Кіріспе
Делегаттар жиналысының жұмыс жүргізу үшін қажетті мүшелерінің ең аз саны – кворум. Кворум – жиналыста топты құру үшін қажетті топ мүшелерінің ең аз саны. Парламенттік процедураны қолданатын орган (мысалы, заң шығарушы орган) сияқты делегаттық жиналыста, топтың жұмысын жүргізу үшін кворум қажет. Роберттің «Жаңадан жаңартылған тәртіп ережелері» бойынша, «кворум талабы – орган атынан өкілді емес әрекеттерді, оның мүшелерінің тым аз санымен қорғау үшін қажет». Ал пленум – органның толық (немесе сирек жағдайда, дерлік толық) құрамының отырысы. Кворум болғанда (немесе жарамды дауыс берілгенде) органның өзі, оның отырысы немесе дауысы кворумдық болып саналады. «Кворум» термині орта ғасырлық ағылшын тіліндегі бейбіт судьяларға берілген комиссиядан алынған, латын тіліндегі «quorum» – «кімдердің» деген сөзден туындаған, «кім» сөзінің көпше жатыс жайы. Соның салдарынан, «quora» сөзі «кворум» сөзінің көпше түрі ретінде латын тілінде дұрыс қолданылмайды. Қазіргі заманда кворум – жарамды сайлау үшін қажетті сайлаушылардың ең аз саны.
A quorum is the minimum number of members of a group necessary to constitute the group at a meeting. In a deliberative assembly (a body that uses parliamentary procedure, such as a legislature), a quorum is necessary to conduct the business of that group. According to Robert's Rules of Order Newly Revised, the "requirement for a quorum is protection against totally unrepresentative action in the name of the body by an unduly small number of persons." In contrast, a plenum is a meeting of the full (or rarely nearly full) body. A body, or a meeting or vote of it, is quorate if a quorum is present (or casts valid votes). The term quorum is from a Middle English wording of the commission formerly issued to justices of the peace, derived from Latin quorum, "of whom", genitive plural of qui, "who". As a result, quora as plural of quorum is not a valid Latin formation. In modern times a quorum might be defined as the minimum number of voters needed for a valid election.
Роберттің тәртіп ережелерінде
Роберттің айтуынша, әрбір жиналыс өз басқару құжаттарында (мысалы, конституциясында, жарғысында, қағидаларында немесе тұрақты ережелерінде) кворумды құрайтын мүшелер санын анықтайды. Кворум заңмен де белгіленуі мүмкін. Роберттің "Жаңадан жаңартылған жиналыс регламенті" кітабында ұйым ережелерінде белгіленген кворум "нашар ауа-райы немесе өте қолайсыз басқа жағдайлар болмаса, кез келген отырысқа қатыса алатын ең көп адам санына жақын болуы керек" делінген. Толық құрамындағы немесе оның нұсқаларындағы комитеттерде, егер басқаша белгіленбесе, кворум жиналыспен бірдей болады. Онлайн топтарда кворумды анықтау басқаша болуы керек, себебі ешкім физикалық түрде "қатыспайды". Мұндай топтарды құру ережелері осыны қалай анықтау керектігін көрсетуі тиіс. Мысалы, мұндай топтардағы кворум жеткілікті мүшелер белгіленген уақытта "қатысамын" десе, қалыпты деп есептелуі мүмкін.
Кворумды анықтау
Топтың төрағасы кворумның бар-жоғын анықтауға жауапты. Сонымен қатар, кез келген мүше кворумның жоқ екендігі туралы процедуралық мәселе көтере алады. Кворумның қашан жоғалғанын дәл анықтау қиын болғандықтан, кворумның болмауына қатысты процедуралық мәселелер "әдетте бұрын жасалған шешімдерге әсер етпейді; бірақ нақты және сенімді дәлелдер болған жағдайда, төрағалық етушінің шешімімен мұндай мәселе кейіннен күшін жоя алады, және бұл шешімге шағымдануға болады". Кворум болған кездегі келесі отырыста бекітілмеген кез келген басқа мәселе жарамсыз болып саналады. Дегенмен, мұндай шешімді бекіту міндетті емес, ал жауапты тұлғалар өз әрекеттері үшін жазаға тартылуы мүмкін. Бұл процедура қарапайым қоғамдарда кездеспейді, себебі ерікті ұйымдардың мәжбүрлеу құқығы жоқ.
Австралия
Австралия Конституциясының 22- және 39-баптары Өкілдер палатасы мен Сенат отырыстарының кворумын тиісінше депутаттар мен сенаторлардың жалпы санының үштен бірі деп белгілейді. Алайда, Парламенттің әр палатаның кворумын қалыпты заңнама арқылы өзгертуге құқығы бар. Өкілдер палатасында 1989 жылғы Өкілдер палатасы (Кворум) заңымен кворум бестен бір бөлікке дейін төмендетілді, яғни қазіргі 151 депутаттан тұратын палатаның кворумы 31 депутатқа тең. Сенатта 1991 жылғы Сенат (Кворум) заңымен кворум төрттен бір бөлікке дейін төмендетілді, сондықтан 19 сенатор кворумды құрайды. Кворумға төраға кіреді және мүше немесе сенатордың қайтыс болуы немесе қызметтен кетуі кворумды азайта алмайды. Егер отырыс басталғанда кворум орындалмаса, қоңыраулар бес минутқа соғылады, содан кейін санақ жүргізіледі. Егер кворум әлі де жиналмаса, отырыс келесі отырыс күніне дейін кейінге қалдырылады. Отырыс кезінде кез келген депутат немесе сенатор кворумның жетіспеушілігіне назар аударуға құқылы, онда қоңыраулар төрт минут бойы соғылады, және егер кворум әлі де орындалмаса, отырыс тоқтатылады. Австралияда кворумды бұзу дерлік кездеспесе де, партиялар кворумды санауды бұзу мақсатымен пайдалануы мүмкін, және осы практиканы шектеу үшін ережелерді қабылдау туралы ұсыныстар жасалған. Алайда, конституцияда кворум нақты көрсетілгендіктен, мұны іске асыру өте қиын. Кворум болған кезде оған назар аудару тәртіпсіздік саналады және мұндай әрекет жасаған мүшелер немесе сенаторлар жазалануы мүмкін.
Австрия
Австрияның Ұлттық кеңесінде қарапайым заңды қабылдау үшін өкілдердің кемінде үштен бірі болуы керек (қатысу кворумы 33,3%). Конституциялық заң парламентте қабылдану үшін мүшелердің кемінде жартысы қатысуы тиіс (жалпы мүшелер санының 50% кворумы). Одан асып, конституциялық заңдар қатысқан мүшелердің кемінде үштен екісінің келісімін талап етеді (қатысқандардың саны бойынша 66,6% кворум келісімі).
Канада
Канадада 1867 жылғы Конституциялық акті Канада Өкілдер палатасының отырыстары үшін кворумды 20 депутат деп белгілейді. Егер депутат кворумды санауды талап етсе және алғашқы санауда 20-дан аз депутат болса, депутаттарды шақыру үшін дабыл соғылады; егер 15 минуттан кейін де 20-дан аз депутат болса, отырыс келесі күнгі отырысқа шартты түрде тоқтатылады; қатысқан депутаттар палатаның үстеліне тізімге қол қояды, және бұл тізім Палата Журналына қосылады. Мысалы, заңдарға патшалық бекітілім беріліп жатқан кезде, Канада Сенатында Палатаның қатысуын сұрағанда кворум талап етілмейді. Сенаттың кворумы – 15.
Германия
Германия Бундестагында шешім қабылдау құқығын алу үшін мүшелерінің жартысынан астамы (қазіргі уақытта 736-ның 369-ы) қатысуы тиіс. Бірақ, депутаттардың саны көбінесе кем болады, себебі парламенттік топ немесе парламент мүшелерінің 5% кворумның жетіспеушілігіне наразылық білдірмесе, олар бәрібір тиімді шешімдер қабылдай алады. Бұл сирек кездесетін жағдайларда оппозициялық партиялар дауыс беруді кешіктіру үшін пайдаланады.
Гонконг
Гонконгтың негізгі заңының 75-бабында Гонконгтың заң шығарушы кеңесінің (LegCo) отырыстарына қажетті кворум "оның мүшелерінің жартысынан кем болмауы" керек деп белгіленеді. 1997-2012 жылдар аралығында кворум 30 адамнан, ал 2012 жылдан бастап 35 адамнан құралған. 1997 жылы Гонконгқа егемендік берілгенге дейін кворум 20 адамнан құралған. Бірақ, топтар, комитеттер және кіші комитеттер үшін кворум үштен бір бөлігі немесе үш мүшеден тұрады, қайсысы үлкен болса, сол регламент талаптарына сәйкес болады. Үш тұрақты комитет, атап айтқанда, Қаржы комитеті, Мемлекеттік есеп комитеті және Мүшелер мүдделерін қорғау комитеті, тиісінше 9, 3 және 3 кворумнан тұрады. 1997 жылдан бері кворумды бұзу кем дегенде екі рет тіркелді. 2005 жылы кеңестің демократиялық бағытталған бірнеше мүшесі Қытай Халық Республикасының қайтыс болған басшысы Чжао Цзыянға құрмет көрсету үшін регламентке қайшы келіп, үнсіздік сақтап тұрғанда, кеңес төрағасы отырысты тоқтатты. Отырыс қайта шақырылғанда, Пекинге жақтас мүшелер палатаға оралудан бас тартып, отырысты тоқтатуға мәжбүр етті. 2010 жылдың 27 қаңтарында демократиялық бағытталған бес мүше отставкаға кету туралы мәлімдеме жасауға ниеттенгенде, кеңестің Пекинге жақтас мүшелері наразылық білдіріп, палатадан шығып кетті. Пекинге жақтас мүшелердің бірі кворумды санауды талап етіп, отырысты тоқтатуға себеп болды. Отставканың мақсаты – бүкіл аумақтың бес географиялық сайлау округіндегі барлық сайлаушылардың қатысуымен де-факто референдум өткізу еді, бірақ ол ресми түрде танылмайтын еді. Басқа фракциялардың көпшілігі, осы бес мүшенің әрекетіне қарсы болғанымен, палатада қалды. 2012 жылдың 2 мамырында LegCo 6 ай ішінде сайлауға қатысудан бас тартқан заң шығарушыларды қатысуға тыйым салатын заңға өзгеріс енгізуді талқылағанда, «де-факто» референдумдарды болдырмау үшін, отставка берген бес демократиялық бағытталған мүшенің кейбіреуі үнемі кворумды талап етіп отырды, әсіресе олар 2 жыл бұрын жасалған отставка туралы мәлімдемелерін оқыған кезде. Тоғыз сағаттық отырыста 23 кворум талабы жасалды, бұл 3 сағатқа созылды. 3 мамырда LegCo қайта жиналғанда, пан-демократтардың бойкоты салдарынан кворум жетіспеді және отырыс тоқтатылды. Үкіметке жақтас мүшелер кворумды қамтамасыз ету үшін кесте жасады, бірақ ол тағы да кворумның жетіспеуіне алып келді. 2015 жылдың 18 маусымында LegCo аумақтың бас атқарушысының сайлау ережелерін өзгерту туралы қаулыға дауыс беруге дайындалып тұрғанда, Пекинге жақтас мүшелер палатадан шығып, ауру мүшенің палатаға қайта оралуын қамтамасыз ету үшін кворумды санауды талап етті. Алайда, кейбір мүшелер байланыс ақаулығын айтып, қалды және дауыс беру 35 кворумнан екі мүше артық болғанда жалғасты. Қаулы бастапқыда жеткілікті дауыс жинай алмағандықтан тар жолмен жеңіледі деп күтілгенімен, ол күтпеген жеңіліске ұшырады. Кворумды бұзу және оған қарсы әрекет ету 1989 жылғы Тяньаньмэн оқиғасына қатысты демократиялық бағытталған мүшелер ұсынған жылдық мәлімдемелерді талқылау кезінде де жиі кездеседі. Пан-демократтар Пекинге жақтас лагерьдің кейбір мүшелерін палатада ұстап тұру үшін кворумды уақыт-уақытпен санауға шақырады.
Үндістан
Үндістан Конституциясының 100-бабында Парламенттің екі палатасының кез келгенінің отырысын өткізу үшін, палата мүшелерінің жалпы санының кемінде 10% қатысуы тиіс екені белгіленген. Мысалы, егер палатаның жалпы саны 250 болса, онда палата жұмысын бастау үшін кем дегенде 25 мүше болуы керек. Палата отырысы кезінде кворум болмаса, төраға палатаны жабылуға немесе кворум жиналғанға дейін жұмысын тоқтатуға міндетті. Кейбір процедуралар үшін белгілі бір деңгейде қатысу талап етіледі: тұрақты ережелерді тоқтата тұру туралы алдын ала хабарламасыз ұсыныс енгізу үшін кем дегенде 60 мүше қатысуы керек, ал атынан дауыс беру үшін кем дегенде 20 қатысушы мүше қажет.
Пәкістан
Пакистан Конституциясының 55-бабында белгіленгендей, егер Ұлттық Ассамблея отырысы барысында төрағаның назарына Ассамблеяның жалпы құрамының төрттен бірінен кем мүше қатысып отырғаны туралы хабарланса, ол Ассамблеяны жабып тастайды немесе кем дегенде құрамының төрттен бірін, яғни 342 мүшеден 87-сі жиналғанша отырысты кейінге шегереді.
Филиппин
Филиппин Конгресінде кворум жинау үшін мүшелердің жартысы (Сенатта 13, Өкілдер палатасында 159) қажет. Егер біреу кворумның жетіспеушілігін айтса, тізім бойынша тексеру жүргізіледі, егер қатысушылардың саны көпшіліктен кем болса, отырыс жабылады. Конгрестің көпшілік және оппозициялық топтары кворумның жетіспеушілігін пайдаланып, дауысқа салуға бұрын қабылдануын қаламаған заң жобаларын тоқтатып отырды. Лама-дука сессиясынан кейінгі сайлау кезінде кворум жинау қиынға соғады, әсіресе Өкілдер палатасында, себебі жеңімпаздар демалысқа шығуға, ал жеңілгендер отырысқа келмеуге ұмтылуы мүмкін.
Ұлыбритания
Ұлыбритания Парламентінің Өкілдер палатасы 650 мүшесінің ішінде, спикерді қоса алғанда, 40 депутаттан тұратын кворумға ие. Кез келген уақытта кворумның болуы міндетті емес: Өкілдер палатасындағы пікірсайыстар теориялық тұрғыдан алғанда, тек бір депутат пен спикер қатысса да жалғасуы мүмкін. Дегенмен, егер дауыс беру шақырылса және 40-тан аз депутат қатысса, онда қаралып жатқан мәселе бойынша шешім кейінге шегеріледі және палата келесі мәселеге көшеді. Лордтар палатасында заңнамаға қатысты дауыс беру үшін кворум 30-ды құрайды, бірақ 753 пэрдің тек үшеуі, оның ішінде Лорд спикері де, пікірсайыс өткізу үшін қатысуы керек. Тарихи тұрғыдан алғанда, кворум – қазіргі Ұлыбританияның әр округіндегі әділет төрешілерінің таңдамалы тобы болған. Теориялық тұрғыдан алғанда, олар заң саласында тәжірибелі адамдар болған, бірақ кворумның көп бөлігі олардың әлеуметтік статусы үшін тағайындалған. Кейбір заңнамалар кворум мүшесінің қатысуын талап еткен (мысалы, бадгерге лицензия беру). Іс жүзінде, олардың біліктілігі төмендеген, себебі кворумдағы үлес адвокаттар немесе заңгерлік тәжірибесі бар адамдардың үлесінен тезірек өсті. 1532 жылы елі бойынша әділет төрешілерінің орташа есебінен 45%-ы кворумға кірген. Сомерсет округінде бұл көрсеткіш 1562 жылы 52%-дан 1636 жылы 93%-ға дейін өсті. Сол кезде кворумға қатыспағандардың көп бөлігі жаңадан тағайындалған төрешілер болды. Кейде әділет төрешілері тәртіптік шара ретінде, соттан шығарылғаннан гөрі кворумнан шығарылған.
Біріккен Ұлттар Ұйымы
Біріккен Ұлттар Ұйымының ірі кеңесші органдары (Жалпы Ассамблея және Экономикалық және әлеуметтік кеңес, сондай-ақ олардың бағынышты органдары) көбінесе жұмыс жүргізу үшін мүшелік құрамының үштен бірінің (қазіргі уақытта Бас Ассамблеяда 65 мемлекет, ЭКОСОК-та 18 мемлекет) қатысуын қажет етеді, бірақ кез келген маңызды шешім қабылдау үшін мүшелердің көпшілігінің (қазіргі уақытта Бас Ассамблеяда 97 мемлекет, ЭКОСОК-та 28 мемлекет) дауысы керек. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің регламентінде кворум туралы ережелер қарастырылмаған, бірақ кез келген маңызды мәселені қабылдау үшін тоғыз дауыс міндетті түрде болуы тиіс, демек тоғыздан кем мүше қатысқан отырыс мағынасыз.
Техас (2003, 2021)
Техас Конституциясы Техас заң шығарушы органының әрбір палатасында кворум болу үшін 2/3 көпшілікті талап етеді (АҚШ Конгресінен өзгеше, ол тек қарапайым көпшілікті қажет етеді). Осы себепті, бірнеше рет, оппозициялық партия кворумды қамтамасыз етуге кедергі келтіру үшін жұмыстан бас тартты. 2003 жылғы Техас штатының сайлау округтерін қайта бөлу кезінде Техас Өкілдер палатасының көпшілік құраған республикашылдары онжылдықтың ортасындағы Конгресс округтерін қайта бөлу туралы даулы заң жобасын қабылдауға тырысты, бұл Техастан бес демократ АҚШ өкілін олардың округтерінен ығыстыру арқылы республикашылдарға артықшылық беретін еді, олар "Техас Бестігі" деп аталды. Палатадағы демократтар, егер кворум болса, жеңіліске ұшырайтындарын білгендіктен, кворумның болуына (және заң жобасының қабылдануына) жол бермеу үшін көршілес Оклахома штатына ұшақпен кетті. Бұл топ "Қатты Демократтар" деген лақап атқа ие болды. Сол сияқты, Техас заң шығарушы органының жоғарғы палатасындағы, Техас Сенатындағы оппозициялық демократтар, Сенатта кворумды болдырмау үшін Нью-Мексикоға қашып кетті, бұл округтерді қайта бөлу туралы заң жобасын арнайы сессияда қарауға кедергі келтірді. "Техас Он Бірлігі" деп аталған бұл топ Нью-Мексикода 46 күн тұрды, содан кейін Джон Уитмир Техасқа оралып, кворумды қамтамасыз етті. Нью-Мексикода қалудың қажеті болмағандықтан, "Техас Он Бірлігінің" қалған он мүшесі Техасқа оралып, заң жобасына қарсы дауыс берді. Техастағы Демократтар Өкілдер палатасының мүшелері 2021 жылдың 12 шілдесінде дауыс беру ережелерін өзгертетін заң жобасын қабылдамау үшін штаттан кетіп қалды. Кемінде 51 демократ – кворумды бұзу үшін қажетті сандар – штатты ұшақпен Вашингтонға тастап кетті. 2021 жылдың 10 тамызында Палата кворумды бұзған заң шығарушыларға қатысты тұтқындау ордерлерін берді. 38 күннен кейін кворум үш демократ – Гарнет Коулман, Армандо Уолл және Ана Эрнандес қайтып келгеннен кейін қайта қалпына келтірілді, бірақ Коулман ауыр сырқат болғандықтан үйде кворумды қамтамасыз етті, ал республикашыл Стив Эллисон COVID-19 жұқтырғандықтан палатаның жанындағы бөлмеде оқшауланды.
Висконсин штаты (2011)
2011 жылы Висконсин штатындағы наразылықтар кезінде Висконсин Сенатының он төрт демократ мүшесі қажетті 20 мүшелік кворумды бұзу мақсатымен Иллинойс штатына барды. Индиана штатының Өкілдер палатасындағы демократтар да одақтарға қатысты тағы бір заң жобасын тоқтату үшін осыған ұқсас әрекет жасады, нәтижесінде заң жобасын қарау мерзімі бітті. Бұл заң шығарушылар өз штаттарынан тысқары шығу арқылы, оларды палатаға мәжбүрлеп қайтаруға құқығы бар штаттық полицияның қарауынан шығып кетті.
Орегон (2001, 2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2001 жылы Демократиялық партиядан шыққан Өкілдер палатасының мүшелері сайлау округтерін қайта бөлуге қарсы бес күндік жұмыс тастау акциясын ұйымдастырды. Сол кездегі өкіл Марк Хасс бұл акцияға қатысып, кейіннен бұл тактика жұмысын істегеніне қарамастан, демократтар "қатты сынға ұшырады" деп мәлімдеді. 2019 жылдың мамыр айынан бастап Орегон штатының республикалық сенаторлары эмиссиялық сауда туралы заң жобасына қарсы бірнеше рет жұмыстан бас тартты. 2019 жылдың 20 маусымында штат губернаторы Кейт Браун Орегон штатының полициясына жеткіліксіз кворумды бұзу үшін Орегон штатының Капитолийінен кеткен сенаторларды қайта әкелуге рұқсат берді. Сенатор Брайан Боквист штат полициясының бастығына "жаңғыртылған күштерді жіберіңіздер және қарулы болып келіңіздер. Мен Орегон штатында саяси тұтқынға айналмаймын. Бұл осылай ғана" деді.
Жоғалып бара жатқан кворум
Кворумның жоғалуының ұқсас тактикасы – физикалық түрде отырғандардың дауыс беруден бас тартуы немесе дауыс беру алдында залдан шығып кетуі – 1842 жылдан (сөз сөйлеу уақыты шектеуі енгізілгеннен бастап) 1890 жылға дейін АҚШ Өкілдер палатасында оппозицияның дауыс беруді тоқтату үшін қолданған тәсілі болды. 1890 жылы спикер Томас Бракетт Рид қатысушы депутаттардың тізімге жауап бермесе де, кворумды құру үшін есепке алынуын бұйырды.