Кіріспе

Римдік әскери шенеунік Тит Лабиен (шамамен б.з.д. 100 – 17 наурыз 45 ж.) – Рим Республикасының соңғы кезеңіндегі жоғары ранкті әскери шенеунік. 63 жылы плебс трибуны қызметін атқарды. Галлияда Юлий Цезардың ең жақсы лейтенанттарының бірі ретінде танылып, оның әскери науқандары туралы есептерде жиі еске алынса да, Лабиен Азамат соғысы кезінде оған қарсы шығып, Мунда шайқасында қаза тапты. Ол Квинт Лабиеннің әкесі болды.

Ерте мансап

Оның преторлығы б.з.д. 60 немесе 59 жылдары болғандықтан, Тит Лабиен шамамен б.з.д. 100 жылы туған болуы мүмкін. Көптеген дереккөздер оның Пикенумдағы Сингулум қаласынан екенін көрсетеді. Оның отбасы атты әскерлер тобына жатқан. Ол, әлдеқашан Пемпейдің Пикенумдағы демеушісі болған кезінде және әскери шенде көтерілуді қалаған тұсында онымен байланысқа түскен болуы мүмкін.

Халық трибуны, Гай Рабиридің соты

63 жылы Тит Лабиен Помпеймен тығыз байланыста болған плебб трибуны болды. Гай Юлий Цезарь да Помпеймен тығыз жұмыс істеді, сондықтан ол Лабиенмен кейде ынтымақтастық танытты. Осы қарым-қатынастар Лабиен мен Цезарь арасындағы достықтың бастауы болды. Цезарьдің ықпалымен Лабиен Гай Рабириді мемлекетке қарсы қылмыс (пердуэллио) жасады деген айыппен соттады, б.з.б. 100 жылы трибун Луций Аппулей Сатурнинді және оның інісі Тит Лабиенді өлтіргені үшін. Бұл сот процесінің мақсаты, халықтық және римдік жиналыстарға қарсы сенаттың қолданатын төтенше шарасы – «Сенаттың соңғы жарлығы» (senatus consultum ultimum) деп аталатын нәрсенің беделін түсіру болды. Лабиен Рабириусқа қарсы ертедегі республикада қолданылған дуумвирлердің ескірген тәртібін қолданды. Бұл тәртіп қалыпты қылмыстық заңнаманы айналып өтетін болды, сондықтан Рабириус қорғаныссыз сотталуға тиіс еді. Трибундар қасиетті саналғандықтан, оларды өлтіру құдайларға қарсы жасалған әрекет ретінде қарастырылды. Сондықтан, кінәліні жазалау құдайлардың ықыласын табу үшін жасалған тазалау рәсімі ретінде қарастырылды. Өлтіру соншалық арамдыққа толы деп есептелді, қалыпты қылмыстық сот процесі қажет емес еді және құдайлардың қаһарынан сақтану үшін дереу тазалау қажет болды. Дуумвирлер айқын кінәлі деген сылтаумен айыптауды және кінәліні қамшымен жазалауды міндет етті. Рабириус сотқа шағымданып, Цицерон оны қорғады. Алайда, жиналыс дауыс беруге үлкермес бұрын, Метелл Целер өзінің күшін жаман белгілерді байқау үшін және Яникулумдағы туды түсіру үшін пайдаланды. Бұл сот процесін кейінге шегерді. Рабириус ақыры жер аударылуға сотталды, өйткені ол өте үлкен айыппұл төлей алмады. Сол жылы Лабиен понтификтерді сайлау құқығын халыққа қайтару туралы плебисцит ұсынды. Бұл тікелей емес, бірақ Цезарьдің pontifex Maximus мәртебесін алуына мүмкіндік берді, оның осы мәселеде Лабиенді қолдауы арқасында (Dio Cassius xxxvii. 37). Лабиен саясаткер емес, әскерші болған және өзінің лауазымын жоғары әскери басшылыққа ие болу үшін пайдаланды. Трибун қызметінен кейін Лабиен Галлияда Цезарьдің легаты (көпшілік басқарудағы екінші тұлға) болып қызмет етті және Цезарь Галлиядан тыс жерде болғанда оның орнын басты.

Галлиядағы Цезарьның қолбасшысы

Ол Цезарьдің Ғаллиядағы жорығындағы басты өкілі болғандықтан, Цезарьдің алғашқы жорығы туралы жазбаларында есімі аталған жалғыз өкіл болды. Ол – шебер ат әскері қолбасшысы. Лабиен б.з.д. 58 жылы Везонтиодағы қыстаққа қолбасшылық жасады. Цезарь болмаған кезде ол Ғаллиядағы легиондарға толық билік етті, оның легат про претор ретінде. Ол бұл құрметке Цезарь Цизальпин Ғаллиясында әділеттік орнатып тұрғанда, сондай-ақ Цезарьдің Британиядағы екінші жорығы кезінде (б.з.д. 54 жылы) ие болды. Б.з.д. 57 жылы Бельгиялық жорыны барысында Сабис маңындағы Атребаттар мен Нервийлерге қарсы шайқаста Лабиен 9-шы және 10-шы легиондарға қолбасшылық етіп, қарсылас Атребаттар күштерін жеңіп, жау лагерін басып алды. Ол сол жерден 10-шы легионды Нервийлердің тылына жіберді, олар Цезарь әскерінің қалған бөлігімен шайқасқанда, шайқастың бағытын өзгертіп, Цезарьге жеңіс сыйлады. Лабиенге Индутиомар басқаратын Тревирлерді жеңгені де есептеледі. Лабиен күндер бойы әскерімен лагерде бекініп тұрды, ал Индутиомар оны қорқытып, жігерсіздендіру үшін күнделікті мазалады. Лабиен Индутиомар мен оның әскері лагеріне дезорганизациямен қайтып келген сәтін күтіп, екі қақпа арқылы ат әскерін жіберді. Ол оларға алдымен Индутиомарды, содан кейін оның соңынан келген күштерін өлтіруді бұйырды. Лабиеннің әскері сәттілікке жетті, ал олардың көшбасшысы қаза болғаннан кейін Тревир әскері шашырап кетті. Кейін Тревир күштері Индутиомардың туыстары басқаруымен қайта жиналып, Лабиенге шабуыл жасады, өзеннен легиондарының қарсы жағына лагерь құрып, неміс күштерінен күш алуды күтті. Лабиен кері шегінгендей болып көрсетті, Тревирлерді өзеннен өтуге итермеледі, содан кейін кері бұрылып, әскеріне шабуыл жасады. Мұндай қиын жағдайда Тревир күштері талқандалды. Бұл жаңалықты естіген неміс күштері кері қайтты. Лабиеннің Лутеция шайқасында Паризиді жеңгені оның тактикалық шеберлігінің тағы бір мысалы. Ол бес когортаны Агединкумға қайтарып, өзі үш легионмен Секуана өзенінен өтіп, жауды өзінің әскерін үш бөлікке бөлгенін және өзеннен үш жерден өтіп жатқанына сендірді. Жау әскері үшке бөлініп, Лабиенді қуды. Басты күш Лабиенмен кездесті, ол кейін қалған легиондарымен оларды қоршады. Содан кейін ол ат әскерімен күшін толықтырған күштерін жойды. Б.з.д. 51 жылдың қыркүйегінде Цезарь Лабиенді Цизальпин Ғаллиясының губернаторы етіп тағайындады.

Цезарьдан бас тарту, Помпейдің қолбасшылығындағы Азамат соғысы

Цезарь Рубиконды кезіп өткен соң, Лабиен Цизальп Галлиядағы лауазымын тастап, Помпейге қосылды. Ол Галлия және Германия атты әскерін алып келіп, Помпей жағынан зор қуанышпен қарсы алынды. Сонымен қатар, ол Цезарьдің әскери күші туралы ақпаратты жеткізді. Помпей Лабиенді атты әскердің қолбасшысы (magister equitum) етіп тағайындады. Лабиен Помпейді Италияда Цезарьмен кездесуге және Испанияға (Иберия түбегі, қазіргі Испания мен Португалияны қамтиды) қайта топтасу үшін шегінбеуге көндіруге тырысты, Цезарьдің армиясы Галлиядағы жорығынан кейін әлсірегенін және жұқарып қалғанын мәлімдеді. Бірақ Лабиеннің Помпейдің жанындағы бақытсыздығы, Цезарьдің қызметіндегі табысымен салыстырғанда айқын болды. Фарсалус шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол атты әскерге басшылық етіп, Коркираға қашқан еді, ал Помпейдің қазасы туралы естіген соң Африкаға бет алды. Ол Помпейдің жақтастарына сенім ұялатып, Фарсалус шайқасында Цезарь өлімге душар болды деп жалған мәлімдеме жасады. 46 жылғы Руспина шайқасында ол әскерін тығыз формацияға орналастырып, Цезарьді тек жаяу әскері бар деп ойлатып, Цезарьдің атты әскерін жеңіп, армиясын қоршауға мүмкіндік берді. Дегенмен, Лабиен Цезарьдің әскерін жеңе алмады және шайқас алаңынан кетуге мәжбүр болды. Тапсус шайқасында жеңілгеннен кейін, ол жас Гней Помпейге қосылды. Лабиен Мунда шайқасында қаза тапты, бұл шайқас Цезарь мен Помпей ұлдарының тең күшпен болған қақтығысы еді. Цезарьдің одақтасы, король Богуд, өз әскерімен Помпейліктерге арт жақтан шабуыл жасады. Лабиен сол кезде Помпейліктердің атты әскеріне басшылық етіп тұрған еді, осыны көрген ол атты әскерді алдыңғы қатардан Богудқа қарсы жіберді. Помпейлік легиондар мұны шегіну деп қате түсініп, көңілдері құлазып, қатардан шыға бастады. Помпейліктер жеңіліс кезінде ауыр шығынға ұшырады. Бұл жеңіліс Цезарьдің азамат соғысын аяқтады. Лабиен жеңіліс кезінде қаза тапты. Аппианның (б.з.д. 2.105) мәлімдемесіне сәйкес, оның басы Цезарьге жеткізілді. Цезарь содан кейін ескі досының денесін табу үшін адамдарды жіберіп, Лабиенді толық құрметпен жерледі.

Шығармалық есептер

Лабиен британдық автор Конн Иггульденнің «Соғыс құдайлары» романында, бірақ оның рөлі айтарлықтай төмендетілген, өйткені Цезарьдің екінші қолбасшысы ретіндегі тарихи орнын Маркус Юниус Брут иеленеді, ал оның Цезарьмен қарым-қатынасы керісінше кеңейтілген. Лабиен австралиялық автор Колин МакКаллоның «Рим шеберлері» романдарының маңызды екінші дәрежелі кейіпкері болды. Онда ол алғаш рет Рабирийдің ісінде пайда болады, бірақ бұл оқиға әдеттегідей саяси жылдың соңына жақын көрсетілген. Цезарь бұл істі Цицеронның Катилина заговоршыларын сотсыз өлімге кесу туралы шешіміне жауап ретінде ұйымдастырды, «Сенатус Консультатум Ультиматум» күшіне енген кезде, бұл жарлық күшіне енгенге дейін мұндай әрекетке қарсы ескерту ретінде емес. Содан кейін ол қиын жағдайға түседі, себебі Помпейдің әйелі Муция Терциямен болған қарым-қатынасы оның ықыласын жоғалтты. Муция Терция – б.з.д. 95 жылы Римнің понтифексі және консулы болған Квинт Муций Скеволаның қызы, Рим аристократиясының мүшесі. Ол соңында өте қабілетті, бірақ қатыгез және жартас мінезді сарбаз және қолбасшы ретінде бейнеленеді. Оның шеберлігі Галлиядағы шайқастарда жеңіске жеткізеді, бірақ оның қатыгездігі Цезарьдің галлдық одақтастарын бөліп, соғысқа себеп болды. МакКалло оқиғаларды өзгеше түсіндіреді және Лабиеннің Помпейге көшкенінің орнына, Цезарь Лабиенді жақтырмайды. Романда Цезарь азамат соғысы кезінде Лабиеннен бас тартады, оны өзінің жағына алғысы келмейді, өйткені ол тым қатыгез және болжауға қиын. Лабиен сонымен қатар BBC One телеарнасының «Ежелгі Рим: империяның өрлеуі мен құлдырауы» деректі фильмінде де көрсетілді. Лабиен – С.Ж.А. Турнидің «Мариус мүліктілері» сериясының маңызды кейіпкері. Лабиен «Преториандар» видео ойынының кампаниясында көрінеді. Ол Галлия соғыстарына арналған бірнеше миссияда ойналатын кейіпкер, ал соңғы миссияда, Азамат соғысының соңында, басты қарсыластың рөлінде қайта пайда болады. Ойын сюжеті бойынша Лабиен Мунда шайқасында өлмейді, бірақ Помпей лагеріне қашып, соңғы қарсыласуын жасайды.