Кіріспе

Эстонияның ұлттық эпосы — Калевипоег (, Калевтің ұлы) — Фридрих Рейнхольд Кройцвальдтың 19 ғасырда жазылған эпостық поэмасы. Ол Эстонияның ұлттық эпосы ретінде танылды.

Тарих

Негізгі материал эстон фольклорынан алынған, ол Калевипоэг ("Калевтің ұлы", көбінесе "Калевид" деп ағылшынша аударылады). Бұл ертегілер негізінен әртүрлі табиғи нысандар мен ерекшеліктерді Калевипоэгтің ерліктерінің іздері ретінде түсіндіреді және көршілес аймақтардағы ұлттық эпостармен, әсіресе фин Калеваласымен ұқсастықтары бар. 1839 жылы Фридрих Роберт Фейльманн Эстон ғылым академиясында Калевипоэг туралы аңыздар туралы баяндама жасады. Ол ұлттық романтикалық эпостық поэманың сюжетін жасады. 1850 жылы Фейльманның қайтысынан кейін Кройцвальд поэманы жазуға кірісті, оны ежелгі ауызша эпостың қалпына келтіру ретінде қарастырды. Ол ауызша хабарларды жинап, оларды біртұтас шығармаға біріктірді. Калевипоэгтің алғашқы нұсқасы (1853 ж., 13 817 тармақ) цензура себепті басылған жоқ. Екінші, мұқият өңделген нұсқасы (19 087 тармақ) 1857–1861 жылдары Эстон ғылым академиясының академиялық басылымы ретінде жарық көрді. Басылымға неміс тіліне аудармасы да енді. 1862 жылы үшінші, сәл қысқартылған нұсқасы (19 023 тармақ) шықты. Бұл жалпы оқырмандарға арналған кітап болды. Ол Куопио қаласында (Финляндия) басылды.

Кейіпкерлер

Эстон (негізінен Шығыс Эстония) аңыздарында Калевипоэг тастарды алып жүреді немесе оларды жауларға лақтырады, сондай-ақ, кірпінің кеңесімен бөренелерді жиектерімен қару ретінде пайдаланады. Ол сонымен қатар жер бетінде және суқоймалардың үстінде құрылыстар салады, қалалар тұрғызады және терең судан өтеді. Калевипоэг аяқтарын өз қылышымен кесіп тастайды, себебі ол бұрын берген, өлімге алып келетін екіұшты нұсқаулардың құрбаны болды. Калевипоэг – Калев пен Линданың кенже ұлы, әкесі қайтыс болғаннан кейін дүниеге келген және ағаларынан ақыл-парасаты мен күшімен басып өтті. Кейде Калевипоэгтің нағыз аты Сохни/Соини болған деп есептеледі, бірақ шындығында ол "ұлы" дегенді білдіреді және оның Калевипоэгтен басқа есімі болған емес. Алевипоэг, Эт және Сулевипоэг – оның ағалары. Бұл кейіпкер халық әндерінде сирек кездеседі. Әдебиетте ол алғаш рет 17 ғасырда Генрих Шталь еңбектерінде айтылған.

Қысқаша мазмұны

Калевипог ұрланған анасын іздеу үшін Финляндияға сапар шегеді. Саяхаты барысында ол қылыш сатып алады, бірақ ұстаның үлкен ұлын дау кезінде өлтіреді. Ұста қылышқа қарғыс жасайды. Эстонияға оралғанда Калевипог ағаларын тас лақтыру сайысында жеңіп, патша болады. Ол Эстонияда қалалар мен бекіністер салып, жерді жыртейді. Содан кейін Калевипог білімін арттыру үшін жердің шетіне дейін саяхат жасайды. Ол күш сынасында Шайтанды жеңіп, үш қызды тозақтан босатады. Соғыс басталып, Эстонияны қирату шабады. Калевипогтың адал серіктері қаза табады, одан кейін ол патшалықты ағасы Олевке тапсырып, көңілі түскен күйде орманға кетеді. Өзенді кешіп өту кезінде, Теміршінің қарғысымен ұсталған және бұрын өзенге түсіп кеткен қылыш оған шабуыл жасап, аяқтарын кесіп тастайды. Калевипог қайтыс болып, жұмаққа көтеріледі. Таара басқа құдайлармен ақылдасып, Калевипогты қайта тірілтеді, оның аяқсыз денесін ақ жылқыға мінгізіп, тозақ есігіне жібереді, онда оған қолымен тасқа соққы беруге бұйырады, осылайша тозақты тасқа қамап қояды. Осылайша Калевипог тозақ есігін күзету үшін қалады.

Поэтикалық құрылым

Эпос ежегі эстон тіліндегі аллитерациялық өлеңмен жазылған. Өлеңдердің шамамен сегізінен бірі түпнұсқа, ал қалғаны – үлгі бойынша жазылған.

Салыстырмалы мифология

Калевиде аяқтарының сиқырлы қылышпен кесілуі Хурит мифологиясындағы Улликуммидің табиғаттан тыс пышақпен аяқтарының кесілуі тақырыбына ұқсас. Евстафийдің (ad Hor.) айтуынша, тельхиндар да аяқтары жоқ жандар болған.

Әсерлер

Калевипойг ресми аяда да, халық мәдениетінде де еске алынған. Эстонияның Тәуелсіздік жариялағының XX-шы әнінде басты кейіпкер Калевипойгтың қазасынан кейін бір құдайдың сөзі келтіріледі: "Ғасырлар бойы эстон халқы тәуелсіздікке ұмтылысын ешқашан жоғалтқан емес. Олар атадан балаға, жаулап алушылардың құлдыққа салуы мен қысым көрсетуіне қарамастан, Эстонияға "екі шетінен барлық тіреулер отқа толады" және "Калив балаларына бақыт әкелу үшін үйіне оралады" деген үмітін сақтап келді. Енді сол сәт жетті."

Басылымдар

Эстонияның Батыры. және сол елдің романтикалық әдебиетіне қатысты басқа зерттеулер Уильям Форселл Кирби. 1895
Калевипоэг: Ежелгі эстон ертегісі Фридрих Рейнхольд Кройцвальд, ауд. Юри Курман. 1982
Калевипоэг: Эстон ұлттық эпосы Фридрих Рейнхольд Кройцвальд, ауд. Трину Картус. Эстон әдеби мұражайы, 2011 жыл.