Кіріспе
Финн экскурсоводы Иор Бок (; түпнұсқа аты Брор Холгер Сведлин; 17 қаңтар 1942 – 23 қазан 2010) – швед тілінде сөйлейтін финн экскурсоводы, актер, мифолог және ерекше тұлға. Бок – әдемі әрі әртүрлі медиа тұлғасы болды және 1973 жылдан 1998 жылға дейін жұмыс істеген Суоменлинна арал бекінісінде өте танымал экскурсовод ретінде белгілі болды. 1984 жылы Бок өзінің әулетінің (Боксстрем) Финляндияның ежелгі пұтқа табынушылық мәдениетіне, соның ішінде ескі өнімділік рәсімдерімен байланысты бұрын белгісіз автофеллация жаттығуларына түсінік беретін ежелгі фольклорлық дәстүрді сақтап келгенін мәлімдегенде, көпшіліктің қызығушылығын және талқылауын оятты. Бұл оқиғалар көбінесе Бок сагасы деп аталады. Оның эксцентрикті философиялық және мифологиялық теориялары халықаралық деңгейде үлкен қолдауға ие болды.
Ior Bock (; originally Bror Holger Svedlin; 17 January 1942 – 23 October 2010) was a Swedish speaking Finnish tour guide, actor, mythologist and eccentric. Bock was a colourful media personality and became a very popular tour guide at the island fortress of Suomenlinna, where he worked from 1973 to 1998. In 1984, Bock raised public interest and discussion when he claimed that his family line (Boxström) had been keepers of an ancient folklore tradition that provides insight into the pagan culture of Finland, including hitherto unknown autofellatio exercises connected to old fertility rites. These stories are often known as the Bock saga. His eccentric philosophical and mythological theories gained an outstandingly large international following.
Туу
Боктың "Бок сагасы" атты автобиографиялық кітабында, ол 81 жаста болған теңіз капитаны Кнут Виктор Бокстрем (1860–1942) пен оның 42 жастағы қызы Рея арасындағы туысқандық қарым-қатынастың нәтижесінде дүниеге келгенін айтады. Ол Иор Бок Рея Бокстрем Сведлин мен Брор Сведлиннің асырап алған ұлы екенін мәлімдеді. 2003 жылы Бок Лондонның сұрақтарына жауап беріп, асырап алу тақырыбы оның анасының оның тууына себеп болған туысқандық қатынасты жасыру үшін қажет болған сақтық шарасы екенін түсіндірді.
Жасөспірімдік кезең
Магнус Лонденнің мақаласына сәйкес, жас Холгер Сведлин тоғыз жасында бір жылға жетімдер үйіне жіберілді. Лонден, Сведлин отбасының аты-жөні айтылмаған таныстарына сілтеме жасап, Холгердің (Ior есімін қабылдаған, швед тілінде Eeyore деген мағынаны білдіреді) ұқсас емес мінез-құлық көрсеткенін және асырап алған әкесі өткен жылы қайтыс болғандықтан анасы онымен күресе алмағанын мәлімдейді. Отбасының шежіресіндегі түсініксіз мәлімдемелерден кейін Финляндияның Ұлттық ескерткіштер кеңесі жобаға қатысудан бас тартты. Кәсіби археологтардың қатысуы шектеулі ресми сапарлармен ғана болды, олардың барысында археологиялық маңызы бар ештеңе анықталған жоқ. Бір археологиялық сараптамада Гумбо үңгірі геологиялық қызығушылық тудыратын табиғи құрылым деп танылды. Сарапшы археологтың сөзіне қарағанда, онда адамның қолынан жасалған жалғыз нәрсе – жақында жасалған тасқа ою. 1990 жылы полиция Бокты және қазба жұмысына қатысқан тағы 33 адамды үнді қарақұмырын (Indian hemp) пайдалану және тарату күдігімен ұстады. Сот Боктың үш шетелдік жолдасын соттағанда, бұл жағдай көпке таралды және қазба жұмысының демеушісі, ірі құрылыс компаниясы Lemminkäinen Group қолдауын кері қайтарып алды. Одан бері кішкентай қазбалар жасалды. 1999 жылы Бок пышақталғаннан кейін төрт мүшесі де қозғалмайтын болды. Бок ауруханада жатқанда, оның Lemminkäinen Group және геотехникалық мердігерге (1992 жылдан бері) қарызы оған қарсы қарыз-несие ісін қозғауға себеп болды. Бок келесі қыста Гоада болғанда, оның мүлкі тәркіленіп, жылжымайтын мүлігі сатылды. Кейін 2006 жылы жасалған археологиялық қазба кезінде аулада 40 см тереңдікте электр кабелінің қазылғаны байқалды. Жоба жетекшісі Селя Флинктың сөзіне қарағанда, бұл жер астындағы радарлық зерттеулерде анықталған нысан болуы мүмкін. Флинк атап көрсеткендей, Бок айтқан құдыққа қатысты археологиялық немесе құжаттамалық дәлелдер жоқ.
Өлім
2010 жылдың 23 қазанында Бок Хельсинкидегі пәтерінде пышақтан қаза тапты. Полиция оның пәтерінде бірге тұрып, жеке көмекшілері болып жұмыс істеген 19 және 28 жастағы екі үнді азаматын ұстады. Кіші күдікті кейіннен босатылып, барлық айыпталулардан ақталды. 28 жастағы күдікті денсаулығының жағдайына байланысты кінәлі емес деп танылды және 2011 жылы Үндістанға депортацияланды.
Бок сагасының тұжырымдамасы
1984 жылғы 23 маусымда өткен жерлеу рәсімінде Иор өзінің анасы Рея (Боксстрем Сведлин) өсиеті бойынша нақты міндет қалдырғанын мәлімдеді: олардың ежелгі және беймәлім отбасылық сағасын кәсіби тарихшылар мен жалпы жұртшылыққа жеткізу. Алғашқы жазбалар 1984 және 1985 жылдары Хельсинкидегі фольклор мұрағатында швед тілінде жасалды. Кейін ол көптеген таспаларда қосымша тұжырымдамалар мен егжей-тегжейлі мәліметтер берді, ал 1996 жылы фин жазушысы Юха Яванаинен «Бокин Перхеен сагасы» (Хельсинки, 1996) кітабында негізгі үзінділерді жинады. Сагасында Бок скандинавиялық әліпби әріптеріне негізделген ерекше этимологияны қолданады (швед және фин тілдері). Өзінің (демеушілікпен) тарихи сағасын қолдау үшін ол оны ежелгі скандинавиялық фольклормен байланыстырып, скандинавиялық және фин мәдениеттерінің бастауы саналатын ядроны сипаттайды. Сагада скандинавиялық әліпби дыбыстарына негізделген дыбыс жүйесі сипатталған. Осы фонологияға сүйене отырып, сага кең көлемді мифологияны және хронологиялық тұрғыдан қатаң тарихты түсіндіреді. «Тарихи сызба» бірнеше тақырыпты қамтиды: мұз дәуірінен бұрынғы адамның шығу тегі және жаһандық касталық жүйеден бастап, мұз дәуірінің пайда болуына, климаттың өзгеруіне және континенттердің қозғалысына байланысты осы жаһандық халықтың ыдырауына дейін. Сагада осы алғашқы тропикалық мәдениеттің әр континенттегі тіршілік қатар, бірақ әртүрлі биотоптарға дамыған кезде он түрлі патшалыққа қалай бөлінгендігі түсіндіріледі. Мұздық кезеңнің ұзақ жылдарында шағын топ адамдар, Асерлер, Солтүстік Еуропаның мұзына, Балтық мұхитының ішіне түсіп қалды. Мұз дәуірінің аяқталуы осы оқшаулықты бұзып, адамзат үшін «жаңа бастама» болды, себебі енді барлық түрлі халықтар бір-біріне жете алады. Асерлер әртүрлі тропикалық патшалықтармен байланыс орнатып, әртүрлі мәдениеттер арасындағы қарым-қатынас пен алмасу үшін сөздердің «тамыр жүйесін» таратуда маңызды рөл атқарды. 10 000 жыл бұрынғы «топан су» (Жас дриас) оқиғасынан бастап, барлық континенттерде бір-біріне ұқсас мәдениеттер пайда болды, бұл әр континенттегі параллель мәдениеттерге әкелді, нәтижесінде біздің Тас дәуірі мен Классикалық антикалық деп білетін этностар, конституциялар мен өркениеттер қалыптасты. Осы мыңжылдықтар ішінде Асерлер құрлықаралық байланыстарын қалыптастырып, дамытып, білім, дағдылар мен өнімдерді бүкіл әлем бойынша алмастырды. Мақсаты – тіл мен мәдениеттің ортақ ерекшеліктері мен негіздерін жасау, ұрпақ, дағды, қолөнер, өнер және сәулет алмасу арқылы. Олардың әдісі патшалар, дворяндар мен қара халықтың қатарлас конституциялары арасындағы ынтымақтастық болды. Сагаға сәйкес, Еуразия монархиялары мұз дәуірінен кейін көп ұзамай құрылды. Мұз дәуірінен аман қалған бір арктикалық топтан, «Асер» деп аталатын, тек үш отбасы алғаш рет Еуразияның солтүстігін зерттеуге және өз аймақтарында ұрпақ қалдыруға жіберілді: Балтық мұхитының шығысы, батысы және оңтүстігі. Бұл ұрпақтар үш ірі патшалықтың негізгі отбасыларына айналды, олар Батыс, Орталық және Шығыс Еуропаны мекендеген қоғамдарға айналды. Солтүстік Еуразияның ашық жерлерінде патшалар әртүрлі аймақтарды мекендеу және халықты толтыру үшін «үйлер» салды, сонда үшінші ұрпақ табылды, оларды графтар деп атады, олар өздерінің графтары мен ауылдарында құрылымды қоғамдар құрды. Бок сагасы Еуразияның тарихи патшалықтары Асердің тас дәуірінде тапқан үш патшалықтан тарағанын түсіндіреді. Осыған ұқсас конституциялар Оңтүстік жарты шарда, барлық басқа континенттерде де болған деп айтылады. Осы тропикалық және арктикалық патшалықтардың ата-тегі ортақ бастауға жететіндіктен, «Барлық әке» сөзі олардың барлығы үшін барлық адамдардың ортақ тегі ретінде танылды. Осылайша, ортақ тамырлар мен мақсаттардың қайта жаңғыруы және қайта тірілуі оң байланыс пен алмасуға әкелді, бұл бүкіл әлем бойынша генетикалық және академиялық алмасу желісін тудырды, нәтижесінде инновациялар, ауыл шаруашылығының, металдар мен қорытпалардың өнімі мен саудасы, сондай-ақ алдыңғы қатарлы өнер, құралдар, қолөнер және технология пайда болды. Бок сагасының поэзиясы мен прозасындағы басты тақырып – ежелгі ұрпақтылық мәдениеттерінің ашылуы, олардың құқықтық дәстүрлері – мұрагерлікке негізделген – шетелдік басқыншылар мен заңсыз режимдердің мүдделеріне қайшы келді. Сондықтан, халықты басып алу үшін орта ғасыр діндері барлық ежелгі ұрпақтылық ритуалдарды толығымен басып тастады, себебі олар ескі кодекстердің естелігін қажет етіп, қайта жаратты. Нәтижесінде, жазықтардың жыныстық көрінуі мен идентификациясының дәстүрлері кеңінен айыпталды және ең қатал жазалармен жазаланды. Мұндай жазықтардың бірі – «құдайдың жүзімі» немесе «білім суы» ішу дәстүрі, ол әйелдің сөліне (спермасына) және еркектің спермасына тікелей сілтеме жасайды. Сага бойынша, жазықтардың дәстүрлері табиғаттану философиясына негізделген, онда сперманы немесе әйел сөлін «сақтау және төгуге болмайды» деп санау қадірленген. Бұл «69» арқылы немесе аутофеллация жасау арқылы іске асырылуы мүмкін, ал отбасылық сага бұл сауна солму деп аталады. Бұл «қасиетті жүзімдер» үшін фин тіліндегі сөз – Viisauden Vesi – «білім суы», ал басқа дәстүрлерде «Өмір суы», «Өмірдің тұқымдары», «Құдайлардың нектары» немесе «Бақыттылардың эликсирі» сияқты құпия сөздермен белгілі. Христиандық контекстінде бұл классикалық мәселелер «қанға» және «етке» қате аударылып, жазықтарды жабайы аңдар, вампирлер және каннибалдар ретінде көрсету үшін қолданылды. Қайшылығы, литургия әлі де «Исаның еті мен қаны» біздің ең қасиетті рәсіміміз деп анықтайды, тіпті бүгінгі таңдағы комунион құралдары «таза аллегориялық» деп түсіндірілсе де, олардың шығу тегін түсіндіру қажет.
Танымал мәдениетте
1994 жылы фин психоделикалық рок тобы «Кингстон Валл» өзінің соңғы альбомы «Tri Logy»-ге Боктың мифтік символизмінің негізгі бөлігін қосты. Бұл сага CD кітапшасында баяндалған, ал әндердің кейбір мәтіндерінде оның тақырыптары көтерілген.