды. Осы уақытта Бенджамин Хейдон, Китстің досы, «Соловейге арналған оданың» көшірмесін алды және оны «Көркем өнерлер жылнамасы» редакторы Джеймс Элмеске берді. Элмес Китске шамалы ақша төледі, ал поэма шілде айында жарияланды. Кейін бұл поэма Китстің 1820 жылғы «Ламия, Изабелла, Агнес күні және басқа да поэмалар» жинағына енді.

Тақырыптар

"Ода натайға" шындық пен романтикалық идеалдың табиғатпен бірігу арасындағы қақтығыстарды бейнелейді. Ричард Фогельдің сөздерімен айтқанда, "Өлеңнің негізгі мәселесі – идеал мен шындық арасындағы күрес: олар кіріктіретін ұғымдар, бірақ олар ләззат пен азап, қиял мен ақыл, толығу мен жетіспеушілік, тұрақтылық пен өзгеріс, табиғат пен адам, өнер мен өмір, бостандық пен құлдық, ояну мен арман сияқты нақты қарама-қайшылықтарды қамтиды". Әрине, әнде натайғаның әні басым бейне және басым "дауыс". Натайға өлеңде сонымен қатар жанашырлық пен мақтаудың нысаны. Дегенмен, натайға және оның талқылануы тек құс немесе ән туралы емес, жалпы адам тәжірибесі туралы. Бұл ән қарапайым метафора емес, мақтау мен күдік дауыстарының өзара әрекеттесуінен туған күрделі бейне. Осы тақырыпта Дэвид Перкинс "Ода натайға" мен "Ода грек құмырасына" поэмаларының осыны қалай орындайтынын былай түйіндейді: "Біз талант туралы, тіпті поэзияға толық көзқарас туралы айтамыз, онда символ, қаншалықты қажет болса да, Шекспир сияқты поэзияның басты мәселесі ретінде қанағаттандырмайды, бірақ ол адам реакцияларының поэзиясы мен драмасының бір бөлігі". Бірақ, құмыра мен натайғаның арасында айырмашылық бар: натайға мәңгілік емес. Сонымен қатар, өлең барысында натайғаның кез келген ерекшелігін өлмес ету арқылы, баяндаушы оның натайғамен болатын кез келген байланысын үзеді. Поэмадағы натайғаның әні музыка өнерімен байланысты, ал "Ода грек құмырасына" кіретін құмыра мүсін өнерімен байланысты. Осылайша, натайға – құпиялы күшті бейнелейді және құмырадан айырмашылығы, тікелей табиғатпен байланысты. Табиғи музыка ретінде ән әдемілік үшін арналған және шындық туралы хабарлама жоқ. Китс Кольридждің "Түнқұмар" поэмасындағы сияқты, құстың әніне құлақ салу арқылы әлемнен оқшаулануға сенім білдіреді. Китс Кольридждің еркек құсынан гөрі әйел натайғасын артық көрсе де, екеуі де Филомела трагедиясымен байланысты натайғаның дәстүрлі бейнесімен келіспейді. Олардың әнші құсы – бұрынғы поэзиялық бейнелердің қайғылы сезімінен айырылған бақытты натайға. Құс – өлеңдегі дауыс, бірақ ол баяндаушыны әлемнің қайғы-қасіретін ұмытуға итермелейтін дауыс. Дегенмен, баяндаушы Китстің ағасы Том Китстің өліміне қатысты кінә сезімімен күреседі. Әннің соңы қиял әлеміне қашуға тырысудың нәтижесін көрсетеді. Перси Биш Шеллидің "Көк шаңырағына" сияқты, Китстің баяндаушысы құстың әнін тыңдайды, бірақ "Ода натайға" әнін тыңдау ауыртпалықты тудырып, өлімге ұқсайды. Баяндаушы натайғамен бірге болуға тырысады және құспен бірге қараңғылықты бөлісу үшін көру сезімін жояды. Өлеңнің соңында, натайғаның салған трансі бұзылады және баяндаушы бұл шынайы көрініс пе, әлде жай ғана түс пе деп ойлана бастайды. Өлеңнің ұйқы процесіне сүйенуі Китстің өлеңдеріне тән, ал "Ода натайға" Китстің Ұйқы және поэзиясы мен Китстің Китс туралы өлеңдерімен көптеген тақырыптарды бөліседі. Бұл натайға әнінің бейнесін "Ода грек құмырасына" кіретін құмырадан ерекшелендіреді. Натайға алыс және құпиялы, тіпті өлеңнің соңында жоғалып кетеді. Түс көрінісі поэманың көлеңкелілігі мен ұшқынсыздығын көрсетеді. Бұл элементтер натайғамен толық сәйкестендіруді мүмкін емес етеді, бірақ ол өлеңде өзгерген жағдайда болса да, өзін-өзі тануға мүмкіндік береді. Поэманың ортасында поэманың екі әрекеті арасында ажырым бар: біріншісі натайға мен оның әнімен сәйкес келуге тырысады, ал екіншісі өткеннің болашақпен бірігуін қазіргі сәтте баяндайды. Бұл екінші тақырып Китстің көптеген пәтерлер сарайы арқылы адамның дамуына деген көзқарасын еске салады және адам тек ләззатты қалайды және оны сезінеді дегеннен ләззат пен азаптың араласқандығы ретінде шындықты түсінуге қалай дамиды. Поэманың бірінші жартысындағы Елисей даласы мен натайғаның әні адамды есірткі сияқты басып алатын ләззат сәттерін бейнелейді. Алайда, бұл тәжірибе мәңгілік емес, және тән оны аңсап, баяндаушы ләззатсыздықтан әлсіз сезінгенше қала береді. Шындыққа бет бұрудың орнына, баяндаушы ләззаттың жоғалуынан жасыру үшін поэзияға сүйенеді. Поэзия баяндаушының бастапқыда сұраған ләззатын әкелмейді, бірақ ол оны тек ләззатқа деген құштарлықтан босатады. Бұл ләззатқа баса назар аударылғандықтан, Альберт Герар кіші, өлеңде "өнерге емес, кез келген еркін арманға деген құштарлық бар. Өлеңнің формасы ассоциация арқылы даму, сондықтан сезімнің қозғалысы кездейсоқ сөздерге тәуелді, олардың ішінде жоғалып, жалғыз өзіне қайта оралатын сөздер бар". Дегенмен, Фогель Герардың баса назар аударған терминдерінің "ассоциативті аудармалар" екенін және Герардың Китстің эстетикасын түсінбегенін көрсетеді. Ақыр соңында, өлеңнің соңында ләззаттың жоғалуын қабылдау – өмірді және, тиісінше, өлімді қабылдау. Өлім Китстің өлеңдерінің көптеген аспектілерін қамтитын тұрақты тақырып болды, өйткені ол өмірі бойы отбасы мүшелерінің өліміне куә болды. Өлеңде өлім туралы көптеген бейнелер бар. Натайға бір түрлі өлімді бастан кешіреді, тіпті құдай Аполлон да өлімді бастан кешіреді, бірақ оның өлімі оның құдайлық күйін ашады. Перкинс түсіндіргендей: "Бірақ, әрине, натайғаның шынымен өліп жатқаны туралы ойланбаймыз. Мәселе мынада, құдай немесе натайға өліп жатпастан ән айта алады. Бірақ, поэма көрсеткендей, адам олай істей алмайды – немесе көрінеуі мүмкін". Бұл ләззаттың жоғалуы және сөзсіз өлім тақырыбымен, поэма, Клод Финнидің пікірінше, "шындық әлемінен идеалды әдемілік әлеміне қашудың жеткіліксіздігін" көрсетеді. Эрл Вассерман Финнимен келіседі, бірақ ол поэманың қорытындысын Китстің көптеген пәтерлер сарайының тақырыптарын қамту үшін кеңейтеді, ол былай дейді: "Поэманың мәні – құпияны іздеу, қараңғылықтағы жарықты іздеудің сәтсіздігі" және бұл "тек қараңғылықтың артуына немесе құпияның өлімдіктер үшін қаншалықты түсініксіз екенін білуге әкеледі". Осы көзқараспен, поэма Китстің ертерек өлеңдеріндегі ләззатқа және поэзияға деген оптимистік көзқарасын еске түсіреді және олардан бас тартады. ләззаттың жоғалуы және өлім бейнесінің қосылуы поэмаға қараңғы атмосфера береді, бұл "Ода натайға" поэмасын поэтикалық қиялдың демондық табиғатын талқылайтын Китстің басқа өлеңдерімен байланыстырады, соның ішінде Ламия. Өлеңде Китс физикалық әлемнің жоғалуын көзге елестетеді және өзін өлі деп көреді – ол оны қатал, тіпті қатыгез сөзбен сипаттайды – натайға ән салатын "топырақ". Натайғаның мәңгілігі мен бақта отырған өлімдік адам арасындағы контраст қиялдың күшін күшейтеді.

ХХ ғасырдағы сын

20-ғасырдың басында Рудиард Киплинг Сэмюэл Тейлор Колридждің "Кубла Хан" поэмасынан үш жолмен қатар 69 және 70-жолдарға сілтеме жасап, поэзия туралы былай деді: "Рұхсат етілген миллиондаған өлеңнің ішінде бес-бес кішкентай жол ғана бар, олар туралы "Бұл – сиқыр. Бұл – аян. Қалғаны – тек поэзия ғана" деуге болады". 1906 жылы Александр Макки былай деп таластады: "Бұлбұл мен торғай ұзақ уақыт поэзиялық құдайларға табынуды монополиялап келді, олар әнші құстар ретіндегі ерекшеліктерінің арқасында ғана осы құрметке ие болды. Китстің "Бұлбұлға арналған одасы" және Шеллидің "Торғайға арналған одасы" – ағылшын әдебиетінің екі маржаны; бірақ екеуі де орнитологияны ерекше немесе нақты білетін адамдар жазған". Сидни Колвин 1920 жылы былай деді: "Бұл одада Китстің генийі өзінің шыңына жетеді. Тасаввур одан да бай және қанағаттандырарлық болуы мүмкін емес, сөздер мен ырғақтың сүйкімділігі оңтүстік шараптың жобасын шақыратын бірнеше қарама-қарсы строфалардан артық болуы мүмкін емес [ ] төртінші строфадағы сияқты бір өлеңнің өнерін мақтау [ ] осындай өнерге мақтау айту немесе пікір білдіру – оқырманның оны өзі қабылдау қабілетіне күмән келтірумен тең". Бриджестің "Бұлбұлға арналған одасы" туралы пікірін Х.У. Гаррод 1926 жылы Китстің өлеңдерін талдағанда қолдады. Алберт Жерард кейінірек 1944 жылы айтқандай, Гаррод Китстің поэмасындағы мәселе – оның өлеңнің негізгі идеяларына емес, ырғақ пен тілге баса назар аударғаны деп сенді. Кейінірек ол жетінші строфа туралы былай деді: "Енді қиялдың одан да аппақ қызуға итермелеген ұлы строфаға келсек, менің ойымша, бұл строфа, жалпы келісім бойынша, "Кубла Ханмен" бірге "Романтизмнің" дистильденген сиқырларын ұсынады деп қабылданады". Ол строфа туралы былай қорытындылады: "Китстің "Сент-Агнес кеші" романындағы строфалардың ең жақсы аяқталғандарын көрген және осы шебердің оларды баяулап, тазартып жатқанын көрген кез келген оқырман бұл кемелді строфаның оңай ағыл-тегіл жазылғандығымен қол жеткізілгеніне сенбейді деп ойлаймын". 1936 жылы Ф.Р. Ливис: "Бұл өлеңді жазушы ретінде де, оқырман үшін де, көңіл көтеру ретінде де есте қалады" деп жазды. Ливиске ілесіп, Клеант Брукс пен Роберт Пенн Уоррен 1938 жылғы очеркте өлеңді "өте бай өлең" деп қарады. "Егер осы мәселелердің тереңдігі мен маңыздылығын бағалай алсақ, оларды жасыруға болмайды, өлеңде кейбір күрделі мәселелер бар". Брукс кейін "Жақсы жасалған урна" (1947) еңбегінде өлеңнің тақырыптық жағынан біріктірілгенін, ал өлеңге қарсы жасалған көптеген жағымсыз сынға қайшы келетінін айтады. Ричард Фогель 1953 жылы Гаррод, Жерард және басқалар Китстің рифма мен тілге баса назар аударған сынға жауап берді. Оның пікірі Брукске ұқсас болды: өлең тақырыптық жағынан үйлесімді және өлеңнің ішінде өлеңнің жазушысы Китстен ерекшеленетін ақын бар. Осылайша, Китс өлеңнің тақырыптарының ауысуын саналы түрде таңдады және өлеңдегі қарама-қайшылықтар шынайы әлемді қиялдан тапқан идеалдық әлеммен салыстыру кезінде сезілетін ауырлықты білдіреді. Фогельдің мәлімдемелері романтизмді ойлау және поэзиялық қабілет жағынан құрметке лайық топ ретінде қорғауы мүмкін. 1953 жылы Вассерман былай деді: "Китстің барлық өлеңдерінің ішінде, бұл "Бұлбұлға арналған ода" сыншыны ең көп азаптап келген [ ] "Бұлбұлға арналған оданы" кез келген оқыған кезде, бұл дүрбелең басылмайды. Өлеңнің ішінде күш-қуаттар ерінбей күреседі, шешімсіз ғана емес, шешімнің мүмкіндігі де жоқ; және оқырман өзінің тәжірибесінен "жабайы түпсіз тұңғиықта" болғанын сезініп шығады". Ол былай түсіндірді: "Менің ойымша, дәл осы толқулар Аллен Тейтке "Ода ақынның барлық сөздерін айтуға тырысады" дегенге сендірді. Бірақ мен "Грек урнасына арналған ода" поэзияның не айта алатынын айта алады деп ойлаймын, ал екінші ода ақынның бәрін айтуға тырысады". 1957 жылы жазған еңбегінде Петте бұл өлеңді мақтады: "Бұлбұлға арналған ода" Китстің барлық өлеңдерінің ең бай өкілі деп санайтын көпшілігіміз үшін ерекше қызығушылық тудырады. Бұл сапаның екі себебі бірден көрінеді: көктемнің соңы мен жаздың басындағы сол кезеңді теңдесі жоқ еске түсіру [ ] және оның ерекше "дистилляция", шоғырланған естелік дәрежесі". Дэвид Перкинс "жексұрын" сөзін қолдануды қорғау қажеттігін сезінді және ол қиял әлемінде өмір сүре алмау мүмкін еместігін сипаттады деп мәлімдеді. Уолтер Джексон Бейт "жексұрын" сөзін де осылай қорғады, ол сол жерге жету мүмкін еместігін сипаттап сипаттады. 1968 жылы Роберт Гиттинс: "Одаға жанаспайлық және меланхолияға арналған оданы Китстің осы формадағы алғашқы очерктері деп қарастыру қате болмас, ал ұлы Бұлбұл және Грек урнасы оның одан да аяқталған және кейінгі жұмыстары болар". 1960-жылдардың соңынан бастап Йель мектебінің көптеген сыншылары өлеңді Джон Мильтонның поэзиялық тілінің қайта жұмысы ретінде сипаттады, бірақ олар Китстің Мильтон сияқты ақын ретіндегі қабілеті жетіспейтінін айтты. Сыншылар, Гарольд Блум (1965), Лесли Брисман (1973), Пол Фрай (1980), Джон Холландер (1981) және Синтия Чейз (1985) барлығы "Бұлбұлға арналған ода" Мильтонды бастауыш ретінде қарастырды, басқа мүмкіндіктерді, соның ішінде Китстің фразаларының көзі болған Шекспирді елемеді. Мильтон мен Китстің кемшіліктері туралы мәлімдемелерге жауап ретінде Р.С. Уайт (1981) және Уиллард Спигельман (1983) сияқты сыншылар Шекспирдің эхоларын пайдаланып, өлеңнің көптеген көздері бар екенін және Китс Мильтонға жауап беруге немесе оның көлеңкесінен қашуға тырысқан жоқ деп мәлімдеді. Оның орнына, "Бұлбұлға арналған ода" түпнұсқа өлең болды, Уайт айтқандай, "Өлең Шекспирге толы, бірақ сіңірулер соншалықты терең, ода соңында түпнұсқа болып, толығымен Китстік болып табылады". Спигельман да Шекспирдің "Жазғы түннің арманы" поэмасы "кейінгі өлеңді хош иістендіріп, пісіргенін" айтты. Бұған 1986 жылы Джонатан Бейт Китстің "Шекспирдің "өмір бойы сақталатын құсының" дауысымен байытылғанын" айтуы ілесуі керек. Өлеңнің сапасына назар аудара отырып, Стюарт Сперри 1973 жылы: "'Бұлбұлға арналған ода' Китстің поэзиясының барлығындағы қиялға қашуға ұмтылудың ең жоғары көрінісі, адамның шектеулігі туралы білімге қарсы тұратын ұмтылыс, толығымен "Маған ұшып келейін!" дегенде білдірілген". Вольф Хирст 1981 жылы өлеңді "әділ бағаланған" деп сипаттап, "Мұндай әсем ән әлеміне осылай оралу әдебиеттегі ең ұлы оқиғалардың бірі болғандықтан, ақиқатқа оралу одан да күшті болады" деді. Хелен Вендлер бұрынғы көзқарасты өлеңнің жасанды екендігі туралы жалғастырды, бірақ өлеңнің эстетикалық және спонтанды болуға тырысқан, кейінірек тоқтатылған әрекет болғанын қосты. 1983 жылы ол: "Оның аяқталмауы және арманға берілуі, оқырманға ең жеке, ең спонтанды, ең әдемі және ең жасырын Китстің одасы ретінде бағаланатын өлеңге ұнайды деп ойлаймын. Алайда, мен оданың уақыт өте келе дамыған оқиғаларында, әдеттегідей, одан да көп логика бар екенін және оларды Китстің музыка идеясын бейнелемейтін өнер ретінде іздеуімен байланысты қарастырған дұрыс деп санаймын". 1998 жылы "Бұлбұлға арналған ода" туралы заманауи сын туралы шолуда Джеймс О'Рук былай деді: "Көлеміне қарағанда, ағылшын поэзия тарихында Китстің "жексұрын" сөзін қайталауынан басым болған аз ғана сәттер болды". Китстің өлеңінің ұзындығы кейінгі композиторлардың, соның ішінде Ричардтың...