Франко-пруссия соғысының Вёрт шайқасы

Кіріспе

Франко-прус соғысының бөлігі

Вёрт шайқасы, сондай-ақ Рейхсхофен шайқасы немесе Фрёшвиллер шайқасы деп те аталады, бұл 1870 жылғы 6 тамызда франко-прус соғысының бастапқы кезеңінде өткен Вёрттің екінші шайқасы (Вёрттің бірінші шайқасы 1793 жылғы 23 желтоқсанда француз революциялық соғыстары кезінде болған). Екінші шайқаста Германия әскерлері, тәжді ханзада Фредерик Вильгельмнің басшылығымен және оның штаб бастығы генерал Леонхард Граф фон Блюментальдың жетекшілігімен, маршал Макмахон басқаратын француз әскерлерін Эльзастағы Вёрт ауылының жанында, Сауэр өзенінің бойында, Агенаудың солтүстігінде жеңді.

Кіріспе

1870 жылғы 5 тамызда француздар неміс үшінші армиясының оңтүстікке қарай жылжуымен оларды іздеуге тырысқан сол жақ майданында, Сауэр өзенінің батыс жағалауы бойымен солтүстік-оңтүстікке қарай созылған таңдалған позицияда шоғырланды. Француздық позиция оңнан солға қарай Морсбронн, Нидервальд, Вёрттің батысындағы биіктер және Фрёшвиллердің солтүстік-шығысындағы ормандармен белгіленді. Сауэрдің шығысында неміс үшінші армиясы Хагенауға қарай оңтүстікке жылжыды, олардың кавалериясы шамамен түске қарай француз позициясын анықтады. Содан кейін неміс бақылаушылары француздарды тығыз бақылауда ұстады, ал француздар өз шебінде және Вёрт ауылына дейін, өткен күні Виссембург шайқасында француз армиясының бір бөлігі жеңіліске ұшырағанына қарамастан, бейбітшіліктегідей еркін қозғалды. Бұл жердегі шайқасқа қатысқан күштің қалдығы, көптеген жараланғандары әлі қатарда тұрған күйі, шамамен түске қарай әскери салт бойынша марш жасады, олардың сыртқы түрі қалғандарының көңіл-күйін көтерді, емес, төмендетпеді. Сағат 17:00 шамасында француздар жау тыңшылары көрініп тұрғанына қарамастан, күзетсіз, Сауэрде жылқыларын суарды. Неміс гусарларының күтпеген шабуылы оларды лагерьге кері қайтарды. Дабыл соғылып, шатырлар жиналды, әскерлер барлық бағытта қарулы күйде тұрды, шатасу басылғаннан кейін шатыр құруға тыйым салынды. Әскер осылайша бивакқа орналасты, бірақ осы оқиға болмағанда, ертеңгі шайқас болмас еді. Кенеттен қатты дауыл бивактардың үстінен өтті, дауыл аяқталғаннан кейін, ылғалданып, мазасыздыққа түскен әскерлер қозғала бастады, от жақты, т.б. Олардың көпшілігі лагерьден шығып, пруссиялық күзетшілерден 300 метр қашықтықтағы, бос тұрған Вёртке кірді. Олар атыс ашты, ал пруссиялық аванпостының командирі дауыстардың шатастырған шуын естіп, жеткілікті жарық болғанда Вёртке бірнеше оқ-дәрі аттырды. Артта қалғандар кері қайтты, француз шебі тағы да дабылға келді, ал француз жағындағы бірнеше батареялар жауап берді.

During 5 August 1870, the French were concentrated in a selected position running nearly north and south along the western banks of the Sauer on the left front of the German Third Army, which was moving south in an attempt to find them. The French position was marked from right to left by Morsbronn, the Niederwald, the heights west of Wœrth and the woods northeast of Frœschwiller. East of the Sauer the German Third Army was moving south towards Haguenau, when their cavalry found the French position about noon. Thereafter the German vedettes held the French under close observation, while the latter moved about within their lines and as far as the village of Wœrth as if in peace, notwithstanding the defeat of a portion of the French army at the Battle of Wissembourg on the previous day. The remnant of the force which had been engaged there, with many of its wounded still in the ranks, marched in about noon with so soldierly a bearing that, so far from their depressing the morale of the rest, their appearance actually raised it. About 17:00 the French watered some horses at the Sauer as if in peace, without escort, though hostile scouts were in sight. A sudden swoop of German hussars drove the party back to camp. The alarm sounded, tents were struck and the troops fell in all along the line and remained under arms until the confusion died down when orders were sent to fall out, but not to pitch tents. The army therefore bivouacked; but for this incident, the battle of the next day would probably not have been fought. A sudden and violent storm broke over the bivouacs, and when it was over, the men, wet and restless, began to move about, light fires, etc. Many of them broke camp and went into Wœrth, which was unoccupied, though Prussians were only 300 meters from the sentries. These fired, and the officer commanding the Prussian outposts, hearing the confused murmur of voices, ordered up a battery which, as soon as there was enough light, fired several shells into Wœrth. The stragglers rushed back, the French lines were again alarmed, and several batteries on the French side took up the challenge.

Баварияның ІІ корпусы

Пруссиялық қарулар, сол күні кез келген қақтығыстан аулақ болу туралы қатаң бұйрық алғаннан кейін, көп ұзамай кері шегінді және лагерьге қайтуға дайындалып жатқанда, оңтүстіктен, содан кейін солтүстіктен жаңадан артиллериялық оқтар естілді. Соңғы бағытта Якоб фон Хартманн басқаратын II Бавария корпусы Маттсталл–Ланген–Сульцбах тас жолы бойында бивақтады, оңтүстіктен артиллериялық оқ естілсе, марш жалғастыруға бұйрық алды. Бұл бұйрық Үшінші армияның бұйрықтарына қайшы келді, сонымен қатар, оңтүстіктегі V Пруссия корпусы осы бұйрықтан хабарсыз болды. Вёрт маңындағы бастиондық батарея естіліп, бавариялықтар дереу алға жылжыды. Көп ұзамай, алдыңғы қатардағы әскерлер Сауэр мен Сульцбах арасындағы қыраттың басына жетті, ал Бавария дивизия командирі, жаңа одақтастарына адалдығын көрсетуге құштар – 1866 жылы олардың жауы болған – әскерлеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, бағытты белгілеу үшін орманнан көрінетін Фрошвиллер шпиліне нысана көрсетті.

Пруссияның V корпусы

Француздар, алайда, толыққандай дайын болды және қызу шайқас басталды, орманды төбелердің эхосынан туған дыбыс қатысушылар санына қарағанда әлдеқайда үлкейді. Диффенбах маңындағы V корпусының прус офицерлері бавариялықтар алған бұйрықтардан бейхабар болғандықтан, таң қалды; бірақ, шамамен сағат 10:30-да, олардың әріптестері кері шегінісіп, кейде үлкен тәртіпсіздікке ұшырағанда, корпус командирі генерал Хьюго фон Кирхбах бавариялықтарға дереу көмектесуге тырысу қажет деп шешті. Оның штаб бастығы дивизиялық және корпустық артиллерияны (барлығы 84 зеңбірек) шақыртты, ал ол өзі сол жағындағы XI корпустың (генерал Джулиус фон Бозе) командиріне шабуылға түсу ниетін жеткізіп, барлық қолда бар көмекті сұрады. Сондай-ақ, Сюльцдегі тәжді ханзадаға хабар жіберілді. Осы арада прус әскерінің XI корпусы қақтығысқа тартылды. V корпусының сол жақ күзеті түнде Гунстетт пен Сауэр өзенінің жағалауын басып алды, ал француздар 1870 жылғы 6 тамызда таңертең су алу үшін қарусыз топ жіберді. Бұл тұман ішінде көрінген соң, прустар оларға оқ атты, ал француз генералы Лартиг (топтың дивизиясы) оқ ату себептерін түсінбей, шабуылды тойтаруға дайын батареяларды жеткізді. Олар бірнеше рет оқ атқан, бірақ сақтық үшін өз орнында қалды.

Пруссияның XI корпусы

Атыс дауысын естіген XI корпустың алдыңғы қатардағы жасақтары, корпустың батысқа бұрылуымен жасалған жалпы қозғалысына сәйкес арттан ілесіп келіп, Кройцхеке орманына жеткенде тоқтады, дереу Спахбах пен Гунстетке жетті. Спахбахқа қарай елді мекендер арқылы жасалған бұл қозғалыс кезінде кейбір бөлімдер көзге түскендей болды, себебі Эльсасхаузендегі француз артиллериясы кенеттен атып, жоғары жарылған сынықтар Спахбахтағы үйлердің шатырларына оқ жаудырды, сол кезде француз батальоны сол ауылда тоқтаған еді. Төбеден төгілген черепицалар жағдайды қолайсыз еткендіктен, командир-майор маршқа қайтадан бұйрық берді, ал ол бұйрық берген сәтте, оның аты оны Сауэр өзеніне қарай қашырып жіберді. Батальон командирін шапқылап келе жатқанын көрген алдыңғы рота екі есе жылдамдықпен қозғалды, ал қалғандары да соңынан ерді. Жаудың көрінесіне келгенде, оларға қарсы қатты артиллериялық оқ жаудырды, және шабуылға түсуге ниеттенгендерін ойлап, колонналар құрып, өзенге дейін екі есе жылдамдықпен жүгірді. Бір-екі рота бұл істі жақын маңда бастап кеткен еді, ал өзен мінген офицерлерге секіруге тым кең болғандықтан, жақын арада сегіз-он рота өзеннен өтіп, жоғары бақылаудан шығып кетті. Осы уақытта Нидервальдтың жиегінде орналасқан француз бекіністері (шамамен 1500 мылтықпен) қатты атып жатты. Түтін жолағы барлығына мақсат ретінде қабылданып, неміс роталары жауынгерлік орманның жиегіне асықты. Гунстетте де осыған ұқсас жағдай болды. Екі тарап та күшін жинап, қатал шайқас жүрді. Пруссиялықтар барлық назарын өздерінің алдындағы орманға шоғырландырды, әлі жоғары командирлері болмағандықтан, көп ұзамай шатасу белгілерін көрсетті, содан кейін генерал Лартиг Гунстет биіктіктеріне қарсы шабуылға бұйрық берді, оның алдында Нидервальд пен Сауэр арасындағы барлық пруссиялықтар шегінді. Француздар дереу олардың соңынан еріп, Гунстетке қарсы Сауэрді кесіп өтіп, бір сәтте неміс артиллериясының биіктіктегі ұзақ қатарын қатты қауіпке тікелей ұшыратты. Осы қиын жағдайда, Пруссияның XI корпусының жаңа батальоны Сурбургтен Гунстетке дейінгі жолмен келіп, француздың бір жағына шабуыл жасады, ал екінші жағын артиллериялық оқтар шарпыды. Шабуылдың күші сарқылып, француздар артқа шегінді. Француздардың бұл күш-жігері екі тараптың да құрметіне лайық болды.

Hearing the firing, the XI Corps advanced guard, which had marched up behind in accordance with the general movement of the corps in changing front to the west, and had halted on reaching the Kreuzhecke Wood, promptly came up to Spachbach and Gunstett. In this movement across the country to Spachbach some bodies appear to have exposed themselves, for French artillery at Elsasshausen suddenly opened fire, and the shrapnel bursting high sent showers of bullets on the house roofs of Spachbach, in which village a French battalion had just halted. As the falling tiles made the position undesirable, the major in command ordered the march to be resumed, and as he gave the order, his horse ran away with him towards the Sauer. The leading company, seeing the battalion commander gallop, moved off at the double, and the others of course followed. Coming within sight of the enemy, they drew heavy shellfire, and, still under the impression that they were intended to attack, deployed into a line of columns and doubled down to the river, which they crossed. One or two companies in the neighborhood had already begun to do so, and the stream is too wide for the mounted officers to jump, presently eight or ten companies were across the river and out of superior control. By this time the French outposts (some 1500 rifles), lining the edge of the Niederwald, were firing heavily. The line of smoke was naturally accepted by all as the objective, and the German companies with a wild rush reached the edge of the wood. The same thing had happened at Gunstett. A most obstinate struggle ensued and both sides brought up reinforcements. The Prussians, with all their attention, concentrated on the wood in their front, and having as yet no superior commanders, soon exhibited signs of confusion, and thereupon General Lartigue ordered a counterattack towards the heights of Gunstett, before which all the Prussians between the Niederwald and the Sauer gave way. The French followed with a rush, and, fording the Sauer opposite Gunstett, for a moment put the long line of German guns upon the heights in considerable danger. At this crisis, a fresh battalion of the Prussian XI corps arrived by the road from Surbourg to Gunstett and attacked the French on one flank whilst the guns swept the other. The momentum of the charge died out, and the French drifted backward. The French effort compelled the admiration of both sides.

Пруссияның V корпусы

Орталықта V корпусы үшін шайқас жақсы жүрмеді. Диффенбах пен Спахбах арасындағы 84 зеңбірек атылысы басталысымен, француздар көзден жоғалды. Нысана болмады, және, мүмкін, қарсыласын өзін көрсетуге мәжбүрлеу үшін фон Кирхбах өзеннен өтуге төрт батальонға бұйрық берді. Бірақ бұл батальондар кеңінен шашырап, пайда болғанда бірден атысқа түсті. Олар екі топқа бөлініп шабуыл жасады, бірі Вёрттен Фрёшвиллерге, екіншісі Спахбах маңынан Эльзасхаузеннің шығысындағы Кальварий биігіне қарай. Екеуі де француз жаяу әскерінің отына түсті. Оңтүстік топтың бір бөлігі күні бойы Хагенау шоссесінің иілісінде бекінді, ол келесі шабуылдардың бастапқы нүктесі болды. Ал қалғаны үлкен шатақтап кері шегінді. Француздардың шабуылдары пруссиялық артиллерия отымен тоқыратылды, ал француздар шегінгенде, пруссиялық жаяу әскері, күшейтілген соң, оларды (сағат 13:00 шамасында) қуа жөнелді. Германияның үшінші армиясының бас қолбасшысы (Фредерик Вильгельм тәж шаһзадасы) майданға келді және Кирхбахқа XI корпус пен Вюртемберг дивизиясының қысымы француздың оң қанатына тигенше тұруға бұйрық берді. Бұл әскерлердің көп бөлігі әлі майданға жетпеген еді. Бірақ, V корпусының әскерлерінің шегінуін көрген фон Бозе, келген күштерімен Нидервальдқа қарсы шабуылды жаңартпақ болып шешті және генерал фон Шкопптың бригадасына Гунстетттің шығысына жиналатын әскерлерге қосылуға бұйрық берді. Алайда, Шкопп өзінің қазіргі бағыты Морсбронн маңындағы француздың оң жағына тікелей алып баратынын және Гунстетт айналасындағы шатасудан қашық болатынын байқап, бұйрықты орындамады және Морсброннға қарай жылжуын жалғастырды. Осы жауапкершілікті қабылдауы шайқастың шешуші нүктесі болды, өйткені Шкопптың бригадасы тыныш түрде орналасып, француздың оң қанатын кері шегінуге мәжбүр етті.

In the center, the fight had been going badly for the V corps. As soon as the 84 guns between Dieffenbach and Spachbach opened fire, the French disappeared from sight. There was no longer a target, and, perhaps to compel his adversary to show himself, von Kirchbach ordered four battalions to cross the river. These battalions, however, were widely separated and came under fire as soon as they appeared. They attacked in two groups, one from Wœrth towards Frœschwiller, the other from near Spachbach towards the Calvary spur, east of Elsasshausen. Both were overpowered by French infantry fire. A fraction of the southern party maintained itself all day in the elbow of the Hagenau Chaussee, which formed a starting point for subsequent attacks. But the rest were driven back in great confusion. Once more the dashing counter attack of the French was thrown into confusion by Prussian shell fire, and as the French fell back, the Prussian infantry, now reinforced, followed them up (about 13:00 h). The commander in chief of the German Third Army (Crown Prince Frederick William) now appeared on the field and ordered Kirchbach to stand fast until the pressure of the XI corps and of the Württemberg division could take effect against the French right wing. The majority of these troops had not yet reached the field. Von Bose, however, seeing the retreat of the troops of the V Corps, had independently determined to renew the attack against the Niederwald with much of his forces as had arrived, and had ordered General von Schkopp's brigade, which was then approaching, to join the troops collecting to the east of Gunstett. Schkopp, however, seeing that his present line of advance led him directly onto the French right about Morsbronn and kept him clear of the confusion to be seen around Gunstett, disregarded the order and continued to advance on Morsbronn. This deliberate acceptance of responsibility really decided the battle, for Schkopp's brigade quietly deployed as a unit and compelled the French right wing to fall back.

Француз ат әскері

Француз әскерінің шегінуін тоқтату үшін генерал Мишельдің ат әскері бригадасына шабуыл жасауға бұйрық берілді. Бұйрық біршама белеңдес болды, және Эбербах-Зельц маңындағы жасырынған орнында генерал Мишель нақты жағдай туралы ештеңе білмеді. Осының салдарынан француз ат әскері барлау жүргізбей немесе жағдайға қарай маневр жасамай, алғашқы кездесетін нысанаға тікелей шабуылдады және Альбрехтсхаузерхоф пен Морсбронн арасындағы төбелерді кесіп өтіп жатқан жеңімпаз пруссиялықтарға шабуыл жасады. Сондықтан шабуыл қымбатқа түсіп, толыққанды сәтті болмады. Дегенмен, пруссиялықтар кейбір жерлерде құлатылып, француз жаяу әскері жаңадан қарсы шабуылға дайындалғанда олардың назары аударылды. Бұл шамамен сағат 13:20-да жасалды. Пруссиялықтар Альбрехтсхаузерхоф пен Морсбронн арасындағы төбелерден ығыстырылды, бірақ қарсы шабуыл апатқа ұшырады, өйткені 700 француз кирасирі Морсбронның ішінде қоршалып, бірнеше минут ішінде жақын қашықтықтан оққа ұшырап қырғынға ұшырады. Француз ат әскерінің қалған бөлігі ақырында Гунстеттен жоғарыдағы үлкен артиллериядан атылды; фон Бозе XI корпустың басты күштерін Нидервальд пен Зауэр арасындағы шалғындықтарда шоғырландырғаннан кейін, француздар шегінуге мәжбүр болды. Олардың шегінуі Нидервальдты қорғауда күні бойы соғысқан әскерлердің де шегінуіне әкелді.

Француздар қарсы шабуыл жасады

Сағат 15:00-ге қарай пруссиялықтар Нидервальдты және оның оңтүстігіндегі, француз оң қанатының бастапқыда тұрған жерін бағындырды, бірақ тығыз өсімдіктер арасындағы ұзақ шайқастан кейін олар түсініксіз шатастықта болды. Ретті қалпына келтірмес бұрын, француздар тағы да бір күшті қарсы шабуыл жасады. Пруссиялықтар орманның солтүстік жиегінен шыққанда, француз резервтері Эльсасхаузен биіктіктерінің артынан күрт пайда болып, оңтүстікке қарай шабуылдап, пруссиялықтарды кері шегіндірді. Бұл ауыр дағдарыс болды, бірақ осы сәтте фон Шкопп, өзінің екі батальонын сақтап, Вальдтың солтүстік-батыс бұрышынан келді, және осы жаңа батальондар француздардың шабуылын тоқтатты. Сонымен қатар, фон Кирхбах XI корпустың ілгерілеуін көріп, өзінің барлық күштеріне француз орталығына шабуыл жасауға бұйрық берді; оң жақта екі бавариялық корпус француз сол қанатына қарсы қозғалды, ол әлі де Фрошвиллердің солтүстік-шығысындағы ормандағы бастапқы позициясын сақтап тұрды. Бірақ МакМахон әлі жеңілмеді. Уақыт ұту үшін Боннеменнің атқыштар дивизиясына эскадронмен шабуыл жасауға бұйрық берді, содан соң өзінің резервтік артиллериясын шақырып, соңғы батальондарының қарсы шабуылын қамтамасыз ету үшін оны тікелей ату қашықтығына жеткізді. Алайда, Фрошвиллер маңындағы орнынан ол Эльсасхаузен мен Нидервальд арасындағы ойысты көре алмады. Бұйрық кешігіп келді, артиллерия дайындалып болғанда, аталған Нидервальдқа жасалған қарсы шабуыл фон Шкопптың резервіне тап болды. Оқтар қашқындар мен қуғындаушылардың ағынында жоғалып кетті. Эльсасхаузен немістердің қолына көшті. Оқтарды құтқару үшін, ең жақын француз жаяу әскері бірнеше топқа бөлініп, байнетке ілініп, ең жоғары ерлікпен шабуыл жасады. Пруссиялықтар алдыңғы шабуылдарға қарсы тұра алмады, бірақ қанаттары ішке қарай бұрылып, осы тоғысқан атыстан француз әрекеттерінің бәрі сәуегейленіп, пруссиялықтар француздардың шегінісін қуды. Осылайша, қадам сайын, түсіндіруге келмейтін шатастықта, пруссиялықтар Фрошвиллер-Вёрт жолының оңтүстігіндегі барлық жерді бағындырды, бірақ француздар әлі де Фрошвиллер ауылында және жолдың солтүстігіндегі орманда бекініп тұрды, онда олар күні бойы екі бавариялық корпусты аз қиындықпен ұстап тұрды. Бұл соңғы бекіністі бұзу үшін пруссиялық V және XI корпустарының артиллериясы, енді Эльсасхаузен биіктігін бағындырғаннан кейін, ауылды нысана ретінде алды; жеңіске толы, бірақ ең үлкен шатастықта, екі атты артиллерия батареясының батыл шабуылынан жігерленген, барлық әскерлер соңғы шабуылға шығып, барлық қарсылықты жойды.

By 15:00 h the Prussians were masters of the Niederwald and the ground south of it on which the French right wing had originally stood, but they were in indescribable confusion after the prolonged fighting in the dense undergrowth. Before order could be restored the French launched another fierce counterstroke. As the Prussians emerged from the north edge of the wood, the French reserves suddenly emerged from behind the Elsasshausen heights and striking due south drove the Prussians back. It was a grave crisis, but at this moment von Schkopp, who throughout all this had kept two of his battalions intact, came around the northwest corner of the Wald, and these fresh battalions again brought the French to a standstill. Meanwhile, von Kirchbach, seeing the progress of the XI Corps, had ordered the whole of his command forward to assault the French center; away to the right the two Bavarian corps moved against the French left, which still maintained its original position in the woods northeast of Frœschwiller. MacMahon, however, was not beaten yet. Ordering Bonnemains's cavalry division to charge by squadrons to gain time, he brought up his reserve artillery, and sent it forward to case shot range to cover a final counter stroke by his last intact battalions. But from his position near Frœschwiller he could not see into the hollow between Elsasshausen and the Niederwald. The order came too late, and the artillery unlimbered just as the aforementioned counter attack on the Niederwald gave way before von Schkopp's reserve. The guns were submerged in a flood of fugitives and pursuers. Elsasshausen passed into the hands of the Germans. To rescue the guns, the nearest French infantry attacked in a succession of groups, charging at bayonet point with the utmost determination. The Prussians immediately in front gave way to each attack, but those on the flanks swung inwards and under this converging fire each French attempt died out, the Prussians following up the French retreat. In this manner, step by step, in confusion which almost defies analysis, the Prussians conquered the whole of the ground to the south of the Frœschwiller Wœrth road, but the French still held on in the village of Frœschwiller itself and in the woods to the north of the road, where throughout the day they had held the two Bavarian corps in check with little difficulty. To break down this last stronghold, the guns of the Prussian V and XI Corps, which had now come forward to the captured ridge of Elsasshausen, took the village as their target; the great mass of infantry, now flushed with victory but in the direst confusion, encouraged by the example of two horse artillery batteries which galloped boldly forward to case shot range, delivered one final rush which swept all resistance before it.

Француздар шегіну

Соғыс жеңіліске жетті, ал оның салдарынан пайда табу үшін тек атты әскер ғана қажет болды. Бірақ пруссиялық атты әскер дивизиясы бұйрықсыз қалдырылып, майданға түнге дейін жетпеді. Дивизиялық атты эскадрильялар бар күштерін салды, бірақ әрқайсысы жеке-жеке қуып, тұтқындар мен қару-жарақтардың саны мүмкіндіктерге қарағанда әлдеқайда аз болды. Француздар қараңғылықтың артында қашып кетті, ал ертесі күні пруссиялық атты әскерлер шегіну бағытын анықтай алмады.

Талдау

МакМахон көршілес француз әскерлерінен қолдау алмады. Шайқас пруссиялықтардың басым күштерінің арқасында жеңіске жетті: Пруссияның бас штабы 75 000 жаяу әскерін, 6000 атты әскерін және 300 зеңбіректі, оның ішінде 71 000 мылтық, 4250 семсер және 234 зеңбіректі, ал француз жағы 32 000 мылтық, 4850 семсер және 101 зеңбіректі далаға шығарды. Француз шассипотының пруссиялық инелі мылтықтарға қарағанда артықшылығы неміс жағындағы мылтықтардың көп санымен теңдестірілді; прустар сандық басымдығын пайдаланып француздарға шоғырландырылған атыс жүргізе алса да, француздар шамамен бірдей оқ-дәрі салмағымен екі есе көп соққы жасады. Бірақ француздар неміс артиллериясының күшіне қарсы тұра алмады және француздардың қарсы шабуылдарының көбісі осы қорқынышты оқ жауылдарынан күйреп қалды. Бұл шабуылдардың барлығы француз армиясының батылдығын көрсетті, және олардың көптегені немістердің соңғы жеңісіне бөгет болды деп есептелгеннен де жақын келді.

Шығындар

Немістер 103 офицер мен 1483 саяқты қаза тапты, 383 офицер мен 7207 саяқ жараланды және 1373 саяқ жоғалып кетті. Жылқыдан зардап шеккендер саны 341-ге жетті. Француздар 5884 саяқты қаза тапты немесе жараланды, ал шамамен 9212 саяқ тұтқынға алынды, бұл жалпы шығынның шамамен 32% құрайды. Кейбір француз полктері ауыр шығынға ұшырағаннан кейін де тәртіпті сақтап қалды. 2-ші Түркі полкі 93%, 13-ші Гусарлар 87%, 3-ші Зуавтар 80% және барлығы он үш полк өздерінің күшінің 50% астам бөлігін жоғалтты. Фридрих Вильгельм әскері 200 офицер, 9000 саяқ, 1 бүркіт, 4 Түркі туы, 28 зеңбірек, 5 митраль, 91 лимбер, 23 мылтық пен қосалқы қару, 158 басқа да арба және 1193 жылқыны жаулап алды.