Кіріспе
Динотерий – миоценнің ортасынан бастап плейстоценнің басына дейін өмір сүрген ірі, піл тәрізді сопақшалардың жойылған туысы. Сыртқы түрі қазіргі пілдерді еске түсіргенімен, Динотерий едәуір икемді мойынға және көбірек жылдамдыққа бейімделген аяқтарға ие болды. Сонымен қатар, оның тістері жоғарғы жақ емес, төменгі жақтан төмен қарай өсіп, кері иілген. Динотерийлер Шығыс Африкадан солтүстік Еуропаға және шығыс Үндістанға дейін кеңінен таралған. Олар негізінен жапырақтармен қоректенген жануарлар еді. Бұл туыс, ең болмаса, неогеннің соңғы кезеңінде орманды жерлердің ашық далаларға айналуы сияқты қоршаған ортаның өзгеруі салдарынан жойылған болуы мүмкін. Динотерийлер Африкада ең ұзақ өмір сүрді, олардың қалдықтары плейстоценнің басында табылған.
Deinotherium is an extinct genus of large, elephant like proboscideans that lived from about the middle Miocene until the early Pleistocene. Although its appearance is reminiscent of modern elephants, Deinotherium possessed a notably more flexible neck, with limbs adapted to a more cursorial lifestyle, as well as tusks which grew down and curved back from the lower jaw, as opposed to the upper mandible tusks seen in extant elephants. Deinotherium was a widespread genus, ranging from East Africa, north to southern Europe, and east to the Indian subcontinent. They were primarily browsing animals, with a diet largely consisting of leaves. The genus most likely went extinct due to environmental changes, such as forested areas gradually being replaced by open grasslands, during the latter half of the Neogene. Deinotherium thrived the longest in Africa, where they were found into the early Pleistocene.
Тарих және атау
Динотерийдің тарихы ұзақ, мүмкін XVII ғасырға дейін жетеді, сол кезде француз хирургі Мацориер Лион маңындағы "алдардың даласы" деп аталатын аймақта ірі жануарлардың сүйектерін тапқан. Мацориер бұл сүйектерді Франция мен Германияда француз монархының сүйектері ретінде көрсеткен, бірақ оның әшкереленгенінен кейін сүйектер Франция Ұлттық Табиғи Тарих Мұражайына тапсырылды. Басқа бір ерте болжам бойынша, динотерий - теңіз түбінде ұйықтағанда тік тістерін тіреуге пайдаланған сирена тәрізді жануар. Динотерийдің жалпы анатомиясы қазіргі пілдерге ұқсас, бірақ басқа сопақшалардан пропорционалды түрде ұзын және жіңішке. Аяқ-қолдың сүйектері пілдерге қарағанда ұзын және мықтырақ емес, ал мойны да салыстырмалы түрде ұзын, бірақ басқа заманауи жапырақ жеушілерге қарағанда әлдеқайда қысқа. D. giganteum-ның тұрақты тіс формуласы тік тістердің ауысуымен (сүт тістері) болды. Екі билофодонт және трилофодонт тіс жиынтығы кездесті. Молярлар мен артқы премолярлар тік тістерді кесетін тістер болды және динотерийлердің өте ертеде дербес эволюциялық тармаққа бөлінгенін көрсетеді; ал қалған премолярлар ұнтақтау үшін қолданылды. Бас сүйегі қысқа, төмен және жоғарғы жағынан жалпақ болды, ал одан дамыған сопақшалардың маңдайы жоғары және күмбезді, өте үлкен, жоғарыланған омыртқалық кондильдері бар. Динотерийдің ең үлкен бас сүйектерінің ұзындығы 7 метрге жетті. Мұрын тесігі кері тартылып, үлкен болды, бұл үлкен хоботтің болуын көрсетеді. Алдыңғы тұмсығы ұзын, ал тұмсық ойысы кең болды. Төменгі жақ сүйегінің симфизі (қосылысы) өте ұзын және төмен қарай иілген, ал артқа иілген тістерімен бірге бұл топтың ерекше белгісі болып табылады. Динотерийдің пілдей хоботының болуы сыртқы мұрын тесігінің пішіні мен мөлшерінен көрінеді, бірақ осы хоботтың нақты пішіні мен мөлшері ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді. Тарихи бейнелерде ол өте пілдей, ұзын хоботы мен тістері пілдей төменгі еріннің астындағы теріден шығып тұрады. 2000 жылдардың басында Марков және әріптестері бұл идеяларға қарсылық білдіретін және жұмсақ тіндердің жаңа құрылысын ұсынатын динотерийдің бетінің жұмсақ тіндері туралы мақалалар жариялады. Осы басылымдардың біріншісінде авторлар осы жануарлардың тістерінің шығу тегіне байланысты төменгі ерін олардың астында орналасуы керек деп мәлімдеді, өйткені олар классикалық төмен қарай бұрылған түрін дамытқан. Олар сондай-ақ хоботтың болуын болжайды, бірақ ол қазіргі пілдерге ұқсамай, керісінше, мықтырақ және бұлшық еттері күшті болуы мүмкін, бұл дұрыс бекітілу бетінің болмауымен дәлелденеді. Кейінгі зерттеулер динотерийдің хоботының қазіргі сопақшалардан айтарлықтай ерекшеленетінін растаса да, тапирге ұқсас қысқа хобот туралы идея күмәнді. Атап айтқанда, динотерийдің биік бойы мен салыстырмалы түрде қысқа мойны жануардың су ішуі үшін күрделірек позаны қабылдамайынша, су ішуін өте қиын етеді. Осылайша, хоботтың жануар тиімді су ішуі үшін кем дегенде жеткілікті ұзын болуы керек деген қорытынды жасалады.
Эволюция
Динотерлердің шығу тегі Африканың олигоценінде салыстырмалы түрде кіші денелі Chilgatherium-мен байланысты. Бастапқыда Африкаға ғана шектелген, Африка тақтасының солтүстікке қарай үздіксіз жылжуы ақырында Пробоскидтік мәліметтер оқиғасына (Proboscidean Datum Event) әкелді, оның нәтижесінде пробоскидтер әртараптанды және Еуразияға тарады. Олардың арасында, ірі Динотерийдің тікелей ата-тегі саналатын Prodeinotherium болды. Жалпы, Динотерий эволюциясының барысында морфологиясында салыстырмалы түрде аз өзгерістер байқалады, бірақ дене мөлшері тұрақты түрде өсті. Prodeinotherium-ның иық биіктігі 2 метр болса, кейінгі Динотерий түрлерінің дене мөлшері 4 метрге дейін жетті, ал массасы тіпті Африканың ірі пілдерінен де асып түсті. Дене мөлшерінің осылай тез өсуіне бірнеше фактор әсер еткен деп есептеледі. Біріншіден, үлкен мөлшері жыртқыштардан тиімді қорғаныш болып табылады, әсіресе миоцен кезеңінде, гиенодонттар, амфициондар және ірі мысықтар сияқты ет жеушілердің түрлерінің әртүрлілігі жоғары болған кезде. Екіншіден, миоцен кезеңіндегі құрғақшылықтың жалғасуы орманды алқаптарды бөліп, Deinotherium сияқты жапырақ жеушілердің тамақ көздері арасындағы ашық кеңістіктерді ұлғайтты. Бұл сонымен қатар Динотерийдің аяқ-қолдарында байқалатын морфологиялық бейімделулерді түсіндіреді, олар ұзақ қашықтыққа саяхаттауға жақсы бейімделген. Сонымен қатар, Динотерийдің пайда болуы орта миоценде температураның төмендеуімен бірге жүрді. Бергманның ережесіне сәйкес, мұндай жағдайлар суық температурада жылуды сақтау үшін дене массасының артуына жағдай жасайды. Динотерлердің тиімді тамақ іздеу үшін дамытқан көптеген маңызды бейімделулеріне қарамастан, миоцен кезеңіндегі жалғасқан құрғақшылық топтың жойылуына әкелді, себебі олар өздерінің диетасына сәйкес келетін, жеңіл қол жетімді тамақ көздері болмаса, тірі қала алмады. Батыс Еуропадағы популяциялар бірінші болып жоғалып кетті, одан кейін Шығыс Еуропадағылар. Динотерийдің еуропалық тармақтары плиоценнің басында жойылғанмен, түр Африканың оңтүстік аймағында айтарлықтай ұзақ өмір сүрді. Соңғы белгілі Deinotherium қалдықтары, D. bozasi-ге жатқызылған, Плейстоценге жататын шөгінділерде табылды, бұл шамамен 1 миллион жыл бұрын болған.
Палеоэкология
Бірнеше маңызды бейімделулер Динотериумның жапырақ жейтін, ашық орманды орталарды ұнататын және ағаш қаптарының жапырақтарымен қоректенетін хоботы бар сүтқоректі екенін көрсетеді. Азияда D. indicum ылғалды және жылы, төмен энергиялы орманды алқаптармен байланысты, ал Португалияда денотериидтердің қалдықтары ылғалды, тропикалық немесе субтропикалық орманды жағдайларға ұқсас, қазіргі Сенегал сияқты аймақтарда табылған. Германиядағы Майнц бассейнінің мәліметтері Динотериумның кейбір аймақтарда тұрақты түрде қоныстанбағанын көрсетеді. Австрияда олар белгілі бір аймақтарды жүйелі түрде кезіп өткен, ал Германияда жануарлардың ареалы климаттың өзгеруіне байланысты ығысып, субтропикалық климатта кездесіп, суббореальды жағдайларда болмағандығына дәлелдер бар.