Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
19 ғасырдағы Финляндиядағы тіл құқықтары үшін күрес
19th century conflict over language rights in Finland
Финляндиядағы тілдік тартыс (фин. Finska språkstriden;) – 19 ғасырдың ортасында Финляндияда болған маңызды қақтығыс. Ол кезде Финляндияда швед және фин тілдері кеңінен қолданылып, швед отарлауының нәтижесінде туған ұрпақтармен байланысты болды, соның салдарынан әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар арасында әлеуметтік шиеленіс туды. Бұл мәселе 19 ғасырдың ортасында өршіп, күрт болды. 1863 жылы фин тілі ресми тіл мәртебесін алып, швед тілімен теңестірілгеннен кейін бәсеке ресми түрде аяқталды деп есептелді.
Finland's language strife (Finska språkstriden; ) was a major conflict in mid 19th century Finland. Both the Swedish and Finnish languages were commonly used in Finland at the time, associated with descendants of Swedish colonisation and leading to class tensions among the speakers of the different languages. It became acute in the mid 19th century. The competition was considered to have officially ended when Finnish gained official language status in 1863 and became equal to the Swedish language.
Өмірбаян
Финляндия бір кезде шведтердің (Швеция Финляндиясы) билігінде болған. Швед тілі (кейбір латын тілдерімен бірге) Швед мемлекетінде әкімшілік және білім беру тілі болды. Сондықтан швед тілі финдер арасында әкімшілік және жоғары білім беруде ең көп қолданылатын тіл еді. Жоғары білім алу үшін швед тілін білу қажет болды, ал фин тілін жоғарғы топтар «шаруа тілі» деп санады. Финляндияның жағалау аймақтарына швед шаруаларының қоныс аударуы швед тілінің қолданушыларының көптігі арқасында оның мәртебесін арттырды. Микаэль Агрикола 15 ғасырда «Абкирия» арқылы фин тілінде жазуды бастады, ал 1734 жылғы Азаматтық кодекстің фин тіліне аудармасы 1759 жылы жарық көрді («Ruotzin waldacunnan laki»), бірақ әкімшіліктегі ресми тіл швед тілі болғандықтан, ол заңдық жарияланым ретінде ресми мәртебеге ие болған жоқ. Ресей билігі кезінде Швеция-Финляндия дәуірінің заңдары көбінесе өзгеріссіз қалды, швед тілі әкімшілікте қолданыла берді. XIX ғасырдың екінші жартысында тілдік тартыс күшейді. Финляндияда білім беруді дамытуды көздеген швед Йохан Вильгельм Снелман 1850 жылдары білімді топтар арасында тіл қолданылысының өзгеруіне алаңдап, олардың көпшілігі орыс немесе фин тілдерін қолданғандықтан, қақтығыстың бастамашысы болды. Ол 1860 жылы Захрис Топелиуске былай деп жазды: «Менің ойымша: Орыс немесе фин жеңіске жете ме, оны тек Құдай біледі. Мен ешқандай үмітте емеспін. Бірақ шведтер жеңіліске ұшырайды, оны мен білемін».
Finland had once been under Swedish rule (Sweden Finland). Swedish (with some Latin) was the language of administration and education in the Swedish Realm. Swedish was therefore the most used language of administration and higher education among the Finns. To gain higher education, one had to learn Swedish, and Finnish was considered by the upper classes to be a "language of peasants". Immigration of Swedish peasants to Finland's coastal regions also boosted the status of Swedish by sheer number of speakers. Although Mikael Agricola had started written Finnish with Abckiria in the 1500s, and a Finnish translation of the Civil Code of 1734 was published in 1759 (Ruotzin waldacunnan laki), it had no official status as a legal publication since the official language of administration was Swedish. Under Russian rule, the laws of the Sweden–Finland era remained largely unchanged, and Swedish continued to be used in administration. The language strife became more acute in the second half of the 19th century. Johan Vilhelm Snellman, a Swede who wished to increase education in Finland, became a chief initiator of conflict in the 1850s due to his concern about the changing language use among the educated classes, many of whom were using Russian or Finnish. He wrote to Zachris Topelius in 1860: "My view is this: Whether Russian or Finnish will win, only God knows. I dare not hope for anything. But that Swedish will lose that I do know."
Ұлтшылдық және тіл мәселесі
19 ғасырда фенноманиялық фин ұлтшылдығының күшеюі елде фин тілінің қайтадан басымдыққа ие болуына әкелді. 19 ғасырдың ортасынан бастап фин ұлттық оянуына маңызды үлес қосқан, көбінесе швед тілінде сөйлейтін жоғары топтың өкілдері, фин мәдениеті мен тілін насихаттауды қасады. Снеллман өзі этникалық швед болған және кейіннен дворян титулы алды. Фин шведтерінен шыққан бұл топ, фенномандар, өздерінің тегін фин тіліне сәйкес өзгертіп, фин тілін үйреніп, оны қоғамда да, отбасында да қолдануға тырысты. Дегенмен, швед тілінде сөйлейтін халықтың тағы бір тобы – свекомандар, швед тілінен бас тартқысы келмеді және фенноман идеологиясына, сондай-ақ фенномандық реформаларға қарсылық көрсетті. 1863 жылы Александр II (AsK 26/1863) фин тілінің швед тілімен тең ресми мәртебеге ие екенін және одан кейін оны заң және мемлекеттік органдарда ресми түрде қолдануға болатынын қабылдады. Бір буын ішінде фин тілі Финляндия үкіметі мен қоғамында басымдыққа ие болды. Финляндияны орысшалау кезінде патша Николай II ресми тілді орыс тіліне өзгертуге тырысты (1900 жылғы Тіл манифесті), бірақ 1905 жылғы жалпы ереуіл орысшалау процесін тоқтатты.
The rise of Fennomanic Finnish nationalism in the 19th century eventually led to the revived predominance of Finnish use in the country. A significant contribution to the Finnish national awakening from the mid 19th century onward came from the members of the mostly Swedish speaking upper classes deliberately choosing to promote Finnish culture and language. Snellman was himself an ethnic Swede and was later ennobled. These Finnish Swedes, known as the Fennomans, Fennicized their family names, learned Finnish, and made a point of using Finnish both in public and at home. However, another group of the Swedish speaking population, the Svecomans, did not wish to abandon Swedish and opposed the Fennoman ideology and Fennoman inspired reforms. In 1863 Alexander II (AsK 26/1863) ruled that Finnish had an official language status comparable to that of Swedish; it could thereafter be used in an official capacity in legal and state office matters. Within a generation, the Finnish language use gained predominance in the government and the society of Finland. During the Russification of Finland, Tsar Nicholas II attempted to change the official language to Russian (Language Manifesto of 1900), but Russification was halted by the general strike of 1905.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
1917 жылы Финляндия тәуелсіздік алғаннан кейін, оның Швециямен қарым-қатынасы Финляндия Азамат соғысы мен Аланд дағдарысына байланысты күтпеген жерден шиеленісті. Бұл оқиғалар тілдік дауды одан әрі күшейтті, ал швед және фин тілдеріне қатысты тартыс 1920-1930 жылдары ішкі саясаттың маңызды мәселесіне айналды. 1919 жылы жаңадан тәуелсіздік алған Финляндия Конституциясында фин және швед тілдеріне ұлттық тілдер ретінде тең мәртебе берілді. Содан кейін тілдік тартыс осы мәселеге және университеттерде швед тілінің рөліне, әсіресе оқыту барысында швед тілінде сөйлейтін және жазатын профессорлардың санына қатысты болды. Соғыс аралық кезеңде Хельсинки университеті фин тілінің қолданысын кеңейтуді қалағандар мен швед тілінің қолданысын сақтап қалуды көздегендер арасындағы қақтығыс ошағы болды. Географ Väinö Tanner швед тілінің ең белсенді жақтаушыларының бірі еді. 1934 жылғы қазан айында Финляндияның швед халық партиясы бастаған науқан швед тілін қорғау мақсатындағы петицияға 153,914 қол жинады, ол парламентке және үкіметке ұсынылды. Кеңес Одағына қарсы Қысқы соғыстан (1939–1940) кейін 420 000-нан астам карелдік босқындарды қайта орналастыру кезінде швед тілінде сөйлейтін азшылық, жаңа фин тілінде сөйлейтін қоныстанушылардың олардың аудандарының тілдік тепе-теңдігін өзгертеді деп қауіптенді. ХХ ғасырдың соңынан бері мектептерде міндетті швед тілі сабақтарын сақтау туралы мәселе талқыланып келеді.
After Finland gained independence in 1917, its relations with Sweden unexpectedly became strained in connection with the Finnish Civil War and the Åland crisis. These events aggravated the language dispute, and the controversy over Swedish and Finnish became a prominent feature of domestic politics during the 1920s and 1930s. In the newly independent Finnish constitution of 1919, Finnish and Swedish were given equal status as national languages. The language strife thereafter centered on this and on the role of Swedish in universities, particularly regarding the number of professors who spoke and wrote in Swedish in their teaching. In the interwar period, the University of Helsinki was the scene of conflict between those who wanted to advance the use of Finnish and those who wished to maintain the use of Swedish. Geographer Väinö Tanner was one of the most vocal defenders of Swedish. A campaign initiated by the Swedish People's Party of Finland collected 153,914 signatures in defense of Swedish in a petition that was presented to the parliament and government in October 1934. During the resettlement of more than 420,000 Karelian refugees after the Winter War against the Soviet Union (1939–1940), the Swedish speaking minority feared that the new Finnish speaking settlers would change the linguistic balance of their neighborhoods. Since the late 20th century, there has been discussion of whether the policy of mandatory Swedish classes in schools should continue.