Кіріспе

Израильдің валютасы – Израильдің жаңа шекелі (שֶׁקֶל חָדָשׁ, ; شيكل جديد; таңбасы: ₪; ISO коды: ILS; ресми емес қысқарту: NIS), сонымен қатар жай ғана Израиль шекелі (שקל ישראלי; شيكل إسرائيلي) деп те аталады. Бұл Израильдің валютасы болып табылады және Батыс жағалау мен Газа секторындағы Палестина территорияларында заңды төлем құралы ретінде қолданылады. Жаңа шекел 100 агоротқа бөлінеді. Жаңа шекел 1986 жылдың 1 қаңтарынан бері қолданыста, ол 1000:1 қатынасымен жоғары инфляциялық ескі шекелді алмастырды. Жаңа шекелдің валюта таңбасы – «шекел» (ש) және «жаңа» (חָדָשׁ) сөздерінің иврит тіліндегі бас әріптерінің үйлесімі. Шекел таңбасы қолжетімсіз болған жағдайда NIS (ש״ח және ش.ج) қысқартуы қолданылады.

Тарих

"Шекел" (שֶׁקֶל) атауының шығу тегі – ежелгі Киелі кітаптағы сол атпен аталатын валютадан бастау алады. Ыбырайымның Хеброн қаласындағы Патриархтар үңгірі үшін хеттілік Ефронға "төрт жүз шекел күміс" төлегені туралы ертедегі Киелі кітапта айтылған. Шекел – ежелгі Израильде қолданылған салмақ өлшемінің немесе валютаның бірнеше көне бірліктерінің бірі. Ол еврей түбірі ש ק ל (š q l) – "салмақ" (שָׁקַל šaqal – 'салмақ', שֶׁקֶל šeqel – 'стандартты салмақ') сөзінен шыққан, бұл сөз аккад (сірағында šaqālu және šiqlu) және арамей (сірағында תְּקַל teqal және תִּקְלָא tiqla) сияқты басқа семит тілдерінде де кездеседі. Алғашында ол арпаның салмағын білдірген болуы мүмкін. Ежелгі Израильде шекелдің салмағы шамамен 180 дән (11 грамм немесе 0,35 троялық унция) болған. 1948 жылдың 14 мамырында қазіргі Израиль мемлекеті құрылғаннан бастап 1952 жылға дейін банкноттарды "Англо Палестина Банкі" Палестина фунты ретінде шығарып тұрды, ол £P1 = £1 стерлингке теңестірілді. 1952 жылы "Англо Палестина Банкі" өзінің атын "Банк Леуми Ле Исраэль" (Израиль Ұлттық Банкі) деп өзгертті, ал валюта атауы Израиль фунты болып өзгерді.

Израиль фунты (19521980)

Израиль фунты (לירה ישראלית, "lira yisraelit") – Израиль мемлекетінің 1952 жылғы маусым айынан 1980 жылғы 24 ақпанға дейінгі валютасы, ол шекельмен алмастырылды. 1955 жылдан бастап Израиль банкі құрылып, банкноттарды шығару міндетін алғаннан кейін, "IL" символымен бірге тек иврит атауы қолданылды. 1954 жылғы 1 қаңтарда стерлингке байланыстыру тоқтатылды, ал 1960 жылы Израиль фунтының бірліктері 1000 протуттан 100 агоротқа өзгертілді. Лира латын тілінен алынған сөз болғандықтан, 1960 жылдары оның иврит еместігіне байланысты Израиль валютасының атауы туралы пікірталас туды. Нәтижесінде, қаржы министріне лира атауын ивритше шекельге өзгертуді міндеттейтін заң қабылданды. Заң министрге өзгеріс күнін анықтауға рұқсат берді. Заң 1980 жылғы ақпанда күшіне енді, сол кезде Израиль үкіметі «Израиль шекелін» (қазіргі ескі Израиль шекелі) енгізді, ол 10 ИЛ = 1 ИС бағамымен бағаланды.

Шекел (19801985)

Бастапқы шекел, қазір ескі шекел деп аталады, 1980 жылдың 24 ақпанынан 1985 жылдың 31 желтоқсанына дейін Израиль мемлекетінің валютасы болды. Ол да, оның алдындағы Израиль фунты да 1960 және 1970 жылдары шетел валюталарына қатысты жиі девальвацияланды. Бұл үрдіс 1980-жылдардың басында ескі шекелдің жоғары инфляцияны бастан кешіруімен аяқталды. 1985 жылғы Экономикалық тұрақтандыру жоспары нәтижесінде инфляция бақылауға алынғаннан кейін, жаңа шекел енгізілді, ол 1986 жылдың 1 қаңтарынан бастап 1000 IS-ті 1 ₪-ға тең мөлшерде ескі шекелді алмастырды.

Жаңа шекел (1985 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1980 жылдардағы экономикалық дағдарыстан және 1985 жылы жаңа шекельдің енгізілуінен кейін Израиль Банкі мен Израиль үкіметі әлдеқайда сақты және консервативті фискалдық және ақша-кредиттік саясатты ұстанып келді, сондай-ақ біртіндеп нарыққа негізделген түрлі экономикалық реформаларды жүзеге асырды. Бұған қоса, еркін сауда келісімдеріне қол қою Израиль экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруға көмектесті, ал өнеркәсіптік және ғылыми базаға жасалған ауқымды инвестициялар елге жаһандық білім экономикасының дамуымен байланысты мүмкіндіктерді пайдалануға мүмкіндік берді, нәтижесінде экспорт көлемі айтарлықтай өсіп, өнімдер мен қызметтер үшін жаңа нарықтар ашылды. Осы факторлардың нәтижесінде инфляция салыстырмалы түрде төмен деңгейде ұсталып, елде оң төлем балансы қалыптасты, 2010 жылы ағымдағы шоттың артығы ЖІӨ-нің шамамен 3% құрады. Осының салдарынан валютасы нығайды, бірақ еуро мен швейцариялық франктің көрнекті өсімімен салыстырғанда одан аз болды, 2001 жылдан 2011 жылға дейін АҚШ долларына шаққанда құны шамамен 20% өсті, бұл бұрынғы онжылдықтардағы құнсыздануға қарама-қарсы. 2003 жылдың 1 қаңтарынан бастап жаңа шекель еркін айырбасталатын валюта статусын алды. 2006 жылдың 7 мамырынан бастап Чикаго тауар биржасында жаңа шекельдің деривативтерімен сауда жасау мүмкіндігі пайда болды. Бұл жаңа шекельді шетелдік валюта нарығында кеңінен қолжетімді валюталық фьючерстік келісімдері бар әлемдегі жиырмаға жуық валютаның қатарына қосты. Сонымен қатар, бұл валютаны әлемнің көптеген елдерінде тұтынушылармен айырбастауға болады. 2008 жылдың 26 мамырында CLS Bank International жаңа шекельмен төлем тапсырмаларын жүзеге асыратынын және валютаны толыққанды конвертациялайтынын хабарлады.

Монеталар

1985 жылы 1 агора, 5 агорот, 10 агорот, 1/2 және 1 шекель монеталары енгізілді. 1990 жылы 5 шекельдік монеталар, 1995 жылы 10 шекельдік монеталар енгізілді. 1 агораны шығару 1990 жылы тоқтатылды және олар 1991 жылдың 1 сәуірінде айналымнан алынды. 2007 жылдың 9 желтоқсанында 2 шекель монетасы енгізілді. Соңғы рет 2007 жылы шығарылған 5 агорот монетасы 2008 жылдың 1 қаңтарында айналымнан алынды. 2011 жылдың сәуірінде металл мөлшерін азайтып, осылайша құнын төмендету үшін жаңа монеталар шығарылатыны хабарланды. Сонымен қатар, жалған монета жасау да қиындатылады. Израиль банкі жоспарланған монеталар сериясынан «жаңа» сөзін алып тастауды қарастырып жатыр. Егер мақұлданса, бұл 1985 жылдың қыркүйегінде жаңа шекель монеталары енгізілгеннен бері барлық монеталардың бірінші рет толық ауыстырылуы болады. Монеталарды Корея монета және қауіпсіздік баспа корпорациясы (KOMSCO) шығарады. + Жаңа шекель монеталар сериясы Сурет Құны Техникалық параметрлері Сипаттамасы Диаметрі Қалыңдығы Масса Құрамы Шеті Алдыңғы жағы Артқы жағы Шығарылған мерзімі Алынған мерзімі 1 агора 17 мм 1.2 мм 2 г Алюминий қола 92% мыс, 6% алюминий, 2% никель Жай Ежелгі галерея, «Израиль» еврей, араб және ағылшын тілдерінде Құны, күні 4 қыркүйек 1985 1 сәуір 1991 5 агорот 19.5 мм 1.3 мм 3 г Римге қарсы соғыс жылдарының бірінен монетаның көшірмесі, екі этрогимнің арасында лалав бейнеленген, «Израиль» еврей, араб және ағылшын тілдерінде 1 қаңтар 2008 10 агорот 22 мм 1.5 мм 4 г Антигон II Маттафия шығарған монетаның көшірмесі, жеті тармақты шамдан, мемлекеттік эмблема, «Израиль» еврей, араб және ағылшын тілдерінде Айналымда 0.5 шекель 26 мм 1.6 мм 6.5 г Лира Құны, күні, «Израиль» еврей, араб және ағылшын тілдерінде 1 шекель 18 мм 1.8 мм 3.5 г Мыс-никель 75% мыс, 25% никель (1985–1993) <br/>Никельмен қапталған болат (1994–қазіргі уақытқа дейін) Жай Лейли, «Йехуд» ежелгі еврей тілінде Құны, күні, «Израиль» еврей, араб және ағылшын тілдерінде 4 қыркүйек 1985 Айналымда 2 шекель 21.6 мм 2.3 мм 5.7 г Никельмен қапталған болат Сегменттелген (жай және жолақты бөлімдер) Екі мүйіз, «Израиль» 9 желтоқсан 2007 5 шекель 24 мм 2.4 мм 8.2 г Мыс-никель 75% мыс, 25% никель 12 қырлы Бағанның капителі 2 қаңтар 1990 10 шекель 23 мм Негізгі бөлігі: 16 мм 2.2 мм 7 г Сақинасы: никельмен байланысқан болат Ортасы: алтынмен байланысқан қола Жолақты Пальма ағашы, жеті жапырақ және екі қурма сағаты, «Сионды құтқару үшін» ежелгі және қазіргі еврей әліпбиінде 7 ақпан 1995
Ескерту: Израиль монеталарындағы барлық күндер еврей календары бойынша көрсетілген және еврей сандарымен жазылған.

А сериясы (19851999)

1985 жылдың 4 қыркүйегінен бастап 5, 10 және 50 номиналында банкноттар айналымға енгізілді. 1986 жылдың 8 мамырында 1 номиналындағы банкнот, ал 1986 жылдың 19 тамызында 100 номиналындағы банкнот шығарылды. 1988 жылдың 2 сәуірінде 20 номиналындағы банкнот, ал 1992 жылдың 16 ақпанында 200 номиналындағы банкнот шығарылып, банкноттар отбасы толықтырылды. 1, 5 және 10 номиналындағы банкноттар бұрынғы IS 1000, 5000 және 10 000 банкноттарының негізгі дизайнын сақтап, тек номиналы өзгертілді. Кейіннен 1, 5 және 10 номиналындағы банкноттар монеталармен алмастырылды. Осы монеталардың алғашқы дайындалғандарында банкноттардағы тұлғалардың бейнелері қашалған.

Сурет Мәні Өлшемі Түсі Беткі жағы Шығарылған күні Айналымнан алынған күні
1 76x 138 мм жасыл Маймонид Маймонидтің жерленген жері Тиберия; ежелгі тас шам 8 мамыр 1986 1995
5 көк Леви Ешколь Су тасымалдайтын құбыр, Ұлттық су тасымалдаушының символы, фондық өрістер мен шөл 4 қыркүйек 1985 1995
10 апельсин Голда Меир 1948 жылы Израильдің елшісі ретінде Мәскеуге келген кезде Мәскеу хор синагогының алдындағы көпшілік арасында Голда Меирдің суреті 4 қыркүйек 1985 1995
20 қара сұр Моше Шарет Герцлия гимназиясының бастапқы ғимараты, фондық Кішкентай Тель-Авив 2 сәуір 1988 1 шілде 2000
50 қызғылт Шмуэль Йосеф Агнон Иерусалимнің көкжиегі, Шығыс Еуропалық штетл, Агнонның көптеген әңгімелерінің оқиғасы орын алған жер 4 қыркүйек 1985 1 шілде 2000
100 қоңыр Ысқақ Бен Цви Пеккиин синагогы, қарақал ағашы және үңгір; ежелгі тас шам 19 тамыз 1986 1 шілде 2000
200 қызыл Зальман Шазар Шазардың бастамасымен қабылданған міндетті білім беру заңының символы ретінде үстелге жазатын қыз және фондық еврей әріптері 16 ақпан 1992 1 шілде 2000

B сериясы (1999-2017 жж.)

Банкноттардың екінші сериясы 1999 жылы шығарылды және 2005 жылға дейін бірінші серияны алмастырды. 1995 жылы Ицхак Рабин қаза болғаннан кейін көп ұзамай, оның суреті салынған 500 шекелдік банкнота басылып шығару жоспары жарияланды. Алайда, инфляцияның төмен деңгейде болуына байланысты, мұндай банкнотаға қажеттілік тумады және ол ешқашан шығарылмады. + Жаңа шекелдің екінші сериясы Сурет Өлшемі Түсі Алдыңғы жағы Артқы жағы Шығарылған күні [[20 жаңа шекел банкноты 71x 138 мм Жасыл Моше Шарет Екінші дүниежүзілік соғыстағы еврей еріктілері; мұнара және бекініс елді мекендерін еске алу үшін салынған күзет мұнарасы 3 қаңтар 1999 [[20 жаңа шекел банкноты Жасыл Моше Шарет Екінші дүниежүзілік соғыстағы еврей еріктілері; мұнара және бекініс елді мекендерін еске алу үшін салынған күзет мұнарасы. Полипропиленнен жасалған банкнотадағы қосымша қызыл жазуда, қызыл сиямен еврей тілінде "Израиль мемлекетінің 60 жылдығы" деп жазылған. Ол тек аталған мерейтойға жақын 1,8 миллион данадан шектеулі санда басылды және көптеген банкноталарда кездеспейді. (Полипропилен – полимерлік негіз, ол бірнеше ай ғана айналыста болатын B сериялы қағаз банкнотадан артық. Полимерлік банкнотаны Швейцарияның Цюрих қаласындағы Orell Füssli Security Printing баспасы басып шығарған.) 13 сәуір 2008 [[50 жаңа шекел банкноты Күлгін Шмуэль Йосеф Агнон Агнонның жазба кітабы, қаламы мен көзілдірігі, Иерусалим және Храм тауы 31 қазан 1999 [[100 жаңа шекел банкноты Қоңыр Ысқақ Бен Цви Пекиин синагогы 3 қаңтар 1999 [[200 жаңа шекел банкноты Қызыл Залман Шазар Сафед қаласындағы көше және Шазардың Сафед туралы эссесінен алынған мәтін 31 қазан 1999 500 Көк Ысқақ Рабин Премьер-министрдің қаза болғанға дейін сөйлеген сөзінің бір бөлігі Басылмаған

Валюталық бағамдар

+ ILS бір валютаға, жыл бойы орташаланған валюта ISO 4217 бірлік 1986 1991 1996 2001 2006 2011 2016 АҚШ доллары USD 1 1.36 2.59 3.36 4.22 4.47 3.46 3.77 КСРО рублі SUR1 1 1.80 4.61 Ресей рублі RUB 1 0.62 0.14 0.16 0.12 0.05 Йен JPY 100 0.81 1.87 3.16 3.42 4.00 4.27 3.44 Фунт стерлинг GBP 1 2.07 4.47 5.16 6.10 8.36 5.53 5.15 Неміс маркасы DEM2 1 0.61 1.50 2.22 1.86 2.89 2.51 2.17 Француз франкі FRF3 1 0.19 0.44 0.65 0.55 0.86 0.75 0.65 Еуро EUR 1 3.63 5.65 4.91 4.25 Швейцария франкі CHF 1 0.73 1.78 2.68 2.37 3.67 4.14 3.89 Иордания динары JOD 1 4.25 3.34 4.50 5.89 6.44 4.81 5.32 Египет фунты EGP 1 2.12 0.72 0.94 1.07 0.77 0.57 0.42 Жұан (юань) CNY 1 0.39 0.47 0.39 0.50 0.55 0.55 0.58 1993 жылдан кейін SUR1 тоқтатылды және RUB-қа алмастырылды. 1999 жылдан кейін DEM2 тоқтатылды және EUR-ға алмастырылды. 1999 жылдан кейін FRF3 тоқтатылды және EUR-ға алмастырылды.