Кіріспе

Құдайдың материалдық әлемде қамтылғанына немесе көрініс тапқанына сенім.

Имманенттік доктринасы немесе теориясы құдайдың материалдық әлемде қамтылғанын немесе көрініс тапқанын айтады. Бұл идеяны кейбір философиялық және метафизикалық теориялар қолдайды. Имманенттілік көбінесе монотеистік, пантеистік, пандеистік немесе панентеистік діндерде рухани әлемнің күнделікті әлемге сіңіп кіретінін білдіру үшін қолданылады. Ол әдетте трансценденттік теориялармен салыстырылады, онда құдай материалдық әлемнен тыс деп есептеледі. Ірі діндер имманенттік пен трансценденттік арақатынасын түсіндіруге маңызды философиялық күш-жігер жұмсайды, бірақ оны әртүрлі жолдармен жасайды, мысалы: имманенттікті трансценденттік Құдайдың қасиеті ретінде қарастыру (Авраамдық діндерде кең таралған), имманентті жеке құдайларды үлкен трансценденттік болмысқа (мысалы, индуизмде Брахманға) біріктіру немесе трансценденттік мәселесіне тек имманенттілікті бағалау арқылы ғана жауап беруге болатын нәрсе ретінде қарау.

Батыс эзотерикасы

Имманенттіліктің тағы бір мағынасы – адамның, әлемнің немесе сананың шегінде болу, оның ішінде қалған қасиет. Бұл мағына христиандық және басқа да монотеистік теологияда көбірек кездеседі, онда жалғыз Құдай өзінің жаратылысынан жоғары тұрады деп есептеледі. Пифагоршылдықта nous – белгілі бір мақсатпен әрекет ететін әлемнің зиялы қағидасы делінеді. Бұл неоплатонизмде құдайлық ақылдың алғашқы эманациясы ретінде қарастырылады. Nous-тан әлемдік жан пайда болады, ол көрінетін әлемге бастама береді. Неоплатондық гностицизм Құдайды Әке, Ана және Ұл (Зевс) деп айтады. Зевстің санасында идеялар нақты айқындалып, ол әлемді жаратқан Логосқа айналады. Бұл идеялар Зевстің ақыл-ойында (nous) белсенді болады. Оның құдіреті зор, даналыққа толы. Бұл теологияда Зевс Демиург (Dêmiourgos, Жаратушы), Жаратушы (Poiêtês) және Шебер (Technitês) деп аталады. Демиургтың nous сыртқа қарай көрініске шығып, тірі идеяларға айналады. Олар өлімге ұшырайтын адам жандарының тегін тудырады. Жанның құрамдас бөліктері: 1) жоғары жан, интуитивті ақылдың (құдайлық nous) орны; 2) рационалды жан (logistikon) (дискурсивті ақылдың / dianoia) орны; 3) иррационалды жан (алогия), сезімдерге, құштарлыққа және қозғалысқа жауапты. Зевс айқындалған идеяларды (логос) ойлайды. Идеялардың идеясы (eidos eidôn) Ғаламның үлгісіне үлгі болады, оны Демиург идеяларды айқындағанда және Логос бойынша әлемді жаратқанда қарастырады.

Буддизм

Тантрикалық буддизм мен Дзогчен тәжірибе мен шындықтың екеуіне де екілік емес негізді ұсынады, оны біздің заманымыздың басынан бастап қазіргі уақытқа дейін Үндістан субконтинентінде тарихы бар имманентті философияның көрінісі деп қарастыруға болады. Парадоксальды екілік емес сана немесе ригпа (тибет. vidya, санскритте) – барлық тіршілік иелерінің «өзін-өзі жетілдірген күйі» деп есептеледі. Ғылыми еңбектер бұл дәстүрлерді монизмнен ажыратады. Екілік емес, имманентті де емес, трансцендентті де емес, екеуі де емес, екеуі де емес деп айтылады. Бұл тұжырымның классикалық мысалы – философ-адеп Нагарджуна ұсынған Мадхьямака мектебінің екстремизмді жоққа шығаруы. Бұл екілік емес дәстүрдің өкілдері медитативтік тәжірибе және философиялық зерттеу арқылы екіліксіздікті тікелей сезінудің маңыздылығын баса көрсетеді. Бір түсінікте, ойлар пайда болып, сананың «алаңында» ыдырайтын кезде сананы сақтайды; оларды қабылдамай немесе теріске шығармай, сананың еркімен жүруге мүмкіндік береді, осылайша имманенттіліктің күңгірт сезімі пайда болады. Випасана, яғни түсіну – санада туындайтын нәрсемен сананың «болмысын» біріктіру. Екіліксіздік немесе ригпа – саматхадағы тыныш, сабырлы, тұрақты күй мен випассанадағы құбылыстардың қозғалысы немесе пайда болуы екі бөлек емес екенін тану деп есептеледі.

Мормондық

Соңғы күндердің қасиеттілері теологиясына сәйкес, барлық материалдық жаратылыс Мәсіхтің жарығы деп аталатын имманенттілікпен толы. Ол сондай-ақ адамға туа біткен сезімтал сананың пайда болуына да жауапты. Мәсіхтің жарығы – зиялы және рухани оянудың бастауы, және ол – Құдайдың барлық нәрседе және барлық нәрсе арқылы болуының жолы. ЛДС кітаптары Құдайдың рухани жарығын Құдайдың санасымен, барлық шындықтың көзімен және Құдайдың мейірімі арқылы оның қасиеттерін жеткізушімен байланыстырады. Құдайдың нұрлы шағылысы Оның мәніндегі осы рухтың "толықтығын" көрсетеді. Сол сияқты, адам баласы осы рухани жарықты немесе Құдайдың санасын қабылдап, осылайша Құдаймен біртұтас бола алады. Бұл имманентті жарық рухы ғылыми және рухани тұжырымдамаларды біріктіре отырып, ғаламды түсінуге көмектеседі.

Иудаизм

Дәстүрлі яһуди діни ой-пікірлерін Ниглех («Ашылған») және Нистар («Жасырын») өлшемдеріне бөлуге болады. Еврей жазбалары каббалистік дәстүрде Пардестің төрт деңгейлі түсіндіру әдісін қолдана отырып түсіндіріледі. Бұл жүйеде алғашқы үш тәсіл – қарапайым, меңзеу және уағыздық түсіндіру – ашылған аспектілерді сипаттайды. Төртінші тәсіл – құпия мағына – жасырын аспектіге тән. Яһуди дәстүрінің классикалық мәтіндерінің ішінде, еврей Киелі кітаптарына түсіндірме берушілердің кейбіреулері, Мидраш, Талмуд және негізгі яһуди философиясы ашылған тәсілдерді қолданады. Басқа Киелі кітаптарға түсіндірме берушілер, Кабала және хасидтік философия жасырын тәсілдерді қолданады. Екі өлшем де жақтастары тарапынан біріктірілген және толықтыратын ретінде қарастырылады. Осылайша, яһуди ой-пікіріндегі идеяларға әртүрлі жоғары мағыналар беріледі. Нигледегі түсінікке Нистардан туындайтын, ішкі, мистикалық контекст беріледі. Ниглехте Құдайдың имманенттілігін сипаттау Киелі кітаптан бастап раввиндік иудаизмге дейін кездеседі. Жаратылыс кітабында Құдай Ыбырайым, Ысқақ және Яқуппен жеке келісім шартады. Яһудилердің күнделікті дұғаларында олардың ұрпақтары үшін «Ыбырайым, Ысқақ және Яқуптың Құдайы» деп аталатын Құдаймен мұрагерлік жақын қарым-қатынас туралы айтылады. Мұсаға Құдай өзінің тетраграмматон есімін ашты, ол оның жоғары билігін толыққанды сипаттайды. Құдайға қатысты Киелі кітаптағы әрбір есім Құдайды әртүрлі қырынан көрсетеді. Яһуди дініндегі ең маңызды дұға, Мұсаға берілген Жазбалардағы баяндаманың бір бөлігі, былай дейді: «Тыңда, Израиль: Тәңір – біздің Құдайымыз, Тәңір – Бір». Бұл мәлімдеме әртүрлі құдай есімдерін, имманенттілік және трансценденттілік тақырыптарын біріктіреді. Еврей дұғасының ең жеке мысалы, екі тақырыпты біріктіретін, еврей күнтізбесінде Тешубаға (қайта оралу, көбінесе қате аударылатын «Тәубе») арналған уақытта қайта-қайта айтылатын «Авину Малкейну» («Біздің Әкеміз, Біздің Патшамыз») болып табылады. Кейінгі еврей жазбаларының көп бөлігі имманенттілік пен трансценденттілік тақырыптарының өзара қарым-қатынасы мен ұлттық драманың ашылуын баяндайды. Кабалистік немесе хасидтік еврей ой-пікірлері мен философиясы Құдайдың адаммен қарым-қатынасының өзара байланысты аспектілерін сипаттайды және анықтайды. Яһуди мистикасы Құдайдың іргелілігі мен трансценденттілігінің өзара байланысты аспектілеріне терең және рухани түсініктер береді. Мистиканың негізгі көрінісі – Кабала 12 ғасырдағы Еуропада оқытыла бастады және 16 ғасырдағы Израильде жаңа жүйеге келді. Кабала еврей метафизикасының толық, нәзік, дәстүрлі жүйесін ұсынады. Орта ғасырлардағы Кабалада жаңа ілімдер 10 Сефиротты (құдайлық эманациялар) сипаттайды, олар арқылы шексіз, түсініксіз құдайлық болмыс ашылады, шығады және үздіксіз өмір сүреді. Кабалистер соңғы, әйелдік Сефираны Шехинамен (иманенттік құдайлық қатысу) ертеректегі дәстүрлі яһуди түсінігімен сәйкестендірді. Бұл яһуди ой-пікіріндегі ертеректегі идеяларға, мысалы, азапты теологиялық түсіндірулерге (теодицея) үлкен руханилық берді. Бұл мысалда каббалистер Шехинаның Исраил ұлдарымен бірге жер аударылғанын, олармен бірге жер аударылғанын және Оның құтқарылуын аңсап күткенін сипаттайды. Мұндай түсінік Кабалистік теологиядан туындайды, физикалық әлем, сондай-ақ Жоғарғы рухани әлемдер, Сефирот арқылы таралатын құдайлық ерік-жігердің Шефасы (ағысы) арқылы ешнәрседен үздіксіз қайта құрылады. Сондықтан, жаратылыстарда оларды сақтап тұратын құдайлық күш бар. Орта ғасырлардағы каббала құдайлық эманацияның екі түрін сипаттайды: «барлық әлемді толтыратын жарық», бұл құдайлық жаратушы күшті білдіреді, ал «барлық әлемді қоршап тұратын жарық», құдайлық қасиеттердің трансценденттік көрінісін білдіреді. XVI ғасырда Исаак Лурияның жаңа ілімдері Кабалистік түсіндіру жүйесін толықтырды. Луриандық Кабала Кабалалық жарату теориясында Цимцумды (צמצום «Қысқару» немесе «Шектелу») сипаттайды, онда Құдай өзінің шексіз болмысын «қысқартты», бұл шекті, тәуелсіз әлемнің болуына мүмкіндік берді. Бұл яһуди мистикасында әртүрлі түсіндірмелерге ие болды, сөзбе-сөзден метафоралыққа дейін. Бұл процесте жаратылыс Құдайдың шынайы болмысында өрбіп жатыр. Лурия Цимцумның себептерін, Шевират Хакелимнің алғашқы апатын (алғашқы өмірде Сефироттың «Кемелерін бұзуы») және әрбір адамның физикалық қасиеттілігін қасиеттендіру арқылы осының «Жөнделуін» (Тиккун) түсіндіретін батыл космостық теология ұсынды. Цимцум ұғымы өзінде парадоксқа ие, өйткені Құдай бір мезгілде трансцендентті де, имманентті болуын қажет етеді:

Бір жағынан, Егер Шеңбер «шектемесе», ештеңе болмас еді. Құдайдың шексіз болмысы және Оның бастапқы шексіз жарығы (каббалистік көздер Құдайдың жаратылыстан бұрын, «патшалықтың» Сефирасының «жарығы» ретінде жалғыз өзінен басқаруға қабілетті екенін айтады) барлық шындықты құрамас еді. Кез келген болмыс құдайлық шексіздікке жойылмас еді. Сондықтан, біздің қоршаған әлемдегі жаратылыстарды құрайтын шектеулі, сондай-ақ шексіз нәрселерге ие болмас едік. (Мұндай жаратылыстардың саны физикалық ғалам немесе Көпғалам шексіз болмаса, әлеуетті түрде шексіз болуы мүмкін еді). Әрбір шектеулі нәрсе Құдайдың толықтығының шектелуінен туындайтындықтан, Құдайдың өзі осы әртүрлі шектеулі нәрселерден тысқары (асып түсуі) болуы керек. Бұл идея әртүрлі жолдармен түсіндірілуі мүмкін. Оның соңғы айқындалуында, Лиадидің Шнеур Залман басшылығымен, хасидтік әдіс бойынша Хабадта, Цимцум – тек адамның көзқарасынан метафора, иллюзия. Жаратылыс пантеистік (толығымен «Құдайдың ішінде» болатын) және акосмикалық (иллюзиялық) Құдайдың көзқарасынан. Құдайдың өзі және тіпті Оның жарығы да Цимцуммен шектелмейді, Құдайдың көзқарасынан. Цимцум жаратылыстан бұл өзгермеген шындықты жасыру ғана. Шнеур Залман Құдайдың болмысының Жоғарғы деңгейдегі бірлігін, Құдайдың жаратылыс сезіміндегі Төменгі деңгейдегі бірлігінен ажыратады. Құдай логикадан жоғары тұрғандықтан, осы парадокстың екі көзқарасы да өздерінің баламалы көзқарастарынан шындық. Цимцумның өлшемі, Құдайдың трансценденттілігін білдіреді, Жоғарғы деңгейдегі бірлікке сәйкес келеді. Бұл көзқараста Құдай – шын, соңғы шексіздік болғандықтан, жаратылыс (оның физикалық және рухани әлемі шексіз болса да) Құдайдың нақты болмауына толығымен жойылған. Құдайдың барлық шындық ретіндегі толық бірлігінде жаратылыстан бұрын немесе кейін ешқандай өзгеріс болмайды. Бұл Құдайдың соңғы деңгейдегі трансценденттілігі. Екінші жағынан, Луриандық Кабалада Цимцум имманенттік құдайлық өлшемге ие. Цимцум жаратылысқа орын беру үшін «кеңістік» (Луриан терминологиясында, Халал, «Бос кеңістік») құрды. Жаратылыстың алғашқы әрекеті, шексіз сыртқы шындықтан, немесе кеңістікке әсер етпеген, кеңістікке жаңа жарық (Кав, «Сәуле») эманациясы болды. Цимцумның мақсаты – кеңістікке жаңа жарық жаратылыстың қажеттіліктері мен қабілеттеріне сәйкес келуіне мүмкіндік беру болды, олар бастапқы құдайлық шексіздікке сіңіп кетпеді. Кабалистік теология құдайлық және рухани процестердің қалай өрбуін метафизикалық түрде түсіндіреді. Ертедегі, негізгі еврей философиясында, жоқтан жаратылудың логикалық сипаттамалары жаратылыстың жаңа болуын, алғашқы болмаумен салыстырады. Алайда, Кабала рухани, метафизикалық процестердің қалай өрбуін түсіндіруге тырысады. Сондықтан, Кабалистік жүйеде Құдай – соңғы шындық, сондықтан жаратылыс тек Құдайдың еркімен үнемі сақталуы мүмкін. Жаратылыс эманацияланған «жарықтан» құралған...

Континенттік философия

Джордано Бруно, Барух Спиноза және, мүмкін, Гегель имманентті философияларды томизм немесе аристотельдік дәстүр сияқты трансцендентті философияларға қарсы қолдады. Канттың «трансценденталдық» сын-тәсілін Гегельдің «имманентті диалектикасымен» салыстыруға болады. Томас Карлайлдың «Табиғи үстіндәмділік» (Natural Supernaturalism) идеясы табиғатта, тарихта және адамда құдайлықтың имманенттілігі бар екенін жобалады. Клемент Чарльз Джулиан Уэбб былай түсіндірді: «Карлайл Құдайдың трансценденттілігіне және материалдық әлемнің уақыттағы жаратылыс актісі арқылы пайда болуына сенуді әлсірету үшін тоғызыншы ғасырдың басқа жазушысынан гөрі көбірек жұмыс істеді, және оның орнына неміс идеалистерінің жазбаларынан алынған «негізінен имманентистік» теологияны орнатты». Карлайлдың «Табиғи үстіндәмділігі» американдық трансцендентализм мен британдық идеализмге зор әсер етті. Джованни Джентильдің нақты идеализмі, кейде «имманенттілік философиясы» және «Мен» метафизикасы деп аталады, «нақты немесе қазіргі сананың ішінде имманентті диалектикалық қарама-қарсылықтардың органикалық синтезін бекітеді». Оның «имманенттілік әдісі» деп аталатын әдісі (1) тәуелсіз әлемнің немесе Канттың «Динг ан сих» (өзінің нәрсесі) постулатын және (2) неогегельдік философияның ерекше «Менді» Абсолютте жоғалтуға бейімділігін болдырмауға тырысты, бұл ерекшеліксіз мистикалық шындыққа ұқсас нәрсе. Кейбір саяси жүйелердің немесе оның бір бөлігінің имманенттілігі әлемге көзқарас, атап айтқанда дін (немесе рационалистік немесе релятивистік дүниетанымы сияқты сенімдердің кез келген ұқсас жүйесі) қазіргі заманғы анықтауышынан туындайды. Көптегендер Шмиттің сыртқы жаудан бөліп тұратын шекарадан басқа, өмірлік операцияларында ешқандай трансценденттік нәрсе жоқ имманентті мемлекетке қызығушылық танытқанын айтады. Осылайша ол саясатты либерализм ешқашан жасай алмаған ирониялық түрде секуляризациялаған болуы мүмкін. Бірақ бұл даулы мәселе. Француз философы Жиль Делез 20 ғасырда имманентті терминін өзінің «эмпиристік философиясына» қатысты қолданды, ол трансценденттіліктерді орнатудың орнына әрекет пен нәтижелерді жасауға міндетті болды. Оның соңғы мәтіні «Таза имманенттілік: Өмір туралы эсселер» деп аталды және имманенттілік жазықтығы туралы айтты. Сонымен қатар, орыс формалистік кинотеоретиктері имманенттілікті технологиялық объектінің мүмкіндіктерінің шектерін талқылаудың нақты әдісі ретінде қарастырды. Нақты айтқанда, бұл мәдениет немесе конвенция белгілеген шектерден тыс объектілердің әлеуетті пайдалану аясы, бірақ технологиялық артефакт үшін функцияның эмпирикалық спектрі.