Кіріспе
Адам емес жандар тәрбиелеген адам балаларының құжатталған деректері жоқ. Ерте жасынан адаммен байланыссыз өмір сүрген балалар мифологиялық және көркем әдебиеттерде көбінесе жануарлар тәрбиелеген адам кейіпкерлері ретінде кездеседі. Көбінесе олардың екі түрлі табиғаты оларға артықшылық береді, адам қоғамының жемқорлық ықпалынан қорғайды (Тарзан), немесе өздерінің жануарлық қасиеттерін дамытуға және көрнекілеуге мүмкіндік береді (Энкиду), немесе жануарлардың жабайы табиғатта тіршілік етуіне қажетті білім мен тәжірибеге қол жеткізеді (Маугли). Көптеген әңгімелерде бала жоғалып кетеді (Тарзан) немесе тасталып кетеді (Ромул мен Ремус), содан кейін мейірімді жабайы жануармен кездейсоқ кездесуде табылып, тәрбиеленеді. Кейбір әңгімелерде бала адам қоғамынан бас тартуды таңдайды (Where the Wild Things Are) немесе мүлдем қоғамға араласудан бас тартады (Peter Pan). Бала көбінесе өркениетке оралады, бірақ қайтадан жабайы өмірге оралуға шешім қабылдауы мүмкін (Тарзан). Кейде олар адам қоғамына немесе жануарлар қоғамына толыққандай сіңе алмайтын, екі әлемнің арасында қалып қояды (Маугли).
documented cases of human children raised by non humans
Feral children, children who have lived from a young age without human contact, appear in mythological and fictional works, usually as human characters who have been raised by animals. Often their dual heritage is a benefit to them, protecting them from the corrupting influence of human society (Tarzan), or permitting the development and expression of their own animal nature (Enkidu), or providing access to the wisdom and lore by which animals survive in the wild (Mowgli). In most tales, the child is lost (Tarzan) or abandoned (Romulus and Remus) before being found and adopted in a chance encounter with a sympathetic wild animal. In some stories, the child chooses to abandon human society (Where the Wild Things Are) or refuses to enter society altogether (Peter Pan). The child usually returns to civilization, but may decide to return again to life in the wild (Tarzan). In some cases, they find themselves trapped between worlds unable to enter entirely into either human society or animal society (Mowgli).
Мифологияда, фольклорда және ежелгі әдебиетте
Енкиду белгісіз жануарлармен өсіріледі, ол батыр Гилгамештің досы болады. (Гилгамеш эпосын да қараңыз) Ирандық "Шахнаме" ("Патшалар кітабы / Кітаптардың патшасы") Заалды, Иранның мифтік батырын, Симург өсірген, ол ұшқанда аспанды қараңғылататын өте үлкен және дана құс, феникспен байланысты делінеді. Ибн Туфайлдың "Хайй ибн Яқдан" еңбегінде Хайй шөл аралында газель тәрбиелеп, өзін-өзі үйрететін философқа айналады. Ибн әл-Нафистің "Теолог автодидакт" еңбегінде Камил де шұғыласыз аралда жануарлармен бірге өседі және өзін-өзі үйрететін ғалым мен теолог болады. Америкалық халық ауыз әдебиеті бойынша, Пекос Биллді койоттар өсірген. Грек мифологиясында Аталантаны әкесі орманға тастап кеткен соң, мейірімді аңшылар тауып алғанға дейін аю тәрбиелеген. Моңғол ойрат мифологиясында батыр Жангарды жолбарыс айқайлауға, бүркіт аң аулауға, антилопа жүгіруге үйреткен, қасқыр сүтімен баққан және елен жеміспен қоректендірген. Польша ертегісінде Валигора мен Вирвидаб – екі бауыр, жылан өлтірушілер, оларды қасқыр мен аю орман ішінде өсірген.
Iranian šāhnāmeh "The Book of Kings / The king of books", introduces Zaal, the mythical hero of Iran, raised by Simurgh, a very large and wise bird which darkens the sky when flying, said to be related to the phoenix. In Ibn Tufail's Hayy ibn Yaqdhan, Hayy is raised by a gazelle on a desert island and becomes an autodidactic philosopher. In Ibn al Nafis' Theologus Autodidactus, Kamil is also raised by animals on a deserted island, and becomes an autodidactic scientist and theologian. According to American folklore, Pecos Bill was raised by coyotes. In Greek mythology, Atalanta was raised by a she bear after her father abandoned her in a forest until the day she was found by kindly hunters. In Mongolian Oirat mythology, the hero Jangar is taught to roar by a tiger, taught to hunt by an eagle, taught to run by antelope, suckled by she wolves, and fed fruit by deer. In a Polish fairy tale, Waligóra and Wyrwidąb were two warrior and dragonslayer brothers, who were brought up in the woods by a wolf and a bear.
Қазіргі прозада
1879 жылы Альберт Робида «Сатурнин Фарандаульдің оқиғалары» атты шығармасын жазды. Сатурнин Фарандауль – орангутан тәрбиелеген, маймылдардың патшасы болған бала. Х. Райдер Хаггардтың 1889 жылғы «Алланның әйелі» повесінде басты қарсыласы – Хендрика, бабуиндер ұрлап алып өсірген ақ буер баласы. Кейіннен ол ағылшын отбасымен құтқарылып, «әлеуметтендіріледі», бірақ бабуин сияқты мінез-құлқы мен бабуиндермен қарым-қатынас жасау қабілетін сақтайды. Ертедегі жабайы баланың мысалы – 1894 жылы Рудьярд Киплингтің «Жуңғар кітабы» әңгімелер жинағында кездеседі. Оның басты кейіпкері Маугли қасқырлар тәрбиелеп, орманның билеушісі болады. Питер Пэн, 1902 жылы Ж.М. Барри жасаған, сиқырлы Неверлендке қашып, үлкейгісі келмейтін бала. H. de Vere Stacpoole-дың 1908 жылғы «Көк лагунасы» Полинезиядағы шұғылалы аралда қаңғып қалған екі ағылшын баласы – ұл мен қыздың оқиғасын баяндайды. Эдгар Райс Берроуздың 1912 жылғы «Апилар Тарзаны» романындағы Тарзан – роман, комикс және кинодағы әйгілі кейіпкерге айналды. Алоис Теодор Соннлайтнердің 1918-1920 жылдардағы «Үңгір балалары» неміс трилогиясы екі баланың сыртқы әлемнен жасырын аймақта, ересектерсіз өсуі туралы. Олардың әжесі сиқыршы деп айыпталғаннан кейін қашуға мәжбүр болады. Кейіннен олардың жолын тапқан ұлы туады. Олаф Бейкердің 1919 жылғы «Шаста қасқырлармен» романы, Тыныш мұхитының солтүстік-батысындағы америкалық ұлдың қасқырлар тобымен тәрбиеленуі туралы. The Garden of God (1923), «Көк лагунасының» жалғасы, онда жаңа британдық балалар жұбы, бұрынғы кітаптағы ағылшын балалар жұбының ұрпақтары, инцест арқылы пайда болған, сол Полинезия аралында жаңа оқиғаға тап болады. Джон Эйтонның 1924 жылғы «Джунглиде туылған» романы, Солтүстік Үндістанда резус макакалармен өсірілген ұлдың зұлым әкесінен жасөспірім қызды құтқаруы туралы. Барбара Ньюхолл Фоллетттің 1927 жылғы «Тірегі жоқ үй және Эперсиптің ондағы өмірі» романында Эперсип үйден қашып, табиғаттың идилликалық ортасында (жайылым, теңіз және таулар) өмір сүреді. Владимир Назордың 1947 жылғы «Ақ бұғы» романында алты жасар Аңқа қаздар үйірін бағу кезінде орманда адасып қалады. Оны бұғы асырап алады, көп ұзамай орманның көптеген жануарларымен достық қарым-қатынас жасайды. Оның басты қарсыласы – қасқыр, ал ең жақын одақтасы – ақ бұғы. Өскеннен кейін ол орманды мекендейтін жануарлар мен адамдарға көмектесетін күшті орман жауынгері болады. Уильям Голдингтің 1954 жылғы «Сұшпан иелері» кітабы ұшақ апатынан аман қалған және бос аралда қалған ағылшын оқушыларының үлкен тобы туралы. Олар қазіргі жағдайдан қалай құтылу керектігі туралы пікірлерінің айырмашылығынан және жауыздыққа түсуден кейін әлеуметтік ыдырауға ұшырайды. Жан Крейгхед Джорджның 1959 жылғы «Таудың меншігінде» кітабы 12 жасар Сам Грибли есімді баланың отбасын және Нью-Йорктегі өмірін тастап, Кэтскилл тауларының шөл даласында өз бетінше өмір сүруге шешім қабылдауы туралы. Хауард Фасттың 1960 жылғы «Бірінші адамдар» әңгімесінде қасқыр баласының әңгімесі хаттар сериясынан басталады. Роберт А. Хайнлайнның 1961 жылғы «Жұртта бейтаныс» романында Валентин Майкл Смит – Марста марсиандар тәрбиелеген адам, ол ерте жаста Жерге оралады. Роман оның адам мәдениетімен өзара әрекеттесуі мен соңғы өзгеруі туралы. Борис және Аркадий Стругацкийдің 1971 жылғы «Кішкентай» романында (сонымен қатар «Ғарыш Мауглисі» деп те аталады) Жердегі адам, Питер Семенов, ата-анасының ғарыш кемесінің картаға түсірілмеген планетаға құлағаннан кейін адам емес өркениетпен өсірілді. Жер ғалымдары оны тапқаннан кейін, оны адам қоғамына қайта қосуға бірнеше рет тырысты, бірақ бәрі бекер болды. Жас қашқындар жабайы жануарлармен баспана іздеп, олардың жолдарын үйреніп жүргені Жан Крейгхед Джорджның «Жули орыстармен» романы сияқты романдарда көрінеді. Филип Хосе Фармердің «Ана керемет аң еді: жабайы адам» антологиясы (1974) жануарлар өсірген адамдар туралы ойдан шығарылған және шындық туралы бірнеше ертегілерді жинақтады. Джейн Йоленнің «Пассажир» (1996) кітабында, «Жас Мерлин» атты қысқа романдар трилогиясының біріншісі, осындай балалық шақтың сәл реалистикалық көрінісі суреттеледі. Уэльстің орманында жеті жасында тасталып кеткен, Мерлин болатын бала орманда жерлестерімен тең өмір сүреді. Карен Гессеннің «Дельфиннің музыкасы» (1996) кітабында Мила есімді жас қыз он жылдан астам уақыт бойы дельфиндермен тәрбиеленгеннен кейін табылған. Кітапта Мила басқа үйсінбеген адам баласымен бірге клиникаға апарылады, ешқайсысы одан оңай әлеуметтенбейді. Кітаптың соңында Мила дельфин тобына оралады, адам қоғамын қабылдамайтынын көрсетеді. Джейн Линдскольдтың 2001 жылғы «От сақшысы сагасынан» басталатын «Қасқырдың көзімен» кітабында жас қыз От сақшысының отбасы мен оның колониясы өрттен жойылады, ол жалғыз аман қалған. Оны өз тілінде желімдер мен сигналдармен сөйлейтін «Патшалық қасқырлар» қабылдайды. От сақшысы адам тілін үйренгендіктен, ол адам қоғамына оралып, патшалыққа құнды мүлік болды, бірақ адамдар оның сүйіп өскен қасқырлар сияқты адал емес екенін анықтады. От сақшысы әрқашан жалаңаяқ жүреді және оған аяқ киім киюді айтқанда жиі ашуға беріледі. Оның ең басты тілегі – өзі қасқырға айналып, адамдарды тастап кету. Пэт Мерфидің 2001 жылғы «Жабайы періште» кітабы Калифорниядағы алтын іздеу дәуірінде төрт жасынан бастап қасқырлармен өсірілген жас қыз туралы. Макс Брукстың «Соғыс Z» кітабында зомби соғысы кезінде адамнан бөлініп, жабайыда өмір сүрген балалар туралы көптеген сілтемелер бар. Олар аман қалу мәселелерімен күресіп қана қоймай, жүретін өліктердің қаупіне де тап болды. Роман олардың қарапайым құралдарды қолдану қабілетімен және көп жағдайда жайлап қайта оңалтуға болатын қарапайым әлеуметтік немесе «топтық» құрылымды қалыптастырғанын көрсетеді. Виктор Келлехердің 2006 жылғы «Ит баласы» кітабында анасы туғаннан кейін тастап кеткен жас бала жартылай үйсінбеген иттің төлдерімен бірге өседі. Кейіннен ит оны иесінің үйіне қайта әкеледі, бірақ оны жамандық деп есептеп, қабылдамайды. Камилла Вэйдің 2008 жылғы «Кішкентай құс» романында бала күнінде ұрланып, он екі жасқа дейін сөйлей алмайтын адаммен тұтқынға алынған қыз туралы. 2009 жылы Ева Хорнунгтың «Ит баласы» романы Мәскеуде өтеді, онда екі жабайы бала иттің тобымен бірге өмір сүреді. Олардың біреуі төрт жасында тасталып кеткен, ал екіншісі топтың үстем әйел анасы сәби кезінде әкелген. Балалар екі ғалымның назарына ілігеді, олар тасталып кеткен балаларды оңалту орталығында жұмыс істейді. Анна Руссоның 2009 жылғы «Диктатордың мұрты» итальян романы тасталып кеткен және иттің тәрбиелеген сәби туралы. Кристин Ханнаның «Сиқырлы сағат» романында орманнан шыққан, тегі белгісіз жас қыз пайда болады. Оны «қасқыр қыз» деп атайды, психолог Юлия оны күтіп, жақсы көреді. Виктор Роберт Лидің 2013 жылғы «Өнімділік аномалиялары» романында, Батыс Бразилиядағы жас бала Конно 7Q есімді бала, орманда жалғыз өмір сүріп, кішкентай жануарларды аулайды. Стивен Бауэрдің «Satyrday» кітабында Дерин, оның отбасын өлтірген және кланын жойған зор мүйізді бұғыдан кейін сатир Мэттью тәрбиелеген.
Комикстерде
"Жабайы ғажайыптар" 1970-ші жылдардағы британдық комикс сериясы "Валиант"-та Шотландия аралында жоғалған және қалыпты ортада тәрбиеленген екі ұл туралы айтады, олар өз тілдерін жасайды. Олар шамамен он жасқа келгенде адамзат қоғамына оралады. Скотт Гудоллдың "Балықшы" (1968–1975, "Бастер" журналында) туындысының батыры нәресте кезінде шалғай аралда тасталып, су астында тыныс алу және су жануарларымен байланыс жасауды үйренеді, сондай-ақ саусақтары мен балтабандары арасында торлы қабықша пайда болады. Гудолл "Кид Хамелеонды" (1970–1972, "Cor!!" журналында) да жаратқан. Ата-анасы өлтірілгеннен кейін Калахари шөлінде жорғалаушылармен өскен Кид Хамелеон, өз атындай хамелеон сияқты жасыру үшін түсін өзгерте алатын кеудеқұйрық қабықшасынан жасалған костюм киеді. Француз комиксі (bande dessinée) "Pyrénée" (1998), Регис Луазель мен Филипп Стернис жазған, француз Пиреней тауларында аюмен өсірілген және соқыр қарт бүркіттен даналық алған қызды көрсетеді, аю оны таулардың атын, "s" әрпісіз атап берген. Бұл туынды сыншылардың жоғары бағасын алды және неміс және голланд тілдеріне аударылды, бірақ қыздың жалаңаш бейнеленгеніне байланысты сынға да ұшырады. "Кішкентай Ди" – веб-комиксі, онда орманға жоғалған адам баласын аю, итті және құрлыақ қабылдайды. Комиксте таза фантастикалық элементтер бар (персонаждар үңгірде тұрады, бірақ кейде ұшақ ұшырады немесе тамақ пісіреді) және ол негізінен жергілікті тұрғындар мен адамды қабылдау мәселелеріне назар аударады. DC Comics-тің "Elseworlds" әңгімесі "Супермен: The Feral Man of Steel" (1994) он тоғызыншы ғасырдағы Үндістанда қасқырлармен өскен Кал-Эл (Кларк Кент) туралы айтады, бұл "Жуңғар кітабына" құрмет көрсету ретінде жасалған, ол Лекс Лютор мен Лоис Лейн басқарған экспедиция тапқанға дейін және Ұлыбританияға әкелгенге дейін. Marvel Comics әлемінде Тарзанға ұқсас кейіпкер Ка-Зар, Саваж Лэндте, Антарктиданың тереңдігінде жасырынған, әлемнен тығырылған алып тропикалық джунглиде Забу атты сабыртұмсықты жолбарыспен өседі. Ол көптеген оқиғаларға қатысады, соның ішінде танымал "X-Men" сериясында, онда ол Жәндік Адаммен де кездеседі. Quality Comics кейіпкері Қара Кондор, Моңғолияда өте ақылды кондорлармен өскен ұл, ұшудың мүмкін емес қабілетін иеленеді және кейін супербатырға айналады. "Сырлы шығу тегі" №21 кондорлардың ұясының жанындағы радиоактивті метеорит Кондордың ұшу қабілетіне себеп болғанын көрсетеді. Holyoke Publishing кейіпкері Мысық Адам жас кезінде жетім қалған және Бірма жолбарыстарымен өскен. Ол супер күш, жақсартылған көру және басқа да қабілеттерді дамыта отырып, жабайы табиғаттағы өмірге бейімделді, ол АҚШ-қа оралғанда және супербатыр болғанда оған жақсы қызмет етті. Hexagon Comics кейіпкері Зембла арыстандармен өскен ұл еді. Кассандра Кейн, төртінші Бат-қыз, әкесі Дэвид Кейнмен кемелді кісі өлтіруші болу үшін тәрбиеленді, адам тіліне үйренбей, дене тілін оқуға үйретті және сегіз жасқа дейін онымен сөйлейтін ешкімнен оқшауландырды. Алғашқы көріністерінде ол сөйлей алмады, жауынгерлік дағдыларды оңай үйрене алды және қарсыластарының қозғалыстарын олардың тұрған тәсілінен ғана болжады, бірақ сөйлеу тілін түсінбеді, бірақ содан бері миын тілді қабылдауға "қайта бағдарлау" көмегімен ағылшын тілінде сөйлеуді және ойлауды үйренгені анықталды. "Trolls de Troy" Ваха есімді адам қызын көрсетеді, ол сәби кезінен бастап тролльдермен тәрбиеленді. Жапон мангасында "Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba" Иносуке Хашибараны жабайы шошқалар өсірді, ол анасы өлгеннен кейін оның шошқа анасының терісін киді. "Xenozoic Tales" Джек пен Ханна Grith сияқты сарбаздар өсірген жабайы баламен достық қарым-қатынас жасайды, оларды үңгір гиеналары құтқарады.
Ойындарда
Көшедегі жекпе-жек ойынында Бланка атты кейіпкер Амазонка тропикалық орман жануарларының арасында өскен. Оның терісі жасыл түске енген, ал электрлі балықтарға ұшырағаннан кейін электр қуатын иеленді. 1994 жылғы Final Fantasy VI видео ойынының тарихында Гау есімді кейіпкер бар, ол 13 жастағы жігіт, Veldt (немесе Жапониядағы "Жабайы Батыс") деп аталатын ойдан шығарылған саваннада өмір сүреді. Туғаннан кейін көп ұзамай тасталып кеткен Гау, жазықтың жануарларының арасында өсіп, әртүрлі жыртқыштар сияқты күресуді үйренеді. 13 жасында ол Сабин Рене Фигаро және Сайан Гарамонд саяхатшыларымен кездеседі және олар оны кептірілген етпен тойдырғаннан кейін олармен бірге саяхаттауды таңдайды. Гау қарапайым адам тілін меңгергенімен, әлеуметтік дағдылары жоқ. Кейіннен Гауды тастап кеткен әкесіне қайта оралуға дайындау үшін қарапайым әдепке үйретеді, бірақ ол Гау дүниеге келгеннен бері толыққанды ақылдан адасқанын біледі. "Легенда о Легия" ойынындағы Ноа кейіпкері жетім, оны Ра Серу, Терра (テルマ, Терума?) тәрбиелеген. Терра Ноаның тәрбиесімен бірге қасқыр анасына жақындасқан. Өмірінің көп бөлігін қарлы үңгірде Терра қасқырмен бірге өткізгендіктен, Ноа балағат және білімі жоқ; сыртқы әлем оған жаңа. Ол әлемді көріп, арманда шақырып тұрған ата-анасымен танысқысы келеді. Ол тырнақтарын немесе тонфа таяқтарын қолданып күреседі, ал оның Ра Серу, Терра – жел стихиясы. Ойынның соңында ол Конкрам королі мен королевасының ұзақ уақыттан бері жоғалған қызы екенін біледі. "Warhammer 40,000" әлемінде Dark Angels Space Marine Legion-ның Примархы Лайон Эль Джонсон өмірінің басында Калибанның қараңғы джунглилерінде тасталып кеткен. Ол ашу мен наразылықтан ғана айқайлай да, қыңсылай да білген. Оның алғашқы адаммен қарым-қатынасы жасөспірім шағында болды. Калибанның паладиндері оны тапқаннан кейін өркениетті болды, бірақ әлі де қорқынышты ішкі ашу мен джунглиде жүрген кезде алған көптеген қасиеттерін сақтап қалды. "Абиссаның аңыздары" ойынынан Ариетта жабайы туып, адам тілін үйренгенге дейін лигерлермен өскен. Оның өткені оған шайқаста көмектесетін монстрларды бақылауға мүмкіндік береді. Ойынның жапондық нұсқасында оның сөйлеуі бұзылған. "Red Dead Redemption II" ойынында аң аулау кезінде әкесінен айырылып, жылаңаш және қасқырлармен бірге өмір сүретін жабайы адамды табуға болады. Үңгірге жеткенде қасқырлар сізге шабуыл жасайды. Егер сіз қасқырларды өлтіре алсаңыз, бала үңгірде жылап отырады, бұл сіздің ар-намысыңызға нұқсан келтіреді. "Genshin Impact" ойынында қасқырлар тәрбиелеген Razor атты ойналатын кейіпкер бар. Оның сөйлеуде қиындықтары бар екені көрінеді. Ол Wolvendom қасқырларымен есінде болғаннан бері бірге өмір сүреді және оларды өз отбасы немесе лупикалық деп санайды.
Әр түрлі
Үңгір клубында үңгір қызы Роаралейдің Смилодондар тәрбиелегені анықталады.