Кіріспе

Поэтикалық тұжырымдама
Марианна Фейтфуллдің альбомы

"Негативті қабілеттілік" – бұл суретшілердің философиялық нақтылыққа емес, көркемдік сұлулыққа ұмтылғанда, ақыл-ойы шатасқанда және белгісіздікке түскенде де сұлулық, кемелдік және ұлылық идеалдарын іздеу қабілеті. Бұл терминді алғаш рет 1817 жылы Джон Китс қолданды, кейіннен ақындар, философтар және әдебиет теориясы мамандары осы қабілетті, Китстің "тізбектес ойлау" деп атаған нәрсесінен асып түсетін шындықтарды сезіну және тану үшін пайдаланды.

"Негативті" сөзін қолдану

Теріс қабілетті түсіну қиын болуы мүмкін, себебі ол бір нәрсенің атауы емес, қайта сезіну немесе білу жолы. "Теріс" сөзі сол кезде басым болған позитивизмге қарама-қарсы қойылады. Кейтс айтқандай, хамелеонның түске қатысты "теріс" сипатқа ие болғанындай, ақынның да өзі мен жеке басы болмайды: олар әрбір тақырыпқа енгенде өздерін өзгертеді. Мысалы, бір түймешік құстың немесе грек амфорасының ішкі әлемін сезім арқылы білу, түсінік ретінде түсінілмейді, ал оны адамның күнделікті өзгеретін өмірінің нақты тәжірибесі арқылы тануға болады. "Теріс" сөзінің тағы бір түсіндірмесі – Кейтстің медицина мен химияны оқығандағы әсеріне байланысты болжам, ол электр тогының теріс полюсіне сілтеме жасайды, ол пассивті және қабылдағыш. Оң полюс ток бергендей, ақын да құпия мен күмәнді толы әлемнен серпіліс алады, оны түсіндіру мүмкін емес, бірақ ақын оны өнерге айналдыра алады.

Роберто Мангабейра Унгер, 2004 жыл

2004 жылы бразилиялық философ Роберто Мангабейра Унгер Китстің терминін қатаң әлеуметтік бөліністер мен иерархияларға қарсы тұруды түсіндіру үшін пайдаланды, онда теріс мүмкіндік – бұл бөлініс пен иерархияның белгіленген схемасына және әдеттегі өмір мен бүлік арасындағы міндетті таңдауға бағынған нәрсені жоққа шығару. Теріс қабілет әлеуметтік және институционалдық шектеулерге қарсы күш беруге және адамдарды белгілі бір әлеуметтік жағдайға тозаңдатып тұрған байланыстарды босатуға мүмкіндік береді. Унгердің пікірінше, теріс қабілеттің мысалын өнеркәсіптік жаңаруда көруге болады, онда заманауи өнеркәсіпші бұрынғы жұмыс рөлдеріне негізделген артық өндіріс арқылы ғана тиімді бола қоймай, сонымен қатар жұмыс күнінің ұзақтығы және міндеттерді бөлу сияқты еңбекке жаңа шектеулерді ойлап тауып, икемді еңбек, сарапшылық және капиталды басқарудың жаңа стильдерін құруы керек. Унгердің айтуынша, ұйымдық құрылымның ескі формаларын бұза білген өнеркәсіпшілер мен менеджерлер теріс қабілеттілік танытқан. Бион үшін теріс қабілет – бұл түсініксіз жағдайға немесе эмоционалдық қиындыққа дайын шешімдерді немесе құдіретті сенімділікті таңудың орнына, білмеудің ауырсынуы мен шатастығына төзу қабілеті. Оның идеясы британдық тәуелсіз мектепте, сондай-ақ психоанализ және психотерапияның басқа да салаларында кеңінен қолданыс тапты.

Димитрис Лякос

Грек жазушысы Димитрис Лякос "шетте" өмір сүретін адамдардың шекараларды кесіп өтуге және "сырдың салмағын" қабылдап, батыс нормалары мен құрылымдарына қарсы өмірдің белгісіздігі мен ағымын зерттеуге мүмкіндік беретін теріс қабілетке ие екенін айтады. 2018 жылы Berfrois журналына берген сұхбатында Лякос: "Бізбен бірге идеялар, теориялар, күмәндар және болашаққа жобалаған толыққанды сценарийлермен толған сөмке жүредіміз. Бізден өзгеше, шеттетілгендер, қашқындар және шетте тұратындар осы теріс қабілетке ие, "сырдың салмағын" көтеруге шамасы жетеді; иммигранттар оларды жұтуы мүмкін теңіздерді кесіп өтеді. Олардың қорқынышын жақсы өмірге деген үміт ғана емес, сонымен қатар олар осы қараңғы кеңістіктерді қабылдап, оларда уақыт пен кеңістік осы сәтте туындайды."

Дзен

Теріс мүмкіндік туралы түсінік Дзен философиясымен байланысты. Китстің жағымсыз қабілетке ие адамы "өзін-өзі жоғалтуға, заттармен 'ойша сәйкестенуіне' және оларға бағынуға, сондай-ақ өмірмен бірлікке жетуге" қабілетті қасиеттерге ие болды. Дзендегі сатори тұжырымы пассивтілік пен қабылдаушылықтың нәтижесі болып табылады, ол "шындықтың мәніне кенеттен түсінуге" алып келеді. Саториға қасақана тырысусыз-ақ жетеді. Саториға дейінгі кезеңдер: іздеу, талпыну, пісіп-жетілу және жарылыс. "Іздеу" кезеңі қатты мазасыздық сезімімен бірге жүреді, бұл ақыл "нақтылықсыздық, құпиялар мен күмәндер" күйінде болғанда теріс мүмкіндікті дамыту қабілетіне ұқсайды. Жарылыс кезеңінде (Китстің "күшті қарқыны" сияқты), теріс мүмкіндікке ие адам "барлық нәрсенің мәнімен байланысқа түседі".

Ақыл-ойының толық болуы

Адамдар сыртқы стресске ұшырағанда, автономды жүйке жүйесі оларға "соғыс немесе қашу" реакциясын ұсынады, бұл екітаңдаулы жағдай. Соғыс немесе қашу жағдайы "оң мүмкіндіктер" деп аталып келді. Саналылықты дамытушылар стресске деген әдеттегі реакцияларды жеңу және оларға балама табу үшін "теріс мүмкіндіктерді" дамытудың маңыздылығын баса айтады. Олар саналылықтың белгісіздікке төзімділікті арттыратынын және шешім қабылдауды жетілдіретінін көрсетеді. "Теріс" немесе "оң" мүмкіндіктердің қайсысы маңыздырақ екенін талқылау тиімді болмауы мүмкін, себебі олар батареяның полюстері сияқты: батарея оң және теріс ұштары болғанда ғана батарея болып саналады.

Сын

1989 жылы Стэнли Фиш теріс қабілет тұжырымдамасын әлеуметтік контекстке қолдануға жасалған тырашқа қарсы күшті резервацияларын білдірді. Ол Унгердің ерте жұмыстарын идеяның шындыққа өту жолын таба алмағаны үшін сынады, бұл тарихты жабық күйде қалдырады және адам тұжырымдаманы ұстап тұрып, бос кеңістікке қарсы күреседі. Фиш Унгердің ертедегі еңбектерінде сілтеме жасайтын қабілетін көзге елестете алмайтын және жасауға болмайтын нәрсе деп санайды, оны тікелей айқын сөздермен немесе ишарамен тұжырымдама арқылы ғана білдіруге болады. Жалпы алғанда, Фиш радикалды мәдениет идеясын қарсылық идеалы ретінде қарастырады, онда контекст үнемі жақсартылады немесе жобаланады, бұл ең жақсы жағдайда іске аспайды, ал ең нашар жағдайда мүмкін емес. Унгер бұл сынға жауап ретінде теріс қабілетті қолданатын тарихи процестің толық теориясын жасады. Дэвид Фуллер 2012 жылы "Соннеттердегі өмір" еңбегінде әдеби сын жазудың ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін қарастырып, теріс қабілетті пайдаланды. Сыншының тәжірибесі мен сезімдері сыншыл ойлау қабілетін дамыту үшін берік негіз құрайды, ал теріс қабілет әдеби мәтіндерді талдаудағы дұрыс-бұрыстың ұғымын ығыстырады.

Кино, өлең, ән және танымал мәдениетте

2018 жылы британдық әнші-күйші Марианна Фейтфулл өзінің «Негативті қабілеттілік» атты альбомын жариялады. Кейін, 2020 жылдың қараша айында BBC Филип Пуллманның осы аттас трилогиясы негізінде «Оның қараңғы материалдары» сериалының екінші маусымының екінші бөлімін көрсетті. Мұнда «негативті қабілеттілік» идеясы ерекше аталады, бұл BBC үшін осы күнге дейінгі ең әсем туынды болды. Бұл идея, теория, тұжырым немесе тезис ретінде емес, басты кейіпкер Лираның енуге болатын күй ретінде ұсынылады, ол оның ерекше қабілетін – сирек және әдемі, шындықты айтатын алетиометрді оқуға мүмкіндік береді. Бұл құрылғы, сонымен қатар, түймедақ сияқты, тек толыққанды редукциялық тәсілдермен түсінілмейтін кодты шығарады. Оның сұлулығы – оның шындығының бір бөлігі. Лира Қара Материалдарды зерттеу зертханасына барады, онда ол бас зерттеуші Мэри Мэлоунмен кездеседі, ол дұрыс көңіл-күйге келген жағдайда қара материяның бөлшектерін көруге қабілетті. Ол Лираға: «Егер санаңды белгілі бір күйге келтірмесең, оларды көре алмайсың. Джон Китс ақыны туралы білесің бе? Оның бұл құбылысқа берген анықтамасы бар: «негативті қабілеттілік». Ол Китстің түймедағының – оның алетиометрі екенін, оның шындығы, поэзия сияқты, ешқандай зерттеуге келмейтінін білдіреді». Филип Пуллман: «Көптеген өлеңдер мойындағанша тергелгенде, олардың мойындауы көбінесе құнды емес, себебі азаптаудың нәтижесі әрқашан: сынған ақпараттың шағын бөліктері, жалпылама сөздер, банальдықтар болады», – деп жазған. Бірақ егер біз Лира мен Мэри Мэлоунның ізімен жүріп, дұрыс көңіл-күйге келсек, жолдар арасындағы қара материал көрінетін немесе естілетін болады. Бұл түймедақтың коды, мысалы, Боб Диланның «Visions of Johanna» әнінің бір нұсқасында және Т.С. Элиоттың «Marina» поэмасындағы орман құсының әнінде кездеседі. Соңғы жағдайда «барлық сулар кездесетін жер» – жоғарыда айтылған «негативті қабілеттілік» туралы теріс полюстік көзқарастың нақты растауы. Бұл ақынның санасының теріс терминалы немесе барлық нәрсенің жиналатын және келісілетін шұңқыры сияқты. Мұндағы негатив ақынның өзін-өзі құрбан етуіне байланысты, және осының арқасында ағын жүреді. 2013 жылы джаз-гитарашы Берн Никс Китстің анықтамасын түсіндіретін сыртқы жазбалары бар «Negative Capability» атты альбом шығарды.