Кіріспе

Қытай тілінің айтылу жүйесі (601 ж.) Орта қытай тілі (бұрынғы Ежелгі қытай тілі) немесе Цюйюн жүйесі (QYS) – қытай тілінің тарихи түрі, алғаш рет 601 жылы жарық көрген және кейін бірнеше рет қайта қаралып, толықтырылған. Швеция лингвисті Бернхард Карлгрен бұл сөздікті Суй және Тан дәуірлеріндегі Чанъань астанасының тілдік нормасын тіркеген деп санайтын. Алайда, Цюйюннің кіріспесіне сүйене отырып, көптеген ғалымдар қазір ол Солтүстік және Оңтүстік дәуірлерінің соңындағы оқу және поэзиялық дәстүрлер арасындағы келісімді бейнелейді деген пікірде. Бұл жиынтық жүйе Ежелгі қытай фонологиясының (б.з.д. I мыңжылдықтың басы) алдыңғы жүйесін қалпына келтіру үшін маңызды мәліметтер береді. Бұл сөздіктерде айтылуды көрсету үшін қолданылатын фанки әдісі, бұрынғы әдістерге қарағанда жетілдірілгенімен, практикада қиындықтар тудырды. 12 ғасырдың ортасындағы Юньцзин және басқа рифма кестелері Цюйюн фонологиясын одан да күрделі және қолайлы түрде талдайды. Рифма кестелері Цюйюн жарық көргеннен кейін ғасырлар бойы болған дыбыстық өзгерістерді куәландырады. Тіл білімі мамандары кейде Цюйюн жүйесін "Ерте Орта қытай тілі" деп, ал рифма кестелері арқылы ашылған нұсқаны "Кейінгі Орта қытай тілі" деп атайды. Сөздіктер мен кестелер айтылуды салыстыра отырып сипаттайды, бірақ олардың нақты дыбыстарын көрсетпейді. Карлгрен Орта қытай тілінің дыбыстарын қалпына келтіруге алғашқы болып тырысып, оның санаттарын қазіргі қытай тілінің түрлерімен және көрші елдердің оқу дәстүрлерінде қолданылатын сино-ксеникалық айтылумен салыстырды. Басқа да бірнеше ғалымдар осыған ұқсас әдістерді қолдана отырып, өздерінің реконструкцияларын жасады. Цюйюн жүйесі көбінесе қытай диалектологиясының негізі ретінде қолданылады. Ежелгі қытай тілінен тәуелсіз дамуды көрсеткен Минь түрлерінен басқа, қазіргі қытай тілінің түрлерін одан туындаған дербес даму ретінде қарастыруға болады. Орта қытай тілін зерттеу классикалық қытай поэзиясын, мысалы, Тан поэзиясын жақсырақ түсінуге және талдауға мүмкіндік береді.

Рифма сөздіктері

Солтүстік және Оңтүстік Династиялар дәуіріндегі қытай ғалымдары классикалық мәтіндерді дұрыс оқумен шұғылданды. Әртүрлі мектептер оқу айтылуын және реттелген өлеңдердің ұйқас ережелерін жүйелеу үшін сөздіктер жасады. Цюйюнь (601) алты бұрынғы сөздіктегі айырмашылықтарды біріктіруге жасалған әрекет болды, ол сәттілігімен оларды қалыпқа келтірді және қазірде жоқ. Ол Тан Династиясы кезінде стандартты оқу айтылуы ретінде қабылданды және келесі ғасырларда бірнеше түзетулер мен кеңейтулерге ұшырады. Осылайша, Цюйюнь ең көне сақталған ұйқас сөздігі және ерте орта қытай тіліндегі таңбалардың айтылуының негізгі көзі болып табылады. Бернхард Карлгреннің 20-ғасырдың басындағы Орта қытай туралы маңызды еңбегі кезінде Цюйюньнің тек фрагменттері ғана белгілі болды, ал ғалымдар Сунь Династиясының (1008) әлдеқайда кеңейтілген басылымы – Гуанъюньға сүйенді. Алайда, кейіннен Дунхуан үңгірлерінен Цюйюньнің нұсқасының маңызды бөліктері табылды, ал 1947 жылы Сарай кітапханасынан Ван Жэньсюдің 706 жылғы басылымының толық көшірмесі табылды. Ұйқас сөздіктері қытай таңбаларын олардың айтылуы бойынша дыбыс, ұйқас және омофония иерархиясына сәйкес ұйымдастырады. Бірдей айтылатын таңбалар омофондық топтарға біріктіріледі, олардың айтылуы екі фанцзе таңбасымен сипатталады, олардың біріншісі омофондық топтағы таңбалардың бастапқы дыбысына ие, ал екіншісі буынның қалған бөлігімен бірдей дыбысқа ие (соңғы буын). Фанцзеді қолдану Цюйюньнің маңызды жаңаруы болды және барлық таңбалардың айтылуын дәл сипаттауға мүмкіндік берді; бұрынғы сөздіктер беймәлім таңбалардың айтылуын ең ұқсас естілетін таныс таңбалар тұрғысынан сипаттады. Фанцзе жүйесі әр бастапқы дыбысты бейнелеу үшін бірнеше эквивалентті таңбаларды қолданады, сондай-ақ соңғы буын үшін де. Бастапқы және соңғы дыбыстардың нақты түрлерін алғаш рет кантондық ғалым Чэнь Ли өзінің «Цюйюнь као» (1842) еңбегінде анықтады. Ченнің әдісі екі фанцзе бастапқы дыбысын (немесе соңғы буынды) екіншісінің айтылуының фанцзе орфографиясында қолданылған кезде теңестіру және әр бастапқы немесе соңғы дыбысқа арналған орфографиялық топтарды анықтау үшін осындай теңестіру тізбектерін орындау болды. Мысалы, 東 таңбасының айтылуы 德紅 фанцзе орфографиясымен берілді, 德 таңбасының айтылуы 多特, ал 多 таңбасының айтылуы 德河 болып берілді, осыдан 東, 德 және 多 сөздерінің бастапқы дыбысы бірдей деген қорытынды жасауға болады. Цюйюнь омонимдерді 193 ұйқас тобына жіктеді, олардың әрқайсысы төрт дыбыстың біріне орналасады. Бір ұйқас тобында бірнеше соңғы буын болуы мүмкін, әдетте олар тек медиалдық (әсіресе ол кезде) немесе «чоннью» дублеттерінде ғана ерекшеленеді.

Транскрипция дәлелдемесі

Шетелдік сөздердің қытай транскрипциясынан алынған дәлелдер көп емес болғанымен, шетелдік айтылудың қытай фонетикасына бейімделуімен олар да жасырынып жатады. Бұл басқа деректерде кездеспейтін тікелей дәлел болып табылады, себебі санскрит және гандхари тілдерінен алынған шет тілдердің айтылуы өте толыққанды белгілі. Мысалы, ерте Тан дәуірінде санскрит тіліндегі мұрындық дауыстарды жазу үшін мұрындық басылымдар қолданылған, бірақ кейін олар санскрит тіліндегі қақпақсыз дыбыстарды жазу үшін пайдаланылды, бұл олардың кейбір солтүстік-батыс қытай диалектілерінде алдын-мұрындық дауыстарға айналғандығын көрсетеді.

Әдістеме

Риф сөздіктері мен риф кестелері фонологиялық санаттарды ұсынады, бірақ олардың қандай дыбыстарды білдіретінін анық көрсетпейді. 19 ғасырдың соңында қытай тілін зерттеген еуропалық ғалымдар бұл мәселені шешу үшін прото-индоевропа тілін реконструкциялауда қолданылған тарихи лингвистика әдістерін қолдануға тырысты. Вольпичелли (1896) мен Шаанк (1897) Канси сөздігінің алдындағы рифма кестелерін бірнеше диалектідегі қазіргі айтылумен салыстырды, бірақ лингвистика саласында жеткілікті білімі болмады. Швед диалектілерін транскрипциялау тәжірибесі бар Бернхард Карлгрен қытай тілінің қазіргі түрлерін жүйелі түрде алғаш зерттеді. Ол рифма сөздіктерінің дыбыстарын сипаттау үшін ең көне белгілі рифма кестелерін пайдаланды және сол кездегі ең көне рифма сөздігі – Гуанъюнды зерттеді. Чен Лидің зерттеуінен хабарсыз, ол сөздіктің бастауыш және соңғы буындарын анықтау үшін қажетті фанкиені талдауды қайталады. Ол осыдан туындаған санаттар Суй және Тан дәуіріндегі Чанъань астанасының тілдік нормасын көрсетеді деп ойлады. Ол көптеген айырмашылықтарды осы тілдің нақты дыбыстарының мұқият транскрипциясы деп түсіндірді және қытай-ксеникалық және қазіргі диалектілік айтылуларды Цюйюн санаттарының нәтижесі ретінде қарастыра отырып, оны қайта құруға тырысты. Шамалы Qieyun санаттары сақталған айтылудың ешқайсысында ерекшеленбеді, сондықтан Карлгрен оларға бірдей реконструкцияларды берді. Карлгреннің транскрипциясында көптеген дауысты және қосымша дыбыстар болды, олардың көпшілігі тең емес үлестірілген. Карлгреннің реконструкциясын ортағасырлық тілді сипаттау ретінде қабылдап, Чао Юэн Рен мен Сэмюэл Э. Мартин оның айырмашылықтарын фонемиялық сипаттаманы алу үшін талдады. Хью М. Стимсон Мартиннің жүйесін жеңілдетіп, Тан поэзиясының айтылуын шамамен көрсету үшін пайдаланды. Карлгреннің өзі фонемиялық талдауды зиянды "әуесқойлық" деп қарады. 20 ғасырдың бірінші жартысында рифма сөздіктерінің және рифма кестелерінің ескі нұсқалары табылды, оларды Ван Ли, Донг Тонгхе және Ли Ронг сияқты лингвистер өздерінің реконструкцияларында пайдаланды. Эдвин Пуллейбланк Цюйюн және рифма кестелерінің жүйелерін екі бөлек (бірақ байланысты) жүйе ретінде қайта құру қажет екенін айтты, оларды ол ерте және кейінгі орта қытай тілі деп атады. Ол сондай-ақ өзінің кейінгі орта қытай тілі Тан дәуірінің соңындағы стандартты тілді бейнелейтінін дәлелдеді. 1947 жылы табылған Цюйюннің кіріспесінде солтүстік және оңтүстік оқу және поэзиялық дәстүрлер арасындағы келісім жазылған. Көптеген лингвистер ешбір диалектте жазылған барлық айырмашылықтардың болмағанын, бірақ әрбір айырмашылықтың бір жерде кездесетініне сенеді. Бірнеше ғалымдар Qieyun жүйесін ағылшын тіліндегі айтылудың диалектілік сипаттамаларымен, мысалы Джон С. Уэллстің лексикалық жиынтығымен немесе кейбір сөздіктерде қолданылатын белгілермен салыстырды. Мысалы, "тұзақ", "ванна", "ладонь", "лот", "мақта", "ой" сөздері қабылданған айтылымда төрт түрлі дауысты және жалпы американ тілінде үш түрлі дауысты дыбысқа ие; осы айтылымдар және басқалары осы алты жағдай бойынша нақтылана алады. Qieyun жүйесі сөйлеудің бір түрін сипаттамайтындықтан, лингвистер оның қытай тілінің бұрынғы түрлерін реконструкциялаудағы құндылығын арттырады деп санайды, өйткені ағылшын тілінің диалектілік сипаттамасы ағылшын тілінің бұрынғы түрлері туралы кез келген қазіргі заманғы түрлерінен көбірек ақпарат береді. Назар нақты дыбыстардан фонологиялық жүйенің құрылымына ауыстырылды. Ли Фан Күй, өзінің ескі қытай тілін реконструкциялауға кіріспе ретінде, Карлгреннің белгілерін қайта қарастырды, Карлгрен ажыратпаған бірнеше санаттар үшін жаңа белгілер қосты, бірақ оларға айтылуды бермеді. Бұл белгілер әлі де кеңінен қолданылады, бірақ оның символдары Йохан Август Лунделлдің швед диалектілік әліпбиіне негізделген, танымал Халықаралық фонетикалық әліпбиден ерекшеленеді. Бұл мәселені шешу үшін Уильям Х. Бакстер өзінің Qieyun және рифма кестелерінің санаттары үшін белгілерін жасады, оларды ескі қытай тілін реконструкциялау үшін пайдаланды. Карлгреннен бастап орта қытай тілінің барлық реконструкциялары оның рифма сөздіктері мен кестелерінен алынған санаттардан бастап, диалектілік және қытай-ксеникалық деректерді (кейбір жағдайларда транскрипция деректерін) қосымша рөлде осы санаттардың дыбыстық мәндерін толтыру үшін пайдаланды. Джерри Норман мен У. Саут Коблин бұл тәсілге сын айтты, рифма сөздіктері мен рифма кестелері арқылы диалектілік деректерді қарастыру дәлелдерді бұрмалайды деп мәлімдеді. Олар қазіргі диалектілерге толық салыстырмалы әдісті қолдануды және транскрипция деректерін жүйелі түрде пайдалануды ұсынады.

Фоналогия

Қытай тіліндегі буынның дәстүрлі талдауы, фанки әдісінен туындаған, бастапқы дауыссыз немесе "бастапқы" (聲母) және соңғы (韻母) деп бөлінеді. Қазіргі лингвистер соңғыны міндетті емес "орталық" дыбыс өзгерісі (韻頭), негізгі дауысты немесе "ядро" (韻腹) және міндетті емес соңғы дауыссыз немесе "кода" (韻尾) деп жіктемелейді. Орта қытай тілінің көптеген қайта құруларына дыбыс өзгерістері мен , сондай-ақ олардың комбинациясы кіреді, бірақ көптеген қайта құрулар дифтонгтағыдай дауысты "дыбыс өзгерістерін" де қамтиды. Соңғы дауыссыздар , , , , , , және кеңінен қабылданады, кейде мысалы немесе сияқты қосымша кодалармен бірге. Qieyun-дағы ұйқас буындардың бірдей ядролық дауыстысы және кодасы болған деп есептеледі, бірақ көбінесе әртүрлі орталық дыбыс өзгерістері болады. Әртүрлі қазіргі лингвистердің орта қытай тілін қайта құрулары әртүрлі. Бұл айырмашылықтар дауыссыз дыбыстар тұрғысынан шағын және көп дау тудырмайды, бірақ дауысты дыбыстарға қатысты маңыздырақ айырмашылықтар бар. Ең көп қолданылатын транскрипциялар – Ли Фанг Квеидің Карлгреннің қайта құруын өңдеуі және Уильям Бакстердің белгілі бір нотациясы.

Финалдар

Бастапқы дауыстыдан кейінгі буынның қалған бөлігі – соңғы буын, ол Qieyun жүйесінде бірнеше балама екінші фанки жазу тәсілдерімен көрсетіледі. Әрбір соңғы буын жалғыз рифма класына жатады, бірақ бір рифма класында бірден төртке дейін соңғы буын болуы мүмкін. Соңғы буындар әдетте міндетті емес медиалдан – жартылай дауысты, азайтылған дауысты немесе олардың комбинациясынан, дауыстыдан, міндетті емес соңғы дауыстыдан және тоннан тұрады. Оларды қайта құру бастапқы дауыстарға қарағанда қиынырақ, себебі бірнеше фонема бір классқа біріктіріледі. Жалпы қабылданған соңғы дауыстар – жартылай дауыстылар және , мұрын дауыстары және , және тоқтама дауыстар , және . Кейбір авторлар сондай-ақ кодтар мен , сөздіктердегі кейбір рифма кластарын бөлек қарастыруға негіздеме ретінде келтіреді. Дауыстық және мұрындық кодтары бар соңғы буындар үш тонның бірін қабылдауы мүмкін: тегіс, көтеріңкі және түсетін. Тоқтама кодтары бар соңғы буындар сәйкес мұрындық соңғы буындар сияқты таралады және олардың кіретін тонға сәйкес келетіндігі айтылады. Медиалдар мен дауыстыларға қатысты келісім әлдеқайда аз. Жалпы, «жабық» соңғы буындардың дөңгеленген жартылай дауысты немесе дауыстыға ие екендігі, ал «сыртқы» соңғы буындардағы дауыстылар «ішкі» соңғы буындарға қарағанда ашық екендігі туралы келісім бар. «Бөлімдердің» интерпретациясы көбірек дау тудырады. Qieyun жүйесіндегі үш класс финалдары тек бірінші, екінші немесе төртінші қатарларда ғана кездеседі, сәйкесінше, олар I, II және IV бөлімдерінің финалдары деп аталады. Қалған финалдар үшінші қатарда кездесетіндіктен, III бөлімдерінің финалдары деп аталады, бірақ кейбір бастапқы дауыстар үшін екінші немесе төртінші қатарларда да кездесуі мүмкін. Көптеген тіл білімі мамандары III бөлімдерінің финалдарында медиал бар екендігіне, ал I бөлімдерінің финалдарында мұндай медиал жоқ екендігіне келіседі, бірақ реконструкциялардың арасында қосымша ерекшеліктер әртүрлі болады. Qieyun жүйесіндегі көптеген рифма кластарын түсіндіру үшін Карлгрен 16 дауысты және 4 медиал ұсынды. Кейінгі ғалымдар көптеген нұсқаларды ұсынды.

Түстер

Орта қытай тілінің төрт тоны алғаш рет Шэнь Юэ шамамен 500 жылы тізімделген. Алғашқы үш тон – «жазық» немесе «деңгейлі», «көтеріңкі» және «түсірілген» – ашық буындарда және мұрындық дауыссыздымен аяқталатын буындарда кездеседі. Қалған буындар, жабық дауыссыздымен аяқталатын буындар, сәйкес мұрындық дауыссыздымен аяқталатын буындардың «кіретін» тондық әріптестері ретінде сипатталды. «Цьеюнь» және оның кейінгі нұсқалары осы санаттарға негізделген, ең көп сөзі бар «жазық» тонына екі том, ал қалған тонға бір томнан бөлінген. Карлгрен алғашқы үш тонның атауларын сөзбе-сөз деңгей, көтерілу және түсу питч контурлары ретінде түсіндірді. Дегенмен, осы санаттардың қазіргі заманғы көріністерінің питч контурлары соншалықты әртүрлі, орта қытай тілінің контурларын қайта құру мүмкін емес. Тондардың ең ерте белгілі сипаттамасы 9 ғасырдың басындағы Юаньхэ Юнпу 元和韻譜 (қазір сақталмаған) Сун әулетінен алынған үзіндіде кездеседі: «Жазық тон – қайғылы және тұрақты. Көтеріңкі тон – өткір және көтеріледі. Түсірілген тон – анық және алыс. Кіретін тон – тіке және күрт». 880 жылы жапондық монах Аннен жазық тонды «тіке және төмен», көтеріңкі тонды «тіке және жоғары», ал түсірілген тонды «сәл созылған» деп сипаттады. Орта қытай тілінің тондық жүйесі материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағындағы көрші тілдеріне – прото-хмонг-мьен, прото-тай және ерте вьетнам тілдеріне – ерекше ұқсас, олардың ешқайсысы генетикалық жағынан қытай тілімен байланысты емес. Сонымен қатар, қарыздардың ең ерте қабаттарында әртүрлі тілдердегі тондық санаттар арасында тұрақты сәйкестік байқалады. 1954 жылы Андре Жорж Одрикур вьетнам тіліндегі көтеріңкі және түсірілген тонның басқа (атоналды) австроазиялық тілдердегі соңғы және дауыссыздымен сәйкес келетінін көрсетті. Ол австроазиялық прототіл атоналды болған, ал вьетнам тіліндегі тонның дамуы осы дауыссыздыларға байланысты болған, бұл қазір тоногенез деп аталатын процесс екенін дәлелдеді. Одрикур басқа тілдердегі, оның ішінде орта қытай тіліндегі тонның да ұқсас тегі бар екенін ұсынды. Содан бері басқа ғалымдар қытай тілінің ерте түрлерінде осы дауыссыздылардың транскрипциялық және басқа да дәлелдерін тапты, ал көптеген тіл білімі мамандары көне қытай тілі атоналды болған деп санайды. Бірінші мыңжылдықтың соңына қарай орта қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері тондық санаттарының фонемиялық бөлінуін бастан кешірді. Дауыстық басы бар буындар төменгі питчпен айтылатын, ал кейінгі Тан әулетінің кезеңінде әр тон бастапқы дауыстыққа байланысты екі регистрге – «жоғарғы» және «төменгі» – бөлінді. Көптеген диалектілерде (У және Ескі Сян топтарында және кейбір Гань диалектілерінде) дауыстық жоғалған кезде, бұл айырмашылық фонемиялық болып, сегіз тондық категорияға дейін, тексерілмеген буындарда алты айырмашылыққа және тексерілген буындарда екі айырмашылыққа әкелді. Кантон тілінде осы тондық белгілер сақталған, сонымен қатар тексерілген буындарда қосымша айырмашылық пайда болды, нәтижесінде тоғыз тондық категория пайда болды. Дегенмен, көптеген диалектілерде тондық айырмашылықтар аз. Мысалы, мандарин диалектілерінде төменгі көтеріңкі категория түсірілген категориямен бірігіп, қазіргі заманғы төмендеу тонын құрады, нәтижесінде төрт тондық жүйе қалды. Сонымен қатар, мандарин диалектілерінің көпшілігінде соңғы жабық дауыссыздылар жоғалып, мұндай буындар қалған төрт тонның біріне қайта тағайындалды.

Ежелгі қытай тілінен қазіргі қытай тіліне көшу

Орта қытай тілінің құрылымы көптеген қазіргі заманғы түрлеріне ұқсас, әсіресе консервативтілеріне, мысалы кантон тіліне, көптеген бір буынды сөздер, аз немесе мүлдем деривациялық морфология, үш тон және бастапқы дауыс, жылжу, негізгі дауысты және соңғы дауыстан тұратын буын құрылымы, көптеген бастапқы дауыстар мен салыстырмалы түрде аз соңғы дауыстармен сипатталады. Жылжуды есептемегенде, буынның басында немесе соңында дауыстардың тіркесі кездеспейді. Ал көне қытай тілінің құрылымы мүлдем басқаша болған. Онда тон болмаған, бастапқы және соңғы дауыстар арасындағы тепе-теңдік аз болған, көптеген бастапқы және соңғы дауыстардың тіркесі болған. Сөздің басына немесе соңына дауыстар қосу арқылы қалыптасқан, жақсы дамыған өрнектемелік және мүмкін инфлекциялық морфология жүйесі болған. Бұл жүйе прото-кино-тибет тілі үшін қайта құрастырылған және мысалы, классикалық тибет тілінде әлі де көрінетін жүйеге ұқсас; сонымен қатар ол қазіргі кхмер тілі сияқты консервативті австроазиялық тілдерде де кездесетін жүйеге ұқсас. Қазіргі заманғы түрлерге әкелген негізгі өзгерістер – дауыстар мен дауыстылар санының азаюы және дыбыстар санының сәйкесінше артуы (әдетте, Шығыс Азиядағы дыбыстық айырмашылық арқасында, дыбыстардың санын екі есеге көбейтіп, дауысты және дауыссыз дауыстар арасындағы айырмашылықты жойды). Бұл ықтимал буындар санының біртіндеп азаюына әкелді. Стандартты мандарин тілінде шамамен 1300 буын бар, ал қытай тілінің басқа түрлерінде одан да аз (мысалы, қазіргі Шанхай тілінде 700-ге жуық буын бар). Нәтижесінде, мысалы, мандарин тілінде екі буынды күрделі сөздердің саны көбейіп, бұрынғы бір буынды сөздердің орнын баса бастады; стандартты мандарин тіліндегі сөздердің көпшілігі қазір екі буынды.

Грамматика

Орта қытай (MC) тілінің әртүрлі түрлерінде сақталған мол мұрасы MC грамматикасын зерттеуге көптеген бастапқы материал береді. Морфологиялық дамудың жетілмеуіне байланысты, MC грамматикалық талдауы жеке сөздердің мәні мен мағынасына, сондай-ақ олардың сөйлемдегі орналасу арқылы мағынаны қалай жеткізетін синтаксистік ережелерге бағытталған.

Пайдаланылған әдебиеттер

Түзетулер тізіміне де қараңыз.