Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мифологиялық табу немесе ант. Ирландия мифологиясындағы табу.
Mythological taboo or vow
the taboo in Irish mythology
Geis немесе geas (көпше түрі – geasa) – міндеттеме немесе тыйым салатын ерекше табу, ол ант немесе қарғысқа ұқсас, бірақ оны сақтау күш пен нығмет әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, ол белгілі бір әрекетті тыйым салатын сиқырды білдіреді. Geasa Ирландия және Шотландия фольклорында және мифологиясында, сондай-ақ қазіргі ағылшын тіліндегі фантастикалық әдебиеттерде кең таралған. Бұл сөз көне ирланд тілінен, сонымен қатар көне гэль тілінен шыққан және қазіргі ирланд тілінде сол формасын сақтайды (дара сөз geis, көпше сөз geasa; жіктеу сөз geise, көпше жіктеу сөз geas). Қазіргі шотланд гаэлінде жазу біршама өзгеше бағытта дамыды (дара сөз geas, көпше сөз geasan, жіктеу сөз geis немесе geasa). Ол ағылшын тіліне де екі түрінде де сіңірілген (дара сөз geas немесе geis, көпше сөз geasa).
A geis or geas (pl. geasa) is an idiosyncratic taboo, whether of obligation or prohibition, similar to being under a vow or curse, yet the observance of which can also bring power and blessings. It is also used to mean specifically a spell prohibiting some action. Geasa are common in Irish and Scottish folklore and mythology, as well as in modern English language fantasy fiction. The word originates in Old Irish, also known as Old Gaelic, and retains the same form in Modern Irish (nominative singular geis , nom. plural geasa ; genitive sg. geise , gen. pl. geas ). In modern Scottish Gaelic, the spelling has evolved in a slightly different direction (nom. sg. geas , nom. pl. geasan, gen. sg. geis or geasa). It has also been borrowed into English in both forms (sg. geas or geis or , pl. geasa)).
Ирландия мифологиясында
Геас қарғысқа теңелуі мүмкін, немесе парадоксалды түрде сыйлыққа теңелуі мүмкін. Егер геас астында тұрған адам оған қатысты тыйымды бұзса, ол ар-намысқа қатысты жазаға тартылады, тіпті өлімге де ұшырауы мүмкін. Керісінше, геасын сақтау күш әкеледі деп есептеледі. Көбінесе әйелдер геастарды ерлерге тағады; кейбір жағдайларда, сол әйел құдай немесе басқа да билік иесі болып шығады. Геас кейде батырлар туралы әңгімелерде маңызды рөл атқарады, мысалы, ирландия мифологиясындағы Кухулиннің тарихында. Дәстүр бойынша, батырлардың қасіреті олардың геастарын кездейсоқ бұзуынан немесе бірнеше геасы болғандықтан, олардың арасында қайшылық тууынан болады. Мысалы, Кухулин ит етін жемеуге байланысты геасқа ие, сонымен қатар ол әйел ұсынған кез келген тағамды жеуге міндетті. Егер бір әйел оған ит етін ұсынса, ол жағдайдан зардапсыз шығуға мүмкіндік таппайды; бұл оның өліміне алып келеді. Кейде геас орнату, тіпті бұзылмаса да, қайғылы оқиғаға әкелуі мүмкін. [[Аифе, Кухулинмен туған ұлы Конлаға үш геас тақты: ол саяхатын бастағаннан кейін артқа қайтпауы керек; ол ешқандай шақыруды қабылдамауы керек; және ол ешқашан есімді жасырмауы керек. Ол жеті жасар Конланы әкесін іздеуге жіберді, бірақ ол соншалықты ерекше дағдыға ие болған бала еді, онымен кездескен Ольстердің барлық батырларын жеңгеннен кейін ол қауіптің көзі деп есептелді. Анасы оған таққан геас арқасында ол өзін танудан бас тартады, нәтижесінде оның әкесі Кухулин оны кім екенін білмей тұрып, Гае Булгті қолданып, жекпе-жекте өлтіреді. Содан кейін ол өліп бара жатқан ұлын Ольстерліктерге лайықты батыр ретінде таныстырады. Геас адамның өлім жолын болжаған пайғамбарлықты қамтитындықтан, пайдалы болып көрінуі мүмкін, осылайша ол көп жылдар бойы тағдырынан қашуға мүмкіндік алады. Алайда, Конэйр Мор сияқты, Тогайл Бруин Да Дерганың тарихында, бірнеше геасты қатаң сақтаған адамға, тіпті ешқандай байланысы жоқ бұзушылық та оның құлауына әкелуі мүмкін. Бастапқыда оның асырап алған бауырларының ұрлық жасауына ерекшелік жасап, патшаның әділдігін сақтауға бағытталған fír flathemon-ға қарсы шығу арқылы, олар оның билігі кезінде тонаушылыққа қарсы Конэйрдің геасын қасақана бұзғанша іс жүзеге асырылды. Ол жағдайды түзетуге тырысып, оларды жер аударып жіберді, бірақ тағдыры араласады, сондықтан қалған геастар бірінен кейін бірі еріксіз және кездейсоқ бұзылады, тоқтап қалмайтын апат сезімімен. Ирландия сағаларында Конхобар мак Несса патшаның әрбір үйленуге жарамды әйелмен бірінші түнді өткізуге және оны қонақ еткен әйелдің күйеуімен бірге ұйықтауға құқығы бар екені айтылады. Бұл патшаның геасы деп аталады. Бұл құқықтың шын мәнінде болғандығы және кельттердің оны пайдаланғандығы сағалардан тыс жерде расталмаған. Бұл феодалдық Еуропаның "дрейт дю сеньор" заңына ұқсас.
A geas can be compared with a curse or paradoxically a gift. If someone under a geas violates the associated taboo, the infractor will suffer dishonor or even death. Conversely, the observing of one's geas is believed to bring power. Often, women place geasa upon men; in some cases, the woman turns out to be a goddess or other sovereignty figure. The geas is often a key device in hero tales, such as that of Cú Chulainn in Irish mythology. Traditionally, the doom of heroes comes about due to their violation of their geas either by accident or by having multiple geasa, which then come into conflict. For instance, Cú Chulainn has a geas to never eat dog meat, and he is also bound by a geas to eat any food offered to him by a woman. When a hag offers him dog meat, he has no way to emerge from the situation unscathed; this leads to his death. In some cases, the placing of a geas can lead to tragedy even when it is not violated. [[Aífe imposed three geasa on Connla, her son with Cú Chulainn: he cannot turn back once he starts his journey; he must not refuse a challenge; and he must never tell anyone his name. She then sent Connla, aged seven, to seek out his father, but he was a child of such extraordinary skill that he was seen as a threat after having defeated all Ulster heroes who met him. Because of the geas placed on him by his mother, he refuses to identify himself, which leads to his own father, Cú Chulainn, killing him in single combat using the Gáe Bulg before recognising too late who he was. He then introduces his dying son to the men of Ulster as a fitting hero. A geas might appear beneficial by involving a prophecy that a person would die in a particular way so bizarre that they could then avoid their fate for many years. As with Conaire Mór, though, in the tale of Togail Bruidne Dá Derga, who strictly observed a number of geasa, a small unconnected infraction can escalate to one's undoing. By initially making exceptions to crimes of stealing by his foster brothers contravening fír flathemon, the king's upholding of true judgement, things proceed until they deliberately contravene a geis of Conaire's against marauding in his reign. Though he tries to rectify the situation by exiling them, his fate intervenes, so the remaining geasa are involuntarily and accidentally broken one after the other with a sense of gathering doom that cannot be checked. In the Irish saga of Conchobar mac Nessa, the king is said to have the right to the first night with any marriageable woman and the right to sleep with the wife of anyone who hosted him. This is called the Geis of the king. Whether this right actually existed and was exercised by the Celts is not attested outside the sagas. It is similar to the droit du seigneur of feudal Europe.
Уэльстік мифология
Гейдель геасасы мен бритон тингедінің арасында айтарлықтай ұқсастық бар. Келт мифологиясының көптеген нұсқаларының тегі жақын болғандықтан, бұл көңіл көншітпейді. Мысалы, Уэльстің батыры Ллеу Ллаў Гюффс (оның әңгімесінің бір нұсқасында) "күндіз де, түнде де, үй ішінде де, сыртында да, міне отырып та, жүріп те, киіммен де, жалаңаш та, заңмен жасалған қарумен де" өлмейтін болды. Ол қауіпсіз еді, бірақ оның әйелі Блодевэдд осы болжамды шарттарды білген соң, оны теориялық түрде өзеннен шығып, төбесі бар жағаға басқа аяғын тигізіп, бір аяғын ешкіге қою арқылы қалай өзін қауіпке тікелей ұшыратуға болатынын көрсетуге көндірді, осылайша оған жарақат келтіруге жағдай жасады.
Considerable similarity exists between the Goidelic geasa and the Brythonic tynged. This is not surprising given the close origins of many of the variants of Celtic mythology. For example, the Welsh hero Lleu Llaw Gyffes (in one version of his story) was destined to die neither "during the day or night, nor indoors or outdoors, neither riding nor walking, not clothed and not naked, nor by any weapon lawfully made." He was safe until his wife, Blodeuwedd, learning of these foretold conditions, convinced him to show her how he could theoretically be stepping out of a river onto a riverbank sheltered by a roof and put one foot on a goat, and so on, thus enabling the conditions that allowed him to be wounded.
Ағылшын әдебиетіндегі ұқсастықтар
Геасаға ұқсас тыйымдар мен табулар кейінгі ағылшын әдебиетінде де кездеседі, бірақ олар сол мәтіндерде геаса деп аталмайды. Мысалы, Уильям Шекспирдің "Макбет" пьесасында басты кейіпкер "әйел туған ешбір адам Макбетке зиян келтіре алмайды" деп сеніп, өзін қауіпсіз санайды. Бірақ, оның қарсыласы Макдафф "анасының жатырынан мерзімінен бұрын алынған" (яғни, кесаров тілімімен туған), демек ол "әйел туған" емес еді. Тағы бір мысал – Толкиннің мифологиясындағы Ангмардың қара жын патшасы, оның геасаға ұқсас болжамы эльф батыры Глорфинделмен сипатталған: "Оның ақыры әлі алыс, және ол адам қолынан құламайды". Бұл болжамның мағынасы тікелей орындалды, өйткені қара жын патшасы ақырында Эовин мен Мериадоктың қолынан қаза тапты, біреуі Роханның қалқангері болғандықтан ер адам емес, әйел, ал екіншісі хоббит болғандықтан адамзаттың бір түрі емес еді.
Prohibitions and taboos similar to geasa are also found in more recent English literature, though they are not described as geasa in those texts. For example, in William Shakespeare's play Macbeth, the title character believes he is safe because "no man of woman born shall harm Macbeth". However, his nemesis Macduff was "from his mother's womb untimely ripp'd" (i. e., born by Caesarean section), and was therefore not "of woman born". Another example is the Witch King of Angmar from Tolkien's legendarium, who has a geas like prophecy described by the Elven hero, Glorfindel: "Far off yet is his doom, and not by the hand of man shall he fall." The meaning is then quite literal, for the Witch king eventually falls at the hands of Éowyn and Meriadoc, one a shieldmaiden of Rohan, and thus not a man but a woman, and the other a hobbit, and thus not a Man as in species.
Танымал мәдениетте
Гейс, гейс және одан туындаған сөздер мен ұғымдар халық мәдениетінде әртүрлі түрінде кездеседі. Мысалдар үшін "Халық мәдениетіндегі ирланд мифологиясы" мақаласын қараңыз.
Geas, geis and derivative words and concepts have appeared in a variety of forms in popular culture. See the article Irish mythology in popular culture for examples.